Ελενα Σολταρίδου, ψυχολόγος: «Κανένας δεν αξίζει το άγχος μας όταν φτάνουμε στα όρια των αντοχών μας»

Σε μια κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα που κι­νεί­ται με εξο­ντω­τι­κούς ρυθ­μούς, το άγχος έχει με­τα­τρα­πεί από απλή συ­ναι­σθη­μα­τι­κή αντί­δρα­ση σε έναν σιω­πη­λό, χρό­νιο συ­νο­δοι­πό­ρο.

Πότε όμως η πίεση παύει να είναι φυ­σιο­λο­γι­κή και αρ­χί­ζει να σω­μα­το­ποιεί­ται, στέλ­νο­ντας σή­μα­τα κιν­δύ­νου μέσα από την αϋ­πνία, την εξά­ντλη­ση και τις κρί­σεις πα­νι­κού;

Η ψυ­χο­λό­γος M.Sc. PhDc και συγ­γρα­φέ­ας Έλενα Σολ­τα­ρί­δου, με αφορ­μή το νέο της βι­βλίο «Ποιος αξί­ζει το άγχος μου;» σε μια εκ βα­θέ­ων συ­ζή­τη­ση, ανα­λύ­ει τους μη­χα­νι­σμούς που πυ­ρο­δο­τούν τα αρ­νη­τι­κά σε­νά­ρια στο μυαλό μας, εξη­γεί γιατί η σιωπή λει­τουρ­γεί σαν χύτρα που ξε­χει­λί­ζει και μας καλεί να επα­να­προσ­διο­ρί­σου­με τα όριά μας διότι κα­νέ­νας και τί­πο­τα δεν αξί­ζει τόσο, ώστε να φτά­νου­με στα όρια των αντο­χών μας.

• Αρ­χι­κά, κυρία Σολ­τα­ρί­δου θέλω να ξε­κι­νή­σου­με τη συ­νέ­ντευ­ξή μας από το άγχος. Τι είναι τε­λι­κά το άγχος;

