“Η Ελλάδα και το Λιβυκό Πέλαγος”-Γράφει ο Ιωάννης Φλεβάρης

Η Ελλάδα προ­σπά­θησε επί δεκα­ε­τίες να οριο­θε­τή­σει την υφα­λο­κρη­πίδα της στο Λιβυκό Πέλαγος, χωρίς απο­τέ­λε­σμα. Η Τουρκία αντί­θετα εκμε­ταλ­λευό­μενη |πρόσωπα και πράγ­ματα πέτυχε πολύ σύντομα εντός λίγων μηνών, να ανα­τρέ­ψει κάθε δεδο­μένο που υπήρχε διεθνώς ως προς τις θαλάσ­σιες οριο­θε­τή­σεις συνά­πτο­ντας με την ευρι­σκό­μενη σε εσω­τε­ρική αστά­θεια και υπό συν­θή­κες διχο­τό­μη­σης και εμφυ­λίου πολέμου Λιβύη, υπο­γρά­φο­ντας Σύμφωνο θαλασ­σίων Ζωνών υπό τη μορφή Memorandum of Understanding (MoU) που εξ αντι­κει­μέ­νου απο­τε­λεί διεθνή συνθήκη.

 

Η ευθύνη της απο­τυ­χίας οριο­θέ­τη­σης κατά αιτιο­λο­γη­μένη άποψη βαρύνει την ελλη­νική πλευρά καθώς, άσχετα με το τι ακο­λου­θήσε πράγμα αντι­κει­με­νικά απρό­βλε­πτο και και­νο­φα­νές, μπο­ρούσε να θέσει ως εκ των προ­τε­ραιο­τή­των της εξω­τε­ρι­κής της πολι­τι­κής την διευ­θέ­τηση του ζητή­μα­τος της υφα­λο­κρη­πί­δας και κατ επέ­κτα­σιν της ΑΟΖ σε μια περιοχή απο­δε­δειγ­μένα πλούσια σε κοι­τά­σματα υδρο­γο­ναν­θρά­κων και φυσι­κούς πόρους, σημα­ντική γεω­πο­λι­τικά που πάντα εμφά­νιζε ενδια­φέ­ρον για την Ελλάδα. Η οριο­θέ­τηση σε μια τέτοια περιοχή με τερά­στιο ενερ­γειακό και οικο­νο­μικό ενδια­φέ­ρον απο­τε­λούσε εξ ορισμού κατε­πεί­γον.

Μετά τα τουρ­κο­λι­βυκά memoranda, έχουν κατα­στεί δια­με­τρικά αντί­θε­τες οι θέσεις των δυο χωρών, ανε­ξάρ­τητα από το γεγονός ότι τα MoU επι­βλή­θη­καν σρ μία ασταθή Κυβέρ­νηση που ασκούσε έλεγχο μόνο στο δυτικό τμήμα της χώρας, με αντάλ­λαγμα στρα­τιω­τική βοήθεια για την διάσωση και επι­βί­ωση της.

Η Λιβύη δεν είναι μέλος της Σύμ­βα­σης του Δικαίου της Θάλασ­σας (UNCLOS). Οι προη­γη­θεί­σες δια­πραγ­μα­τεύ­σεις της με την Ελλάδα βασί­στη­καν στο εθιμικό δίκαιο. Δεν ανα­γνώ­ριζε δικαί­ωμα επή­ρειας και υφα­λο­κρη­πί­δας στη νήσο Γαύδο που βρί­σκε­ται νότια της Κρήτης. Τούτο κατά το Δίκαιο της Θάλασ­σας κατά την κρα­τούσα νομο­λο­γία των διεθνών δικα­στη­ρίων δεν ευστα­θεί αφού η νήσος κατοι­κεί­ται και δια­θέ­τει τοπική οικο­νο­μία όμως οι θαλάσ­σιες ζώνες καθο­ρί­ζο­νται με συμ­φω­νίες. Ως προς τη Γαύδο και η Τουρκία υπο­στή­ριζε το 2011 αλλά και παλαιό­τερα ότι, δεν έχει υφα­λο­κρη­πίδα.

