Ελένη Σολταρίδου: «Ο γονέας δεν μπορεί να συμβουλεύσει σωστά αν δεν μάθει να διαχειρίζεται τον εαυτό του κι αν δεν ακούει το παιδί του»

Η κα­κο­ποί­η­ση στην παι­δι­κή ηλι­κία απο­τε­λεί ένα -δυ­στυ­χώς- πολύ συχνό φαι­νό­με­νο σε διά­φο­ρες μορ­φές της όπως είναι η σω­μα­τι­κή, η ψυ­χο­λο­γι­κή ή συ­ναι­σθη­μα­τι­κή κα­κο­ποί­η­ση, η σε­ξουα­λι­κή ή ακόμα και η πα­ρα­μέ­λη­ση ενός παι­διού.

Σύμ­φω­να με επι­στη­μο­νι­κές με­λέ­τες, έχει δια­πι­στω­θεί ότι, το 25% των ενη­λί­κων έχουν δη­λώ­σει ότι έχουν κα­κο­ποι­η­θεί ως παι­διά, ωστό­σο στην Ελ­λά­δα, δεν υπάρ­χουν στοι­χεία που να κα­τα­γρά­φουν με ακρί­βεια την έκτα­ση του φαι­νο­μέ­νου της παι­δι­κής κα­κο­ποί­η­σης το οποίο μάς απα­σχο­λεί όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρο, εξαι­τί­ας των πε­ρι­στα­τι­κών που έρ­χο­νται στο φως της δη­μο­σιό­τη­τας.

Για το φαι­νό­με­νο της παι­δι­κής κα­κο­ποί­η­σης, μιλά σή­με­ρα στη «δη­μο­κρα­τι­κή» η γνω­στή ψυ­χο­λό­γος M.Sc. Ελένη Σολ­τα­ρί­δου η οποία δίνει ου­σια­στι­κές συμ­βου­λές για το πώς μπο­ρούν οι γο­νείς να εκ­παι­δεύ­σουν τα παι­διά τους ώστε αυτά να αντι­λαμ­βά­νο­νται την κα­κο­ποί­η­ση αλλά και υπό ποιες προ­ϋ­πο­θέ­σεις μπο­ρεί ένας γο­νέ­ας να βοη­θή­σει το παιδί του, αφού όπως το­νί­ζει ο γο­νέ­ας δεν μπο­ρεί να συμ­βου­λεύ­σει σωστά αν δεν μάθει να δια­χει­ρί­ζε­ται τον εαυτό του κι αν δεν ακού­ει το παιδί του.

• Κυρία Σολ­τα­ρί­δου, υπάρ­χει τρό­πος να εκ­παι­δευ­τούν τα παι­διά ώστε να αντι­λαμ­βά­νο­νται την κα­κο­ποί­η­ση;

Νο­μί­ζω ότι αρ­χι­κά ο στό­χος μας θα πρέ­πει να είναι να δεί­ξου­με στα παι­διά μας τι είναι κα­κο­ποί­η­ση, να τα βοη­θή­σου­με να κα­τα­λά­βουν τι είναι για να μπο­ρέ­σουν στα­δια­κά να βά­ζουν όρια και να λένε όχι.. γιατί η κα­κο­ποί­η­ση δεν είναι μόνο σε­ξουα­λι­κή… Σύμ­φω­να με τον Πα­γκό­σμιο Ορ­γα­νι­σμό Υγεί­ας «Η κα­κο­ποί­η­ση ή κα­κο­με­τα­χεί­ρι­ση του παι­διού πε­ρι­λαμ­βά­νει όλες τις μορ­φές σω­μα­τι­κής ή συ­ναι­σθη­μα­τι­κής κακής με­τα­χεί­ρι­σης, σε­ξουα­λι­κής πα­ρα­βί­α­σης, πα­ρα­μέ­λη­σης ή πα­ρα­με­λη­μέ­νης θε­ρα­πευ­τι­κής αντι­με­τώ­πι­σης ή εκ­με­τάλ­λευ­σης για εμπο­ρι­κούς σκο­πούς, η οποία κα­τα­λή­γει σε συ­γκε­κρι­μέ­νη ή εν δυ­νά­μει βλάβη που αφορά τη ζωή και την ανά­πτυ­ξη του παι­διού, στο πλαί­σιο μιας σχέ­σης ευ­θύ­νης, εμπι­στο­σύ­νης και δύ­να­μης» (W.H.O., 2006). Οπότε με βάση αυτό θα πρέ­πει τόσο οι γο­νείς όσο και τα παι­διά να αντι­λη­φθούν το εύρος της έν­νοιας “κα­κο­ποί­η­ση”, για να μπο­ρούν να προ­στα­τευ­θούν. Εξάλ­λου ποτέ δεν μπο­ρού­με να προ­στα­τευ­θού­με από κάτι, αν δεν γνω­ρί­ζου­με τι αντι­με­τω­πί­ζου­με.