Το άγχος είναι μια συ­ναι­σθη­μα­τι­κή κα­τά­στα­ση που συν­δέ­ε­ται με τον εγκέ­φα­λο, καθώς εκ­κρί­νο­νται διά­φο­ρες ορ­μό­νες οι οποί­ες επη­ρε­ά­ζουν το σώμα μας. Η σωστή δια­τύ­πω­ση δεν είναι «έχω άγχος», αλλά «νιώθω άγχος». Το άγχος δεν αφορά μια πραγ­μα­τι­κή κα­τά­στα­ση που βιώ­νου­με, αλλά σε­νά­ρια που γεννά το μυαλό μας και μας κά­νουν να νιώ­θου­με αυτό που απο­κα­λού­με άγχος. Λέμε πάντα «same fact, different translation», το ίδιο γε­γο­νός μπο­ρεί να ερ­μη­νευ­θεί με δύο δια­φο­ρε­τι­κούς τρό­πους. Ας υπο­θέ­σου­με ότι κα­θό­μα­στε οι δυο μας σε μια τα­βέρ­να με τους συ­ντρό­φους μας και εκεί­νοι έχουν αφή­σει τα κι­νη­τά τους γυ­ρι­σμέ­να ανά­πο­δα. Εάν εγώ έχω μια τραυ­μα­τι­κή εμπει­ρία, εάν με έχουν απα­τή­σει στο πα­ρελ­θόν, η κί­νη­ση του συ­ντρό­φου μου θα λει­τουρ­γή­σει ως trigger. Θα πυ­ρο­δο­τή­σει στον εγκέ­φα­λό μου διά­φο­ρα σε­νά­ρια και θα νιώσω άγχος, επει­δή ενερ­γο­ποιεί­ται ένα τραύ­μα. Η σκέψη που θα γεν­νη­θεί είναι «τι έχει να κρύ­ψει;». Υπάρ­χει, επο­μέ­νως, ένα γε­γο­νός που προ­κα­λεί μια σκέψη και η σκέψη αυτή προ­κα­λεί ένα συ­ναί­σθη­μα, το άγχος. Η συ­μπε­ρι­φο­ρά που απορ­ρέ­ει από τη σκέψη και το συ­ναί­σθη­μα μπο­ρεί να είναι η εφί­δρω­ση, η τα­χυ­καρ­δία, μια σκηνή ζη­λο­τυ­πί­ας ή η απαί­τη­ση «θέλω να δω το κι­νη­τό σου αυτή τη στιγ­μή, γιατί έχω αγ­χω­θεί». Η άλλη γυ­ναί­κα στην παρέα, η οποία δεν έχει αντί­στοι­χη τραυ­μα­τι­κή εμπει­ρία, μπο­ρεί να μη δώσει καν ση­μα­σία στην ίδια κί­νη­ση του συ­ντρό­φου της. Το γε­γο­νός δεν θα αφή­σει ψυ­χι­κό απο­τύ­πω­μα, επει­δή δεν θα της γεν­νή­σει κά­ποια αρ­νη­τι­κή σκέψη. Μπο­ρεί, για πα­ρά­δειγ­μα, να σκε­φτεί: «Τι καλός που είναι, θέλει να είναι συ­γκε­ντρω­μέ­νος στην παρέα και στο φα­γη­τό μας». Το συ­ναί­σθη­μα θα είναι τότε δια­φο­ρε­τι­κό και οι νευ­ρο­δια­βι­βα­στές θα προ­κα­λέ­σουν την έκ­κρι­ση ορ­μο­νών που συν­δέ­ο­νται με τη χαρά. Όταν βλέ­που­με κά­ποιον να νιώ­θει άγχος, η πρώτη ερώ­τη­ση πρέ­πει να είναι: «Τι σκέ­φτη­κες και ένιω­σες άγχος;». Εάν θέ­λου­με να το διε­ρευ­νή­σου­με πε­ρισ­σό­τε­ρο, ιδίως όταν υπάρ­χει αγ­χώ­δης δια­τα­ρα­χή, πρέ­πει να ρω­τή­σου­με: «Τι έχει συμ­βεί στο πα­ρελ­θόν σου και κου­βα­λάς αυτά τα φορ­τία, αυτά τα τραύ­μα­τα;».

• Πότε πρέ­πει να μας ανη­συ­χεί το άγχος; Είναι φυ­σιο­λο­γι­κό να το νιώ­θου­με στην κα­θη­με­ρι­νό­τη­τά μας και από ποιο ση­μείο και μετά γί­νε­ται ανη­συ­χη­τι­κό;

Δεν υπάρ­χει άν­θρω­πος που να μη νιώ­θει άγχος. Είναι μια φυ­σιο­λο­γι­κή αντί­δρα­ση του σώ­μα­τος, η οποία σχε­τί­ζε­ται με τις ορ­μό­νες. Πρέ­πει να μας ανη­συ­χή­σει όταν γί­νε­ται χρό­νιο και, κυ­ρί­ως, όταν μας κα­θι­στά δυ­σλει­τουρ­γι­κούς. Εάν, για πα­ρά­δειγ­μα, αρ­χί­σω να εμ­φα­νί­ζω σω­μα­το­ποί­η­ση, όπως δια­τα­ρα­χές στον ύπνο ή στην όρεξη, ένα αυ­το­ά­νο­σο νό­ση­μα, γα­στρε­ντε­ρο­λο­γι­κά ή εντε­ρι­κά προ­βλή­μα­τα, δια­τα­ρα­χές του θυ­ρε­οει­δούς, τα­χυ­καρ­δί­ες ή συ­χνό­τε­ρες κρί­σεις πα­νι­κού, τότε το άγχος αρ­χί­ζει να γί­νε­ται δυ­σλει­τουρ­γι­κό. Σε αυτό το ση­μείο χρειά­ζε­ται να το πα­ρα­τη­ρή­σω και να ανα­ζη­τή­σω τις αι­τί­ες του. Δυ­σλει­τουρ­γι­κό μπο­ρεί να γίνει και όταν νιώ­θου­με εγκλω­βι­σμέ­νοι, με συ­νέ­πεια να πα­θαί­νου­με κρί­σεις πα­νι­κού. Συχνά γνω­ρί­ζου­με τι πρέ­πει να κά­νου­με, αλλά η ανά­κλη­ση ενός τραυ­μα­τι­κού γε­γο­νό­τος και η ανά­γκη να απο­φύ­γου­με ξανά το αρ­νη­τι­κό συ­ναί­σθη­μα μάς οδη­γούν στην ανα­βο­λή.