 

Η Ελλάδα ακο­λού­θησε τη μέθοδο οριο­θέ­τη­σης της μέσης γραμμής – ίσης από­στα­σης. Αντι­κει­με­νικά η διαφορά με τη Λιβύη δεν ήταν μεγάλη και μπο­ρούσε να γεφυ­ρω­θεί με παρέκ­κλιση από την πάγια μεθο­δο­λο­γία. Η ελλη­νική πλευρά είχε επι­κε­ντρώ­σει τη στρα­τη­γική της στο να μην υπάρξει περί­πτωση ανα­λο­γι­κής εφαρ­μο­γής στο Καστελ­λό­ριζο, της οποιασ­δή­ποτε συμ­φω­νίας μειω­μέ­νης επή­ρειας μικρής ελλη­νι­κής νήσου στις θαλάσ­σιες οριο­θε­τή­σεις με γει­το­νι­κές χώρες.

 

Η περί­πτωση της Γαύδου θα μπο­ρούσε να παρα­πεμ­φθεί με κατάλ­λη­λους χει­ρι­σμούς και σημα­ντικά ποσοστά ευδο­κί­μη­σης των ελλη­νι­κών επι­διώ­ξεων στο Διεθνές Δικα­στή­ριο Δικαιο­σύ­νης (ΔΔΔ) πράγμα που όμως δεν έγινε με πολι­τική ευθύνη των Κυβερ­νή­σεων που χει­ρί­στη­καν το θέμα. Η πιθανή θετική έκβαση μιας τέτοιας επι­λο­γής θα απο­τε­λούσε δεδι­κα­σμένο για την υφα­λο­κρη­πίδα της Μεγί­στης και θα έδινε τακτικό πλε­ο­νέ­κτημα στην Ελλάδα έναντι της Τουρ­κίας στα ζητή­ματα της οριο­θέ­τη­σης στο Αιγαίο. Η εκτί­μηση αυτή δεν παρα­γνω­ρί­ζει την πραγ­μα­τι­κό­τητα των δια­χρο­νικά δύσκο­λων δια­πραγ­μα­τεύ­σεων με τη Λιβύη, ούτε το γεγονός ότι η αφρι­κα­νική χώρα συμπο­ρεύ­ε­ται με την Τουρκία στα θέματα του Δικαίου της θάλασ­σας και των οριο­θε­τή­σεων ήδη από τη δεκα­ε­τία του 1970. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δυο αυτές χώρες δεν υπήρξαν μεταξύ των συμ­βαλ­λο­μέ­νων κρατών το 1982 στην Τζα­μάικα, πράγμα που σχεδόν απο­σιω­πεί­ται στην ελλη­νική αρθρο­γρα­φία και βιβλιο­γρα­φία

 

Από την δεκα­ε­τία του 1980, εποχή δια­κυ­βέρ­νη­σης του Μουαμάρ Καντάφι, η Λιβύη υπο­στη­ρί­ζει ότι ο τερά­στιος σε έκταση, κόλπος της Συρτής θεω­ρεί­ται «κλει­στός κόλπος» σύμφωνα με τον σχετικό ορισμό του Δικαίου της θάλασ­σας. Επέλεξε τη μέθοδο της ευθυ­δι­κίας (equity) επι­μέ­νο­ντας στη ορθό­τητα του κλει­σί­μα­τος.. Πιθανή πρόθεση ανα­γνώ­ρι­σης του κλει­στού κόλπου σύμφωνα με τις επι­διώ­ξεις της Λιβύης, πράγμα που θα σήμαινε ότι καμία άλλη χώρα δεν μπορεί να δια­θέ­τει ΑΟΖ εντός αυτού, ίσως μετα­κι­νούσε τις Λιβυκές θέσεις για τη Γαύδο.