• Τι συ­μπε­ρι­φο­ρές θα μπο­ρού­σα­με να δούμε σε ένα παιδί που βιώ­νει κα­κο­ποί­η­ση;

Οι συ­μπε­ρι­φο­ρές είναι σε άμεση σχέση με το είδος της κα­κο­ποί­η­σης που βιώ­νει. Για πα­ρά­δειγ­μα σε ένα παιδί που βιώ­νει ψυ­χο­λο­γι­κή κα­κο­ποί­η­ση, μπο­ρού­με να δούμε θλίψη, απο­μό­νω­ση, δυ­σπι­στία, κα­χυ­πο­ψία, ανα­σφά­λεια, δια­τα­ρα­χές στη διά­θε­σή του. Σε ένα παιδί που βιώ­νει εν­δο­οι­κο­γε­νεια­κή βία θα μπο­ρού­σα­με να δούμε αντί­στοι­χη βίαιη συ­μπε­ρι­φο­ρά, να με­τα­τρέ­πε­ται ου­σια­στι­κά σε ένα θύτη στο σχο­λείο, θυμό, τά­σεις εκ­φο­βι­σμού, χα­μη­λή από­δο­ση στα μα­θή­μα­τα. Σε ένα παιδί που βιώ­νει πα­ρα­μέ­λη­ση θα μπο­ρού­σα­με να δούμε χα­μη­λή συ­γκέ­ντρω­ση, διά­σπα­ση προ­σο­χής, δια­τα­ρα­χές διά­θε­σης, κό­πω­ση, υπνη­λία, θλίψη.

• Τι εμπο­δί­ζει τα παι­διά από το να μι­λή­σουν στους γο­νείς τους γι’ αυτό που τους συμ­βαί­νει;

Ο φόβος, η απει­λή, η τι­μω­ρία, το στίγ­μα, το άγχος ότι θα κα­τη­γο­ρη­θούν, είναι οι πρώ­τες λέ­ξεις που μου έρ­χο­νται στο μυαλό. Τα παι­διά μπο­ρούν να απει­λού­νται από τους κα­κο­ποι­η­τές ότι θα βιώ­σουν και άλλη βία ή ότι θα χά­σουν κάτι που αγα­πά­νε, οπότε ο φόβος και ο φόβος της απώ­λειας συ­ντη­ρούν τη σιωπή τους. Συχνά επί­σης υπάρ­χουν μέσα με τα οποία ένα παιδί εκ­βιά­ζε­ται, μπο­ρεί για πα­ρά­δειγ­μα να υπάρ­χουν φω­το­γρα­φί­ες, βί­ντεο με τα οποία να απει­λεί­ται το παιδί ότι θα κοι­νο­ποι­η­θούν στον σχο­λι­κό πε­ρί­γυ­ρο, στο δια­δί­κτυο, στα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης… Συ­νε­πώς το παιδί ζει με τον φόβο και εγκλω­βί­ζε­ται σε ένα πε­ρι­βάλ­λον φο­βο­γό­νο και ψυ­χο­πιε­στι­κό..