• Με τι συ­νέ­πειες;

Σκε­φτεί­τε ένα ελα­τή­ριο. Για να το κρα­τή­σω χα­μη­λά, πρέ­πει να το πιέζω συ­νε­χώς. Ας πούμε ότι αυτό το ελα­τή­ριο συμ­βο­λί­ζει ένα αρ­νη­τι­κό γε­γο­νός. Έχου­με βιώ­σει ένα τραύ­μα και, επει­δή δεν θέ­λου­με να το αντι­με­τω­πί­σου­με, προ­σπα­θού­με να το κρα­τά­με διαρ­κώς κα­τε­σταλ­μέ­νο. Σκε­φτεί­τε λοι­πόν, πόση ψυ­χι­κή δύ­να­μη απαι­τεί­ται. Η συ­νε­χής αυτή προ­σπά­θεια μας εξα­ντλεί και κά­ποια στιγ­μή μπο­ρεί να οδη­γή­σει σε σω­μα­το­ποί­η­ση. Η πιο γνω­στή μορφή της είναι οι δια­τα­ρα­χές του ύπνου. Όπως ανα­φέ­ρω και στο βι­βλίο, η σω­μα­το­ποί­η­ση είναι η κο­ρυ­φή του πα­γό­βου­νου. Το σώμα προ­σπα­θεί να τρα­βή­ξει την προ­σο­χή μας. Κάτω από την επι­φά­νεια υπάρ­χουν όσα μας πιέ­ζουν, οι δύ­σκο­λες απο­φά­σεις που απο­φεύ­γου­με και τα ζη­τή­μα­τα που δεν θέ­λου­με να δια­χει­ρι­στού­με. Ένα ψυ­χο­σω­μα­τι­κό σύμ­πτω­μα λει­τουρ­γεί ως σήμα, επει­δή δια­φο­ρε­τι­κά οι πε­ρισ­σό­τε­ροι θα συ­νε­χί­ζα­με να απο­φεύ­γου­με ή να κα­θυ­στε­ρού­με τη λήψη μιας από­φα­σης.

• Κι όμως, το κά­νου­με.

Πολύ συχνά λέμε ότι για το άγχος μας φταί­ει κά­ποιος άλλος.

Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, το άγχος απο­τε­λεί κα­τά­λη­ξη δικών μας συ­μπε­ρι­φο­ρών και συ­μπε­ρι­φο­ρών των άλλων. Είναι σαν να έχου­με επι­τρέ­ψει στους άλ­λους να ασκούν με­γα­λύ­τε­ρη επιρ­ροή επάνω μας. Δεν εμ­φα­νί­ζου­με όλοι την ίδια σω­μα­το­ποί­η­ση, επει­δή θέ­του­με δια­φο­ρε­τι­κά όρια. Ση­μα­ντι­κό ρόλο στη δια­χεί­ρι­ση του άγ­χους παί­ζει και το κί­νη­τρο. Ένας άν­θρω­πος μπο­ρεί για χρό­νια να βιώ­νει ψυ­χο­σω­μα­τι­κά συμ­πτώ­μα­τα και κρί­σεις πα­νι­κού και να απο­φεύ­γει να τα αντι­με­τω­πί­σει. Κά­ποια στιγ­μή, όμως, μπο­ρεί να γνω­ρί­σει έναν άν­θρω­πο ή να δε­χθεί μια επαγ­γελ­μα­τι­κή πρό­τα­ση από την εται­ρεία των ονεί­ρων του στο εξω­τε­ρι­κό. Επει­δή δεν θέλει να χάσει αυτή τη σχέση ή την επαγ­γελ­μα­τι­κή ευ­και­ρία, αρ­χί­ζει να αντι­με­τω­πί­ζει όσα απέ­φευ­γε. Ο φόβος ότι θα χαθεί κάτι θε­τι­κό μπο­ρεί να γίνει ισχυ­ρό κί­νη­τρο για τη δια­χεί­ρι­ση του άγ­χους.

