Ελενα Σολταρίδου, ψυχολόγος: «Κανένας δεν αξίζει το άγχος μας όταν φτάνουμε στα όρια των αντοχών μας»

Αρχικά, κυρία Σολ­τα­ρί­δου θέλω να ξεκι­νή­σουμε τη συνέ­ντευξή μας από το άγχος. Τι είναι τελικά το άγχος;

Το άγχος είναι μια συναι­σθη­μα­τική κατά­σταση που συν­δέ­ε­ται με τον εγκέ­φαλο, καθώς εκκρί­νο­νται διά­φο­ρες ορμόνες οι οποίες επη­ρε­ά­ζουν το σώμα μας. Η σωστή δια­τύ­πωση δεν είναι «έχω άγχος», αλλά «νιώθω άγχος». Το άγχος δεν αφορά μια πραγ­μα­τική κατά­σταση που βιώ­νουμε, αλλά σενάρια που γεννά το μυαλό μας και μας κάνουν να νιώ­θουμε αυτό που απο­κα­λούμε άγχος. Λέμε πάντα «same fact, different translation», το ίδιο γεγονός μπορεί να ερμη­νευ­θεί με δύο δια­φο­ρε­τι­κούς τρόπους. Ας υπο­θέ­σουμε ότι καθό­μα­στε οι δυο μας σε μια ταβέρνα με τους συντρό­φους μας και εκείνοι έχουν αφήσει τα κινητά τους γυρι­σμένα ανάποδα. Εάν εγώ έχω μια τραυ­μα­τική εμπει­ρία, εάν με έχουν απα­τή­σει στο παρελ­θόν, η κίνηση του συντρό­φου μου θα λει­τουρ­γή­σει ως trigger. Θα πυρο­δο­τή­σει στον εγκέ­φαλό μου διάφορα σενάρια και θα νιώσω άγχος, επειδή ενερ­γο­ποιεί­ται ένα τραύμα. Η σκέψη που θα γεν­νη­θεί είναι «τι έχει να κρύψει;». Υπάρχει, επο­μέ­νως, ένα γεγονός που προ­κα­λεί μια σκέψη και η σκέψη αυτή προ­κα­λεί ένα συναί­σθημα, το άγχος. Η συμπε­ρι­φορά που απορ­ρέει από τη σκέψη και το συναί­σθημα μπορεί να είναι η εφί­δρωση, η ταχυ­καρ­δία, μια σκηνή ζηλο­τυ­πίας ή η απαί­τηση «θέλω να δω το κινητό σου αυτή τη στιγμή, γιατί έχω αγχωθεί». Η άλλη γυναίκα στην παρέα, η οποία δεν έχει αντί­στοιχη τραυ­μα­τική εμπει­ρία, μπορεί να μη δώσει καν σημασία στην ίδια κίνηση του συντρό­φου της. Το γεγονός δεν θα αφήσει ψυχικό απο­τύ­πωμα, επειδή δεν θα της γεν­νή­σει κάποια αρνη­τική σκέψη. Μπορεί, για παρά­δειγμα, να σκεφτεί: «Τι καλός που είναι, θέλει να είναι συγκε­ντρω­μέ­νος στην παρέα και στο φαγητό μας». Το συναί­σθημα θα είναι τότε δια­φο­ρε­τικό και οι νευ­ρο­δια­βι­βα­στές θα προ­κα­λέ­σουν την έκκριση ορμονών που συν­δέ­ο­νται με τη χαρά. Όταν βλέ­πουμε κάποιον να νιώθει άγχος, η πρώτη ερώτηση πρέπει να είναι: «Τι σκέ­φτη­κες και ένιωσες άγχος;». Εάν θέλουμε να το διε­ρευ­νή­σουμε περισ­σό­τερο, ιδίως όταν υπάρχει αγχώδης δια­τα­ραχή, πρέπει να ρωτή­σουμε: «Τι έχει συμβεί στο παρελ­θόν σου και κου­βα­λάς αυτά τα φορτία, αυτά τα τραύ­ματα;».