• Οι γο­νείς ή οι κη­δε­μό­νες, πώς μπο­ρούν να βοη­θή­σουν το παιδί;

Οι γο­νείς είναι αυτοί που γνω­ρί­ζουν κα­λύ­τε­ρα από όλους το παιδί τους… Αυτό ση­μαί­νει ότι θα πρέ­πει να πα­ρα­τη­ρούν τις αλ­λα­γές στη διά­θε­ση και στη συ­μπε­ρι­φο­ρά του, να πα­ρα­τη­ρούν ση­μά­δια στο σώμα του, ακόμα και αλ­λα­γές στη σχο­λι­κή του επί­δο­ση. Η πα­ρα­τή­ρη­ση είναι το πρώτο ερ­γα­λείο που έχου­με στα χέρια μας… Η αλή­θεια επί­σης είναι ότι θα πρέ­πει να εκ­παι­δεύ­σου­με τα παι­διά μας να επι­κοι­νω­νούν ου­σια­στι­κά μαζί μας… Ας τους αγο­ρά­σου­με βι­βλία, τα οποία θα τα δια­βά­ζου­με μαζί τους και ας χτί­σου­με ου­σια­στι­κή και ει­λι­κρι­νή επι­κοι­νω­νία.

Ας εκ­παι­δεύ­σου­με τα παι­διά μας να δια­βά­ζουν βι­βλία αυ­το­ε­ξέ­λι­ξης, αυ­το­γνω­σί­ας, επι­κοι­νω­νί­ας τα οποία όμως καλό είναι να δια­βά­σου­με πρώτα εμείς γιατί κα­νέ­νας γο­νέ­ας δεν μπο­ρεί να συμ­βου­λεύ­σει σωστά, αν δεν μάθει να δια­χει­ρί­ζε­ται τον εαυτό του και αν δεν μάθει να ακού­ει ου­σια­στι­κά το παιδί του. Αυτό ση­μαί­νει ότι όταν τα παι­διά μας θα μας πούνε ή θα μας εκ­μυ­στη­ρευ­θούν κάτι, θα πρέ­πει η πρώτη δια­χεί­ρι­ση που θα κά­νου­με να είναι προς τον εαυτό μας. Δη­λα­δή θα πρέ­πει να πα­ρα­μεί­νου­με ψύ­χραι­μοι, να μην φω­νά­ξου­με, να κι­νη­το­ποι­ή­σου­με το παιδί μας να μας μι­λή­σει, να θέ­του­με ανοι­χτές ερω­τή­σεις και να προ­σπα­θή­σου­με να κα­τα­νο­ή­σου­με όσο το δυ­να­τόν πε­ρισ­σό­τε­ρα πράγ­μα­τα για το γε­γο­νός που προ­βλη­μα­τί­ζει το παιδί μας. Επί­σης, δεν μπο­ρού­με να συ­ζη­τή­σου­με όταν το παιδί μας είναι σε χάος, όταν κλαί­ει ή όταν είναι θυ­μω­μέ­νο ή φο­βι­σμέ­νο… Άρα θα πρέ­πει να ηρε­μή­σου­με το παιδί και στη συ­νέ­χεια να επι­κοι­νω­νή­σου­με ου­σια­στι­κά μαζί του.

• Τι γί­νε­ται στην πε­ρί­πτω­ση που ο κα­κο­ποι­η­τής είναι ένας από τους δύο γο­νείς ή κά­ποιος στε­νός συγ­γε­νής; Εκεί πώς μπο­ρεί να προ­στα­τευ­τεί ή πώς μπο­ρεί -και αν μπο­ρεί- να αντι­δρά­σει το παιδί;

Νο­μί­ζω ότι αυτό που πε­ρι­γρά­φε­τε είναι από τις πλέον δύ­σκο­λες συν­θή­κες που μπο­ρεί να αντι­με­τω­πί­σει ένα παιδί, καθώς το σπίτι μας και η οι­κο­γέ­νειά μας πρέ­πει να είναι ο χώρος που αι­σθα­νό­μα­στε ασφά­λεια και ηρε­μία. Σκε­φτεί­τε λοι­πόν το εύρος του τραύ­μα­τος που αντι­με­τω­πί­ζει ένα παιδί όταν η κα­κο­ποί­η­ση προ­έρ­χε­ται μέσα από το σπίτι του.