• Μπο­ρεί το άγχος να αντι­με­τω­πι­στεί; Το βι­βλίο σας, «Ποιος αξί­ζει το άγχος μου», φαί­νε­ται ότι απα­ντά σε ένα ζή­τη­μα που απα­σχο­λεί πολύ κόσμο.

Το βα­σι­κό ερώ­τη­μα που τα­λα­νί­ζει έναν άν­θρω­πο είναι «γιατί νιώθω άγχος;». Ο εγκέ­φα­λός μας ανα­ζη­τά πά­ντο­τε ένα «γιατί». Στο βι­βλίο γράφω για 45 κα­τα­στά­σεις που μπο­ρούν να δώ­σουν απα­ντή­σεις. Στο μυαλό μου, η δια­χεί­ρι­ση του άγ­χους είναι μια εξί­σω­ση, να απα­ντή­σω στο γιατί νιώθω άγχος και στο τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό. Ο στό­χος δεν μπο­ρεί να είναι να μη νιώσω κα­θό­λου άγχος. Όλοι νιώ­θου­με και αυτό είναι φυ­σιο­λο­γι­κό. Όταν κά­ποιος βα­σα­νί­ζε­ται από το άγχος, συχνά θέλει να το μη­δε­νί­σει. Χρειά­ζε­ται, όμως, να θέ­του­με μι­κρούς, εφι­κτούς στό­χους, ώστε να νιώ­θου­με κάθε μέρα κα­λύ­τε­ρα. Θα υπάρ­χουν και πε­ρί­ο­δοι με υψη­λό­τε­ρα επί­πε­δα άγ­χους. Βρι­σκό­μα­στε σε άμεση συ­νάρ­τη­ση με το εξω­τε­ρι­κό πε­ρι­βάλ­λον και, όταν κα­λού­μα­στε να αντι­με­τω­πί­σου­με ένα αγ­χο­γό­νο ερέ­θι­σμα, το σώμα μας αντα­πο­κρί­νε­ται σε αυτό.

• Και πώς μπο­ρεί λοι­πόν να αντι­με­τω­πι­στεί αυτό;

Δεν υπάρ­χει μία και μο­να­δι­κή μέ­θο­δος δια­χεί­ρι­σης. Ορι­σμέ­νοι άν­θρω­ποι μπο­ρεί να χρεια­στούν φαρ­μα­κευ­τι­κή, αντι­κα­τα­θλι­πτι­κή ή αγ­χο­λυ­τι­κή αγωγή. Αυτό θα το κρί­νει ο θε­ρά­πων ια­τρός τους, όταν το άγχος προ­κα­λεί δυ­σλει­τουρ­γία και έντο­νη τα­λαι­πω­ρία. Η αντι­κα­τα­θλι­πτι­κή και η αγ­χο­λυ­τι­κή αγωγή λει­τουρ­γούν βοη­θη­τι­κά, πα­ράλ­λη­λα με την ψυ­χο­θε­ρα­πεία, ώστε ο άν­θρω­πος να μπο­ρέ­σει να απα­ντή­σει στο ερώ­τη­μα «γιατί νιώθω άγχος;». Εάν δεν βρε­θεί η απά­ντη­ση, το άγχος μπο­ρεί να επα­νέρ­χε­ται. Όσο πιο χρό­νιο είναι, τόσο δυ­σκο­λό­τε­ρα υπο­χω­ρεί. Χρειά­ζε­ται να έχου­με στο μυαλό μας ότι δεν επι­διώ­κου­με να εξα­φα­νί­σου­με εντε­λώς το άγχος. Το άγχος μπο­ρεί να γίνει ερ­γα­λείο και σύμ­μα­χος. Όταν εμ­φα­νί­ζε­ται μια σω­μα­το­ποί­η­ση, χρειά­ζε­ται να σκε­φτού­με: «Έφτα­σα στα όρια των αντο­χών μου. Κάτι θέλει να μου πει το σώμα μου». Εάν δεν υπήρ­χε η σω­μα­το­ποί­η­ση, ίσως να μην παίρ­να­με ορι­σμέ­νες δύ­σκο­λες απο­φά­σεις και να συ­νε­χί­ζα­με να το ανα­βάλ­λου­με.