Πότε πρέπει να μας ανη­συ­χεί το άγχος; Είναι φυσιο­λο­γικό να το νιώ­θουμε στην καθη­με­ρι­νό­τητά μας και από ποιο σημείο και μετά γίνεται ανη­συ­χη­τικό;

Δεν υπάρχει άνθρω­πος που να μη νιώθει άγχος. Είναι μια φυσιο­λο­γική αντί­δραση του σώματος, η οποία σχε­τί­ζε­ται με τις ορμόνες. Πρέπει να μας ανη­συ­χή­σει όταν γίνεται χρόνιο και, κυρίως, όταν μας καθιστά δυσλει­τουρ­γι­κούς. Εάν, για παρά­δειγμα, αρχίσω να εμφα­νίζω σωμα­το­ποί­ηση, όπως δια­τα­ρα­χές στον ύπνο ή στην όρεξη, ένα αυτο­ά­νοσο νόσημα, γαστρε­ντε­ρο­λο­γικά ή εντε­ρικά προ­βλή­ματα, δια­τα­ρα­χές του θυρε­οει­δούς, ταχυ­καρ­δίες ή συχνό­τε­ρες κρίσεις πανικού, τότε το άγχος αρχίζει να γίνεται δυσλει­τουρ­γικό. Σε αυτό το σημείο χρειά­ζε­ται να το παρα­τη­ρήσω και να ανα­ζη­τήσω τις αιτίες του. Δυσλει­τουρ­γικό μπορεί να γίνει και όταν νιώ­θουμε εγκλω­βι­σμέ­νοι, με συνέ­πεια να παθαί­νουμε κρίσεις πανικού. Συχνά γνω­ρί­ζουμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά η ανά­κληση ενός τραυ­μα­τι­κού γεγο­νό­τος και η ανάγκη να απο­φύ­γουμε ξανά το αρνη­τικό συναί­σθημα μάς οδηγούν στην αναβολή.

Με τι συνέ­πειες;

Σκε­φτείτε ένα ελα­τή­ριο. Για να το κρατήσω χαμηλά, πρέπει να το πιέζω συνεχώς. Ας πούμε ότι αυτό το ελα­τή­ριο συμ­βο­λί­ζει ένα αρνη­τικό γεγονός. Έχουμε βιώσει ένα τραύμα και, επειδή δεν θέλουμε να το αντι­με­τω­πί­σουμε, προ­σπα­θούμε να το κρατάμε διαρκώς κατε­σταλ­μένο. Σκε­φτείτε λοιπόν, πόση ψυχική δύναμη απαι­τεί­ται. Η συνεχής αυτή προ­σπά­θεια μας εξα­ντλεί και κάποια στιγμή μπορεί να οδη­γή­σει σε σωμα­το­ποί­ηση. Η πιο γνωστή μορφή της είναι οι δια­τα­ρα­χές του ύπνου. Όπως αναφέρω και στο βιβλίο, η σωμα­το­ποί­ηση είναι η κορυφή του παγό­βου­νου. Το σώμα προ­σπα­θεί να τρα­βή­ξει την προσοχή μας. Κάτω από την επι­φά­νεια υπάρ­χουν όσα μας πιέζουν, οι δύσκο­λες απο­φά­σεις που απο­φεύ­γουμε και τα ζητή­ματα που δεν θέλουμε να δια­χει­ρι­στούμε. Ένα ψυχο­σω­μα­τικό σύμ­πτωμα λει­τουρ­γεί ως σήμα, επειδή δια­φο­ρε­τικά οι περισ­σό­τε­ροι θα συνε­χί­ζαμε να απο­φεύ­γουμε ή να καθυ­στε­ρούμε τη λήψη μιας από­φα­σης.