Ας δούμε αρ­χι­κά το προ­φίλ του κα­κο­ποι­η­τή γονέα… Συ­νή­θως είναι άτομο το οποίο δυ­σκο­λεύ­ε­ται να συν­δε­θεί συ­ναι­σθη­μα­τι­κά με το παιδί του, με έντο­να ξε­σπά­σμα­τα βίας και θυμού, που χρη­σι­μο­ποιεί τη βία ως τι­μω­ρη­τι­κό μέσο και ανα­ζη­τά­ει την πει­θαρ­χία και τη σιωπή μέσα στο σπίτι. Συ­νή­θως επί­σης είναι άτομο που δεν αφή­νει το παιδί του να κοι­νω­νι­κο­ποιεί­ται και θέλει να έχει τον έλεγ­χο στις συ­να­να­στρο­φές του παι­διού και στις κοι­νω­νι­κές του σχέ­σεις.

Οι γο­νείς που είναι κα­κο­ποι­η­τές προ­έρ­χο­νται από οι­κο­γέ­νειες με χα­μη­λή ποιό­τη­τα δε­σμών με τους δι­κούς τους γο­νείς, που ένιω­θαν ότι πρέ­πει να πα­λεύ­ουν ή να πα­ρα­κα­λούν για την απο­δο­χή τους. Το παιδί όσο είναι μικρό τον φο­βά­ται, αλλά στα­δια­κά μπο­ρεί να ανα­πτύ­ξει αντί­στοι­χες συ­μπε­ρι­φο­ρές βίας ή φυγής, στην προ­σπά­θειά του να αντι­δρά­σει ή να προ­στα­τευ­θεί.

• Ποιος είναι ή θα έπρε­πε να είναι ο ρόλος του σχο­λεί­ου και του εκ­παι­δευ­τι­κού;

Ο ρόλος του σχο­λεί­ου και του εκ­παι­δευ­τι­κού είναι πολύ ση­μα­ντι­κός και κυ­ρί­ως θα πρέ­πει να είναι το χτί­σι­μο μιας σχέ­σης εμπι­στο­σύ­νης με τους μα­θη­τές. Είναι εξαι­ρε­τι­κό να έχου­με άρι­στες σχο­λι­κές επι­δό­σεις, ακόμα όμως πιο εξαι­ρε­τι­κό να έχου­με ψυ­χι­κά υγιείς ενή­λι­κες στο μέλ­λον. Οπότε ο εκ­παι­δευ­τι­κός θα πρέ­πει να είναι στο σχο­λείο για να ακού­σει τον μα­θη­τή, να τον εν­θαρ­ρύ­νει, να τον ενι­σχύ­σει θε­τι­κά, να είναι το πρό­τυ­πο ου­σια­στι­κά για τα παι­διά, που θα τους δι­δά­ξει τα όρια, τον σε­βα­σμό αλλά πάνω από όλα θα είναι αυτός που θα τα κι­νη­το­ποιεί για να μι­λή­σουν. Επί­σης ο εκ­παι­δευ­τι­κός είναι αυτός που αντι­κει­με­νι­κά βλέ­πει πολ­λές ώρες, ίσως πε­ρισ­σό­τε­ρες από τους υπό­λοι­πους, ένα παιδί, οπότε θα πρέ­πει να πα­ρα­τη­ρεί ση­μά­δια αλ­λα­γής στη συ­μπε­ρι­φο­ρά ή στην ψυ­χο­λο­γία του.