Για να μειώ­σω τα επί­πε­δα του άγ­χους και να είμαι πιο λει­τουρ­γι­κή στην κα­θη­με­ρι­νό­τη­τά μου, χρειά­ζο­μαι έναν συν­δυα­σμό πραγ­μά­των και μη­χα­νι­σμών. Πρώτα απ’ όλα, πρέ­πει να μάθω να φρο­ντί­ζω τον εαυτό μου. Συχνά φρο­ντί­ζου­με κα­λύ­τε­ρα τους συ­ντρό­φους και τα παι­διά μας από ό,τι εμάς. Ακού­με «εσύ είσαι δυ­να­τή, δεν σε φο­βά­μαι» ή «εσύ θα τα κα­τα­φέ­ρεις». Μπο­ρεί πράγ­μα­τι να τα κα­τα­φέρ­νου­με, αλλά χρειά­ζε­ται να ανα­ρω­τη­θού­με με ποιο τί­μη­μα… Ποιο είναι το τί­μη­μα για να πα­ρα­μέ­νω σε μια σχέση που με κάνει δυ­σλει­τουρ­γι­κή; Τι πλη­ρώ­νει το σώμα μου για να πα­ρα­μέ­νω σε μια δου­λειά που μου προ­κα­λεί δια­τα­ρα­χές ύπνου ή κρί­σεις πα­νι­κού; Όταν βρι­σκό­μα­στε μέσα στο πρό­βλη­μα και στο άγχος, συχνά κα­τα­στρο­φο­λό­γου­με. Σκε­φτό­μα­στε ότι δεν θα τα κα­τα­φέ­ρου­με, ότι αυτό που περ­νά­με δεν θα τε­λειώ­σει ποτέ, κι αυτό γεννά άγχος. Χρειά­ζε­ται να δια­μορ­φώ­σου­με έναν τρόπο αντι­με­τώ­πι­σης, να σκε­φτό­μα­στε και να φρο­ντί­ζου­με τον εαυτό μας, να τον αγα­πά­με στην πράξη.

• Ξέ­ρου­με να αγα­πά­με τον εαυτό μας;

Έχου­με μάθει να αγα­πά­με πε­ρισ­σό­τε­ρο τους άλ­λους. Εάν πω «όχι» στα παι­διά μου ή πάρω μια από­φα­ση που δεν τους αρέ­σει, δεν ση­μαί­νει ότι τα αγαπώ λι­γό­τε­ρο. Μπορώ, λοι­πόν, να μάθω να λέω κά­ποιες φορές «όχι», να επι­κοι­νω­νώ, να εκ­φρά­ζω τις σκέ­ψεις μου, να ακούω και να ακού­γο­μαι. Η επι­κοι­νω­νία ακού­γε­ται απλή, αλλά στην πράξη είναι δύ­σκο­λη. Συχνά πι­στεύ­ου­με ότι οι άλλοι δεν θα μας ακού­σουν και κά­ποιοι μπο­ρεί πράγ­μα­τι να μη μας ακού­σουν. Τότε βυ­θι­ζό­μα­στε στη σιωπή. Η σιωπή μοιά­ζει με χύτρα μέσα στην οποία κα­τα­πί­νου­με όσα μας απα­σχο­λούν. Κά­ποια στιγ­μή ξε­χει­λί­ζει και μας φέρ­νει αντι­μέ­τω­πους με όσα γνω­ρί­ζα­με ότι υπήρ­χαν, αλλά απο­φεύ­γα­με να δούμε.