Κι όμως, το κάνουμε.

Πολύ συχνά λέμε ότι για το άγχος μας φταίει κάποιος άλλος.

Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, το άγχος απο­τε­λεί κατά­ληξη δικών μας συμπε­ρι­φο­ρών και συμπε­ρι­φο­ρών των άλλων. Είναι σαν να έχουμε επι­τρέ­ψει στους άλλους να ασκούν μεγα­λύ­τερη επιρροή επάνω μας. Δεν εμφα­νί­ζουμε όλοι την ίδια σωμα­το­ποί­ηση, επειδή θέτουμε δια­φο­ρε­τικά όρια. Σημα­ντικό ρόλο στη δια­χεί­ριση του άγχους παίζει και το κίνητρο. Ένας άνθρω­πος μπορεί για χρόνια να βιώνει ψυχο­σω­μα­τικά συμ­πτώ­ματα και κρίσεις πανικού και να απο­φεύ­γει να τα αντι­με­τω­πί­σει. Κάποια στιγμή, όμως, μπορεί να γνω­ρί­σει έναν άνθρωπο ή να δεχθεί μια επαγ­γελ­μα­τική πρόταση από την εται­ρεία των ονείρων του στο εξω­τε­ρικό. Επειδή δεν θέλει να χάσει αυτή τη σχέση ή την επαγ­γελ­μα­τική ευκαι­ρία, αρχίζει να αντι­με­τω­πί­ζει όσα απέ­φευγε. Ο φόβος ότι θα χαθεί κάτι θετικό μπορεί να γίνει ισχυρό κίνητρο για τη δια­χεί­ριση του άγχους.

Μπορεί το άγχος να αντι­με­τω­πι­στεί; Το βιβλίο σας, «Ποιος αξίζει το άγχος μου», φαί­νε­ται ότι απαντά σε ένα ζήτημα που απα­σχο­λεί πολύ κόσμο.

Το βασικό ερώτημα που ταλα­νί­ζει έναν άνθρωπο είναι «γιατί νιώθω άγχος;». Ο εγκέ­φα­λός μας αναζητά πάντοτε ένα «γιατί». Στο βιβλίο γράφω για 45 κατα­στά­σεις που μπορούν να δώσουν απα­ντή­σεις. Στο μυαλό μου, η δια­χεί­ριση του άγχους είναι μια εξίσωση, να απα­ντήσω στο γιατί νιώθω άγχος και στο τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό. Ο στόχος δεν μπορεί να είναι να μη νιώσω καθόλου άγχος. Όλοι νιώ­θουμε και αυτό είναι φυσιο­λο­γικό. Όταν κάποιος βασα­νί­ζε­ται από το άγχος, συχνά θέλει να το μηδε­νί­σει. Χρειά­ζε­ται, όμως, να θέτουμε μικρούς, εφι­κτούς στόχους, ώστε να νιώ­θουμε κάθε μέρα καλύ­τερα. Θα υπάρ­χουν και περί­ο­δοι με υψη­λό­τερα επίπεδα άγχους. Βρι­σκό­μα­στε σε άμεση συνάρ­τηση με το εξω­τε­ρικό περι­βάλ­λον και, όταν καλού­μα­στε να αντι­με­τω­πί­σουμε ένα αγχο­γόνο ερέ­θι­σμα, το σώμα μας αντα­πο­κρί­νε­ται σε αυτό.