• Από την εμπει­ρία σας, οι γο­νείς είναι σε θέση ή έχουν την πρό­θε­ση να αντι­με­τω­πί­σουν τα πε­ρι­στα­τι­κά κα­κο­ποί­η­σης των παι­διών τους ή ακόμα και σή­με­ρα τί­θε­ται θέμα κοι­νω­νι­κού στίγ­μα­τος;

Δύ­σκο­λο ερώ­τη­μα, γιατί συχνά ακόμα και σή­με­ρα πα­ρα­τη­ρού­με γο­νείς να είναι σε άρ­νη­ση ή να δυ­σκο­λεύ­ο­νται να πα­ρα­δε­χτούν ότι τα παι­διά τους βιώ­νουν κα­κο­ποί­η­ση. Αυτό πα­ρα­τη­ρεί­ται πιο έντο­να σε μι­κρές κοι­νω­νί­ες, όπου μπο­ρεί να πα­ρα­τη­ρη­θεί μία δια­δι­κα­σία συ­γκά­λυ­ψης ή άρ­νη­σης. Πολ­λοί γο­νείς επί­σης φο­βού­νται να συ­ζη­τή­σουν για την κα­κο­ποί­η­ση γιατί φο­βού­νται το στίγ­μα των παι­διών τους.

• Ποια είναι τα κύρια χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά των κα­κο­ποι­η­μέ­νων παι­διών που ως ενή­λι­κες πλέον ζη­τούν τη βο­ή­θεια που δεν έλα­βαν κατά την πε­ρί­ο­δο της κα­κο­ποί­η­σης;

Η κα­κο­ποί­η­ση κατά την παι­δι­κή ηλι­κία οδη­γεί σε μία γε­νι­κευ­μέ­νη έκ­πτω­ση της λει­τουρ­γι­κό­τη­τας του ατό­μου, ενώ πα­ρα­τη­ρού­νται ταυ­τό­χρο­να και δυ­σκο­λί­ες στην κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση του ατό­μου. Αυτό προ­φα­νέ­στα­τα συμ­βαί­νει γιατί το άτομο φο­βά­ται… Φο­βά­ται να εμπι­στευ­τεί, φο­βά­ται να επι­κοι­νω­νή­σει, φο­βά­ται την απόρ­ρι­ψη ή τον εκ­φο­βι­σμό. Απο­τέ­λε­σμα αυτών των συ­ναι­σθη­μά­των είναι το άτομο αυτό με τα συ­γκε­κρι­μέ­να στοι­χεία προ­σω­πι­κό­τη­τας να είναι δύ­σπι­στο στις συ­να­να­στρο­φές του, ανα­σφα­λές στις σχέ­σεις του και συχνά να εξαρ­τά­ται από την απο­δο­χή των άλλων, την οποία συχνά θε­ω­ρεί ότι δεν την αξί­ζει.

Συχνά πα­ρα­τη­ρού­νται δια­τα­ρα­χές στη διά­θε­ση, άγχος, δια­τα­ρα­χές όρε­ξης, δια­τα­ρα­χές ύπνου, με­τα­τραυ­μα­τι­κό στρες. Υπάρ­χουν βέ­βαια και άτομα, τα οποία μετά από κα­κο­ποι­η­τι­κές συ­μπε­ρι­φο­ρές ανα­πτύσ­σουν θυμό ή χτί­ζουν ένα ψεύ­τι­κο προ­φίλ, προ­σπα­θώ­ντας να εντυ­πω­σιά­σουν και να κα­λύ­ψουν τα κενά που νιώ­θουν στην αυ­το­πε­ποί­θη­ση και στην αυ­τοει­κό­να τους.

Γε­νι­κό­τε­ρα αυτό που πρέ­πει να θυ­μό­μα­στε είναι πως υπάρ­χουν εναλ­λασ­σό­με­νες συ­μπε­ρι­φο­ρές, συχνά βί­αιες, με τά­σεις φυγής ή εσω­στρέ­φεια. Η συ­μπε­ρι­φο­ρά του κάθε ατό­μου εξάλ­λου είναι εξα­το­μι­κευ­μέ­νη και εξαρ­τά­ται από τα στοι­χεία της προ­σω­πι­κό­τη­τάς του, από το κοι­νω­νι­κό του πε­ρι­βάλ­λον, από τους συμ­μά­χους του, από τη βο­ή­θεια που έχει δε­χτεί, από την ψυ­χο­θε­ρα­πεία που έχει κάνει.