Πάντα σκέ­φτο­μαι ότι στην ιστο­ρία κά­ποιου υπάρ­χει ένας «κακός» και ορι­σμέ­νοι έχουν μάθει να τον ανα­ζη­τούν, είτε για να ανα­λά­βουν τον ρόλο του ήρωα είτε του θύ­μα­τος. Κά­ποιες φορές χρειά­ζε­ται να συμ­φι­λιω­θού­με με την πι­θα­νό­τη­τα ότι ο άλλος επι­λέ­γει να μην μας ακού­σει.

Οι σχέ­σεις είναι δια­δρα­στι­κές και αμ­φί­δρο­μες. Η επι­κοι­νω­νία έχει με­γά­λη δύ­να­μη, αλλά εάν κά­ποιος κλεί­νει τους διαύ­λους, δεν μπορώ να τους ανοί­ξω μόνη μου χωρίς τη δική του διά­θε­ση. Μια άλλη συ­νι­στώ­σα είναι η αυ­το­φρο­ντί­δα, την οποία συχνά αμε­λού­με.

Η αυ­το­φρο­ντί­δα απαι­τεί στα­θε­ρές πρα­κτι­κές και πρέ­πει να απο­τε­λεί μό­νι­μο μέρος της δια­χεί­ρι­σης του άγ­χους. Δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται στη γυ­μνα­στι­κή και στη δια­τρο­φή. Πε­ρι­λαμ­βά­νει τον επαρ­κή ύπνο και ένα στα­θε­ρό ωρά­ριο. Αυ­το­φρο­ντί­δα είναι επί­σης να έχου­με στη ζωή μας αν­θρώ­πους που μας κά­νουν να γε­λά­με, μας εξε­λίσ­σουν, μας προ­σφέ­ρουν χαρά και αγάπη, αν­θρώ­πους με τους οποί­ους κά­νου­με όμορ­φες συ­ζη­τή­σεις και νιώ­θου­με ότι το μυαλό μας εξε­λίσ­σε­ται. Αυ­το­φρο­ντί­δα μπο­ρεί να είναι ένα ωραίο βι­βλίο. Μπο­ρεί να είναι μια στιγ­μή σε μια πα­ρα­λία, σε ένα όμορ­φο νησί ή σε ένα πα­γκά­κι, με τον σύ­ντρο­φο ή τη σύ­ντρο­φό μας, κοι­τά­ζο­ντας το Αι­γαίο. Είναι μια στιγ­μή ευ­τυ­χί­ας και, για να αντι­με­τω­πί­ζου­με το άγχος της κα­θη­με­ρι­νό­τη­τας, χρεια­ζό­μα­στε τέ­τοιες στιγ­μές.

• Οι στιγ­μές ευ­τυ­χί­ας απο­τέ­λε­σαν την αφορ­μή για το βι­βλίο «Ποιος αξί­ζει το άγχος μου;», έναν οδηγό, όπως θα τον χα­ρα­κτή­ρι­ζα. Πώς προ­έ­κυ­ψε; Η επι­τυ­χία και η αντα­πό­κρι­σή του δεί­χνουν ότι υπήρ­χε με­γά­λη ανά­γκη για ένα τέ­τοιο βι­βλίο.

Σκέ­φτο­μαι συχνά τους πολ­λούς αν­θρώ­πους που δεν έχουν τη δυ­να­τό­τη­τα να κά­νουν ψυ­χο­θε­ρα­πεία ή συ­νε­δρί­ες. Μπο­ρούν, όμως, να αγο­ρά­σουν ένα βι­βλίο, να ακού­σουν ένα podcast ή να δια­βά­σουν ένα άρθρο και να πά­ρουν μια απά­ντη­ση ή να κά­νουν ορι­σμέ­νες επι­πλέ­ον σκέ­ψεις για το πώς θα βοη­θή­σουν τον εαυτό τους. Ένα βι­βλίο δεν μπο­ρεί να απα­ντή­σει σε κάθε βα­σι­κό ερώ­τη­μα. Μπο­ρεί, όμως, να απο­τε­λέ­σει αφορ­μή και αφε­τη­ρία για διε­ρεύ­νη­ση, ώστε να ανα­ζη­τή­σου­με και να μά­θου­με πε­ρισ­σό­τε­ρα για τον εαυτό μας. Είναι ένα πολύ καλό πρώτο βήμα.