Και πώς μπορεί λοιπόν να αντι­με­τω­πι­στεί αυτό;

Δεν υπάρχει μία και μονα­δική μέθοδος δια­χεί­ρι­σης. Ορι­σμέ­νοι άνθρω­ποι μπορεί να χρεια­στούν φαρ­μα­κευ­τική, αντι­κα­τα­θλι­πτική ή αγχο­λυ­τική αγωγή. Αυτό θα το κρίνει ο θεράπων ιατρός τους, όταν το άγχος προ­κα­λεί δυσλει­τουρ­γία και έντονη ταλαι­πω­ρία. Η αντι­κα­τα­θλι­πτική και η αγχο­λυ­τική αγωγή λει­τουρ­γούν βοη­θη­τικά, παράλ­ληλα με την ψυχο­θε­ρα­πεία, ώστε ο άνθρω­πος να μπο­ρέ­σει να απα­ντή­σει στο ερώτημα «γιατί νιώθω άγχος;». Εάν δεν βρεθεί η απά­ντηση, το άγχος μπορεί να επα­νέρ­χε­ται. Όσο πιο χρόνιο είναι, τόσο δυσκο­λό­τερα υπο­χω­ρεί. Χρειά­ζε­ται να έχουμε στο μυαλό μας ότι δεν επι­διώ­κουμε να εξα­φα­νί­σουμε εντελώς το άγχος. Το άγχος μπορεί να γίνει εργα­λείο και σύμ­μα­χος. Όταν εμφα­νί­ζε­ται μια σωμα­το­ποί­ηση, χρειά­ζε­ται να σκε­φτούμε: «Έφτασα στα όρια των αντοχών μου. Κάτι θέλει να μου πει το σώμα μου». Εάν δεν υπήρχε η σωμα­το­ποί­ηση, ίσως να μην παίρ­ναμε ορι­σμέ­νες δύσκο­λες απο­φά­σεις και να συνε­χί­ζαμε να το ανα­βάλ­λουμε.

Για να μειώσω τα επίπεδα του άγχους και να είμαι πιο λει­τουρ­γική στην καθη­με­ρι­νό­τητά μου, χρειά­ζο­μαι έναν συν­δυα­σμό πραγ­μά­των και μηχα­νι­σμών. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να μάθω να φρο­ντίζω τον εαυτό μου. Συχνά φρο­ντί­ζουμε καλύ­τερα τους συντρό­φους και τα παιδιά μας από ό,τι εμάς. Ακούμε «εσύ είσαι δυνατή, δεν σε φοβάμαι» ή «εσύ θα τα κατα­φέ­ρεις». Μπορεί πράγ­ματι να τα κατα­φέρ­νουμε, αλλά χρειά­ζε­ται να ανα­ρω­τη­θούμε με ποιο τίμημα… Ποιο είναι το τίμημα για να παρα­μένω σε μια σχέση που με κάνει δυσλει­τουρ­γική; Τι πλη­ρώ­νει το σώμα μου για να παρα­μένω σε μια δουλειά που μου προ­κα­λεί δια­τα­ρα­χές ύπνου ή κρίσεις πανικού; Όταν βρι­σκό­μα­στε μέσα στο πρό­βλημα και στο άγχος, συχνά κατα­στρο­φο­λό­γουμε. Σκε­φτό­μα­στε ότι δεν θα τα κατα­φέ­ρουμε, ότι αυτό που περνάμε δεν θα τελειώ­σει ποτέ, κι αυτό γεννά άγχος. Χρειά­ζε­ται να δια­μορ­φώ­σουμε έναν τρόπο αντι­με­τώ­πι­σης, να σκε­φτό­μα­στε και να φρο­ντί­ζουμε τον εαυτό μας, να τον αγαπάμε στην πράξη.

Ξέρουμε να αγαπάμε τον εαυτό μας;