• Πώς μπο­ρεί να βοη­θή­σει τον εαυτό του κά­ποιος που έχει βιώ­σει κα­κο­ποί­η­ση;

Η πρώτη φράση που μου έρ­χε­ται στο μυαλό είναι να ανα­ζη­τή­σει συμ­μά­χους…

Ο θύτης προ­σπα­θεί να ανα­ζη­τή­σει θύ­μα­τα που είναι μόνα τους, χωρίς συμ­μά­χους. Οπότε να ανα­ζη­τή­σει συμ­μά­χους. Η σιωπή συ­ντη­ρεί τον φόβο και κα­λύ­πτει τη βία και την κα­κο­ποί­η­ση.

Ταυ­τό­χρο­να να ανα­ζη­τή­σει εξει­δι­κευ­μέ­νη βο­ή­θεια, να κάνει ψυ­χο­θε­ρα­πεία, να μην σκε­φτεί ενο­χι­κά ή αυ­το­τι­μω­ρη­τι­κά και να πι­στέ­ψει ότι μπο­ρεί να νι­κή­σει τον φόβο του. Ο δρό­μος δεν θα είναι εύ­κο­λος, όμως μπο­ρεί να γίνει πιο εύ­κο­λος αν κα­τα­νο­ή­σει ότι δεν είναι μόνος.

 

Η Ελένη Σολ­τα­ρί­δου είναι ψυ­χο­λό­γος, υπο­ψή­φια δι­δά­κτωρ του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Θεσ­σα­λί­ας.

Έχει απο­φοι­τή­σει με άρι­στα από το τμήμα Ψυ­χο­λο­γί­ας του Πά­ντειου Πα­νε­πι­στη­μί­ου και έχει ολο­κλη­ρώ­σει με επι­τυ­χία το Με­τα­πτυ­χια­κό πρό­γραμ­μα του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Πει­ραιά στο γνω­στι­κό αντι­κεί­με­νο της Διοί­κη­σης Υγεί­ας.

Είναι εξει­δι­κευ­μέ­νη στη Γνω­σια­κή και στη Συ­μπε­ρι­φο­ρι­κή Ψυ­χο­θε­ρα­πεία.

Είναι επι­στη­μο­νι­κός συ­νερ­γά­της – lecturer του New York College & του Ανοι­χτού Λαϊ­κού Πα­νε­πι­στη­μί­ου.

Συ­νερ­γά­ζε­ται με εται­ρί­ες σε θέ­μα­τα εκ­παί­δευ­σης αν­θρώ­πι­νου δυ­να­μι­κού και εν­δυ­νά­μω­σης του προ­σω­πι­κού τους.

Είναι επι­στη­μο­νι­κή συ­νερ­γά­της και αρ­θρο­γρά­φος ιστο­σε­λί­δων σε θέ­μα­τα ψυ­χο­λο­γί­ας, δια­χεί­ρι­σης άγ­χους, σχέ­σε­ων, αυτό-βελ­τί­ω­σης.

Κυ­κλο­φο­ρούν το παι­δι­κό της πα­ρα­μύ­θι με θέμα τη δια­χεί­ρι­ση του θυμού «Ο Χιο­νού­λης και ο Γκρι­ζού­λης μα­θαί­νουν για το θυμό» (2019) & ο οδη­γός αυτό-βελ­τί­ω­σης και διεκ­δί­κη­σης νέων συ­μπε­ρι­φο­ρών, με τίτλο «Αλ­λά­ζο­ντας Εμένα» (2020).

Το Σε­πτέμ­βριο του 2022 κυ­κλο­φό­ρη­σε από τις Εκ­δό­σεις Κά­κτος το νέο της βι­βλίο αυτό-εξέ­λι­ξης με τίτλο «100 Συμ­βου­λές Αυ­το­ε­ξέ­λι­ξης 100 Μα­θή­μα­τα Αυ­το­γνω­σί­ας»