• Τι σας γρά­φουν οι ανα­γνώ­στες; Πέρα από τις φω­το­γρα­φί­ες του βι­βλί­ου που βλέ­που­με να κυ­κλο­φο­ρούν στα social media, έχουν εν­δια­φέ­ρον τα μη­νύ­μα­τα που λαμ­βά­νε­τε.

Εν­θαρ­ρύ­νω τον κόσμο να μου στέλ­νει μη­νύ­μα­τα, να μου λέει ποιο ση­μείο του βι­βλί­ου τού άρεσε ή τον βο­ή­θη­σε και πού το δια­βά­ζει. Μου αρέ­σει πολύ αυτή η αλ­λη­λε­πί­δρα­ση. Πριν από λίγες ημέ­ρες έλαβα μή­νυ­μα από έναν άγνω­στο, ο οποί­ος μου έγρα­ψε: «Είμαι σε μια κρουα­ζιέ­ρα και δια­βά­ζω το βι­βλίο σας. Θέλω να σας ευ­χα­ρι­στή­σω για όσα γρά­ψα­τε, γιατί αυτή τη στιγ­μή με βοη­θά­τε». Αυτό το μή­νυ­μα είναι για μένα το με­γα­λύ­τε­ρο κί­νη­τρο. Πέρα από το γε­γο­νός ότι το βι­βλίο θα φτά­σει στην τρίτη επα­νέκ­δο­ση, το ση­μα­ντι­κό είναι ότι βο­ή­θη­σε έναν άν­θρω­πο να αντι­με­τω­πί­σει και να δια­χει­ρι­στεί τους δαί­μο­νες του μυα­λού του. Είναι επί­σης πολύ όμορ­φο, ιδιαί­τε­ρα για έναν ψυ­χο­λό­γο που έχει γρά­ψει ένα βι­βλίο, να λαμ­βά­νει φω­το­γρα­φί­ες από τα μέρη στα οποία το βι­βλίο συ­ντρο­φεύ­ει τους ανα­γνώ­στες. Είναι κα­λο­καί­ρι και τόσοι άν­θρω­ποι πήραν το βι­βλίο μου μαζί τους στις δια­κο­πές. Με συ­γκι­νεί το γε­γο­νός ότι, την πε­ρί­ο­δο που επι­λέ­γουν να ξε­κου­ρά­σουν τη σκέψη και το σώμα τους, έχουν συ­ντρο­φιά αυτό το βι­βλίο.

• Τε­λι­κά, ποιος αξί­ζει το άγχος μας κυρία Σολ­τα­ρί­δου; Εσείς έχετε απα­ντή­σει σε αυτό το ερώ­τη­μα;

Νο­μί­ζω ότι κα­νέ­νας δεν αξί­ζει τη δυ­σλει­τουρ­γία που προ­κα­λεί το άγχος μας, ούτε οι ενο­χές μας ούτε ο τρό­πος με τον οποίο με­γα­λώ­σα­με. Κα­νέ­νας δεν αξί­ζει τη σω­μα­το­ποί­η­ση ή τη χρο­νιό­τη­τα των συμ­πτω­μά­των μας. Η απά­ντη­ση, λοι­πόν, είναι ότι κα­νέ­νας δεν αξί­ζει τόσο ώστε να μας κάνει να αγ­γί­ξου­με τα όρια των αντο­χών μας. Έχου­με μάθει να φρο­ντί­ζου­με πολύ το σώμα μας και λι­γό­τε­ρο τον ψυ­χι­σμό μας. Εάν αυτό το βι­βλίο μπο­ρεί να βοη­θή­σει κά­ποιον να κάνει ένα πρώτο βήμα για να αλ­λά­ξει αυτή την ισορ­ρο­πία, θα είναι ένα ση­μα­ντι­κό δώρο προς τον εαυτό του.