Έχουμε μάθει να αγαπάμε περισ­σό­τερο τους άλλους. Εάν πω «όχι» στα παιδιά μου ή πάρω μια απόφαση που δεν τους αρέσει, δεν σημαί­νει ότι τα αγαπώ λιγό­τερο. Μπορώ, λοιπόν, να μάθω να λέω κάποιες φορές «όχι», να επι­κοι­νωνώ, να εκφράζω τις σκέψεις μου, να ακούω και να ακού­γο­μαι. Η επι­κοι­νω­νία ακού­γε­ται απλή, αλλά στην πράξη είναι δύσκολη. Συχνά πιστεύ­ουμε ότι οι άλλοι δεν θα μας ακού­σουν και κάποιοι μπορεί πράγ­ματι να μη μας ακού­σουν. Τότε βυθι­ζό­μα­στε στη σιωπή. Η σιωπή μοιάζει με χύτρα μέσα στην οποία κατα­πί­νουμε όσα μας απα­σχο­λούν. Κάποια στιγμή ξεχει­λί­ζει και μας φέρνει αντι­μέ­τω­πους με όσα γνω­ρί­ζαμε ότι υπήρχαν, αλλά απο­φεύ­γαμε να δούμε.

Πάντα σκέ­φτο­μαι ότι στην ιστορία κάποιου υπάρχει ένας «κακός» και ορι­σμέ­νοι έχουν μάθει να τον ανα­ζη­τούν, είτε για να ανα­λά­βουν τον ρόλο του ήρωα είτε του θύματος. Κάποιες φορές χρειά­ζε­ται να συμ­φι­λιω­θούμε με την πιθα­νό­τητα ότι ο άλλος επι­λέ­γει να μην μας ακούσει.

Οι σχέσεις είναι δια­δρα­στι­κές και αμφί­δρο­μες. Η επι­κοι­νω­νία έχει μεγάλη δύναμη, αλλά εάν κάποιος κλείνει τους διαύ­λους, δεν μπορώ να τους ανοίξω μόνη μου χωρίς τη δική του διάθεση. Μια άλλη συνι­στώσα είναι η αυτο­φρο­ντίδα, την οποία συχνά αμε­λούμε.

Η αυτο­φρο­ντίδα απαιτεί στα­θε­ρές πρα­κτι­κές και πρέπει να απο­τε­λεί μόνιμο μέρος της δια­χεί­ρι­σης του άγχους. Δεν περιο­ρί­ζε­ται στη γυμνα­στική και στη δια­τροφή. Περι­λαμ­βά­νει τον επαρκή ύπνο και ένα σταθερό ωράριο. Αυτο­φρο­ντίδα είναι επίσης να έχουμε στη ζωή μας ανθρώ­πους που μας κάνουν να γελάμε, μας εξε­λίσ­σουν, μας προ­σφέ­ρουν χαρά και αγάπη, ανθρώ­πους με τους οποίους κάνουμε όμορφες συζη­τή­σεις και νιώ­θουμε ότι το μυαλό μας εξε­λίσ­σε­ται. Αυτο­φρο­ντίδα μπορεί να είναι ένα ωραίο βιβλίο. Μπορεί να είναι μια στιγμή σε μια παραλία, σε ένα όμορφο νησί ή σε ένα παγκάκι, με τον σύντροφο ή τη σύντροφό μας, κοι­τά­ζο­ντας το Αιγαίο. Είναι μια στιγμή ευτυ­χίας και, για να αντι­με­τω­πί­ζουμε το άγχος της καθη­με­ρι­νό­τη­τας, χρεια­ζό­μα­στε τέτοιες στιγμές.

Οι στιγμές ευτυ­χίας απο­τέ­λε­σαν την αφορμή για το βιβλίο «Ποιος αξίζει το άγχος μου;», έναν οδηγό, όπως θα τον χαρα­κτή­ριζα. Πώς προ­έ­κυψε; Η επι­τυ­χία και η αντα­πό­κρισή του δεί­χνουν ότι υπήρχε μεγάλη ανάγκη για ένα τέτοιο βιβλίο.