 

Τα δεδο­μένα όμως έχουν πλέον μετα­βλη­θεί. Θεω­ρεί­ται σχεδόν βέβαιο ότι υπήρχε δυνα­τό­τητα ήδη από την δεκα­ε­τία του 1980 να ολο­κλη­ρω­θούν οι θαλάσ­σιες οριο­θε­τή­σεις με την βορειο-αφρικανική χώρα λόγω των αγαστών σχέσεων και της αλλη­λο­ϋ­πο­στή­ρι­ξης του Πρω­θυ­πουρ­γού ΑνδρέαΠαπανδρέου με τον απόλυτο ηγέτη της Συνταγ­μα­τάρχη Καντάφι, ατυχώς όμως δεν υπήρξε επίμονη ελλη­νική πρω­το­βου­λία στην κατεύ­θυνση αυτή.

Η Ελλάδα δια­τη­ρούσε άριστες σχέσεις με τη Λιβύη κατά την περίοδο ηγεσίας των Ανδρέα Παπαν­δρέου και Μουαμάρ Καντάφι, χωρίς να το εκμε­ταλ­λευ­θεί στις οριο­θε­τή­σεις.

Πρέπει να σημειω­θεί ότι το Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης οριο­θέ­τησε την υφα­λο­κρη­πίδα Λιβύης – Μάλτας το 1985 και η οριο­θέ­τηση ΑΟΖ συμπί­πτει με την οριο­θέ­τηση υφα­λο­κρη­πί­δας. Γίνεται αναφορά στο ότι «μπορεί να υπάρξει υφα­λο­κρη­πίδα χωρίς ΑΟΖ δεν μπορεί να υπάρξει ΑΟΖ χωρίς υφα­λο­κρη­πίδα». Ανε­ξάρ­τητα από την νομο­λο­γιακή αξία της από­φα­σης αυτής σε διπλω­μα­τικό επίπεδο δια­πι­στώ­νουμε να εξυ­φαί­νε­ται από το έτος 2020 μια αξιο­πε­ρί­εργη τρι­με­ρής σύμπραξη και συνερ­γα­σία μεταξύ Τουρ­κίας – Λιβύης – Μάλτας με τον τουρ­κικό παρά­γο­ντα να προ­σπα­θεί να προ­σε­ται­ρι­στεί την μικρή νησιω­τική χώρα προ­σφέ­ρο­ντας ανταλ­λάγ­ματα που πιθανόν να αφορούν επέ­κταση θαλασ­σίων ζωνών εις βάρος της Λιβύης κατά το «πρότυπο» των MoU, για να απο­κτή­σει φωνή υπέρ των θέσεων του εντός της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης. Αυτό για την ελλη­νική διπλω­μα­τία απο­τε­λεί μια γεω­πο­λι­τική πρό­κληση την οποία δέον είναι να αντι­με­τω­πί­σει. Η Μάλτα δεν πρέπει να εγκα­τα­λει­φθεί αμαχητί στην αγκάλη της γεί­το­νος.

 

Σημα­ντική διεθνή πρω­το­βου­λία της Ελλάδας απε­τέ­λεσε τον Νοέμ­βριο του 1984 η συνά­ντηση στην Ελού­ντας στην Κρήτη μεταξύ Παπαν­δρέου, Φραν­σουά Μιτεράν και Καντάφι, για την κρίση μεταξύ Γαλλίας – Λιβύης στο Τσαντ.

 

Η Ελλάδα με τον Νόμο 4001/2011 για την εξε­ρεύ­νηση υδρο­γο­ναν­θρά­κων, τοπο­θε­τή­θηκε ως προς το εσω­τε­ρικό της δίκαιο στο ζήτημα της οριο­θέ­τη­σης υφα­λο­κρη­πί­δας και ΑΟΖ με τη Λιβύη, δίνο­ντας πλήρη δικαιώ­ματα στο νησί της Γαύδου. Υπο­στη­ρί­ζε­ται ότι με τον τρόπο αυτό, η Ελλάδα όρισε μονο­με­ρώς, τα όρια της υφα­λο­κρη­πί­δας και της Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής της Ζώνης με τη Λιβύη, δηλώ­νο­ντας την πλήρη επήρεια της Γαύδου.