Σκέ­φτο­μαι συχνά τους πολλούς ανθρώ­πους που δεν έχουν τη δυνα­τό­τητα να κάνουν ψυχο­θε­ρα­πεία ή συνε­δρίες. Μπορούν, όμως, να αγο­ρά­σουν ένα βιβλίο, να ακού­σουν ένα podcast ή να δια­βά­σουν ένα άρθρο και να πάρουν μια απά­ντηση ή να κάνουν ορι­σμέ­νες επι­πλέον σκέψεις για το πώς θα βοη­θή­σουν τον εαυτό τους. Ένα βιβλίο δεν μπορεί να απα­ντή­σει σε κάθε βασικό ερώτημα. Μπορεί, όμως, να απο­τε­λέ­σει αφορμή και αφε­τη­ρία για διε­ρεύ­νηση, ώστε να ανα­ζη­τή­σουμε και να μάθουμε περισ­σό­τερα για τον εαυτό μας. Είναι ένα πολύ καλό πρώτο βήμα.

Τι σας γράφουν οι ανα­γνώ­στες; Πέρα από τις φωτο­γρα­φίες του βιβλίου που βλέ­πουμε να κυκλο­φο­ρούν στα social media, έχουν ενδια­φέ­ρον τα μηνύ­ματα που λαμ­βά­νετε.

Ενθαρ­ρύνω τον κόσμο να μου στέλνει μηνύ­ματα, να μου λέει ποιο σημείο του βιβλίου τού άρεσε ή τον βοήθησε και πού το δια­βά­ζει. Μου αρέσει πολύ αυτή η αλλη­λε­πί­δραση. Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μήνυμα από έναν άγνωστο, ο οποίος μου έγραψε: «Είμαι σε μια κρουα­ζιέρα και διαβάζω το βιβλίο σας. Θέλω να σας ευχα­ρι­στήσω για όσα γράψατε, γιατί αυτή τη στιγμή με βοηθάτε». Αυτό το μήνυμα είναι για μένα το μεγα­λύ­τερο κίνητρο. Πέρα από το γεγονός ότι το βιβλίο θα φτάσει στην τρίτη επα­νέκ­δοση, το σημα­ντικό είναι ότι βοήθησε έναν άνθρωπο να αντι­με­τω­πί­σει και να δια­χει­ρι­στεί τους δαί­μο­νες του μυαλού του. Είναι επίσης πολύ όμορφο, ιδιαί­τερα για έναν ψυχο­λόγο που έχει γράψει ένα βιβλίο, να λαμ­βά­νει φωτο­γρα­φίες από τα μέρη στα οποία το βιβλίο συντρο­φεύει τους ανα­γνώ­στες. Είναι καλο­καίρι και τόσοι άνθρω­ποι πήραν το βιβλίο μου μαζί τους στις δια­κο­πές. Με συγκι­νεί το γεγονός ότι, την περίοδο που επι­λέ­γουν να ξεκου­ρά­σουν τη σκέψη και το σώμα τους, έχουν συντρο­φιά αυτό το βιβλίο.

Τελικά, ποιος αξίζει το άγχος μας κυρία Σολ­τα­ρί­δου; Εσείς έχετε απα­ντή­σει σε αυτό το ερώτημα;

Νομίζω ότι κανένας δεν αξίζει τη δυσλει­τουρ­γία που προ­κα­λεί το άγχος μας, ούτε οι ενοχές μας ούτε ο τρόπος με τον οποίο μεγα­λώ­σαμε. Κανένας δεν αξίζει τη σωμα­το­ποί­ηση ή τη χρο­νιό­τητα των συμ­πτω­μά­των μας. Η απά­ντηση, λοιπόν, είναι ότι κανένας δεν αξίζει τόσο ώστε να μας κάνει να αγγί­ξουμε τα όρια των αντοχών μας. Έχουμε μάθει να φρο­ντί­ζουμε πολύ το σώμα μας και λιγό­τερο τον ψυχισμό μας. Εάν αυτό το βιβλίο μπορεί να βοη­θή­σει κάποιον να κάνει ένα πρώτο βήμα για να αλλάξει αυτή την ισορ­ρο­πία, θα είναι ένα σημα­ντικό δώρο προς τον εαυτό του.