 

Στην σπα­ρασ­σό­μενη από τον εμφύλιο πόλεμο χώρα ο ηγέτης της Ανα­το­λι­κής Λιβύης Στρα­τάρ­χης Χαφτάρ ηγέτης του Εθνικού Λιβυκού Στρατό (LNA) επε­δί­ωξε να επι­κρα­τή­σει εδαφικά και να κατα­λά­βει την εξουσία από την διεθνώς ανα­γνω­ρι­σμένη κυβέρ­νηση της Τρί­πο­λης. που υπο­στη­ρί­ζε­ται ανοιχτά από την Τουρκία με Σύριους μισθο­φό­ρους και πολε­μικό υλικό χωρίς να επι­τύ­χει τον στόχο του, εξ αυτού του λόγου.

 

Η τουρ­κική ανά­μειξη κατα­φέ­ρει να δια­σώ­σει την ασταθή κυβέρ­νηση Σάρατζ παρα­βιά­ζο­ντας απρο­κά­λυ­πτα το διεθνές εμπάρ­γκο όπλων που είχε επι­βλη­θεί στους εμπο­λέ­μους. Δεν υπέστη σοβαρές κυρώ­σεις από τη διεθνή κοι­νό­τητα, παρά μόνο φρα­στι­κές επι­πλή­ξεις για τις οποίες η Τουρκία όπως κάθε ανα­θε­ω­ρη­τική δύναμη αδια­φο­ρεί. Η επι­χεί­ρηση IRINI» της EUNAVFORMED στο πλαίσιο της Κοινής Πολι­τι­κής Ασφά­λειας και Άμυνας για ειρή­νευση στη Λιβύη, της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης για νηοψίες σε πλοία που παρα­βιά­ζουν το εμπάρ­γκο, καρ­κι­νο­βα­τεί. Η Κυβέρ­νηση της Τρί­πο­λης εξ αυτού του λόγου είχε στα­θε­ρο­ποι­η­θεί πλην όμως με ισχυρή παρέμ­βαση της Αιγύ­πτου που προει­δο­ποί­ησε με στρα­τιω­τική επέμ­βαση αν οι Κυβερ­νη­τι­κές Δυνά­μεις κινη­θούν προς την πόλη της Σύρτης, δεν επι­χεί­ρησε προ­έ­λαση ανα­το­λικά.

 

Την ίδια χρονική περίοδο τουρ­κικά οπλικά συστή­ματα κατα­στρά­φη­καν από αερο­πο­ρική επι­δρομή αγνώ­στων μαχη­τι­κών αερο­σκα­φών γαλ­λι­κής κατα­σκευής. Σημα­ντική εξέλιξη στην πορεία του εμφυ­λίου εκτός από την τουρ­κική παρέμ­βαση, απο­τε­λεί σίγουρα η Αιγυ­πτιακή στήριξη στον ηγέτη του LNA με ενί­σχυση και από άλλες Αρα­βι­κές χώρες όπως τα ΗΑΕ.

 

Οι πιθα­νό­τη­τες μιας ευνοϊ­κής συμ­φω­νίας για την Ελλάδα αυξά­νο­νται, εάν ο στρα­τη­γός Χαφτάρ που εδρεύει στο Τομπρούκ και εκφρά­ζει θέσεις προ­σέγ­γι­σης και συνεν­νό­η­σης με την Αθήνα, δια­τη­ρή­σει πολι­τικό ρόλο ή η χώρα διχο­το­μη­θεί. Η προ­σπά­θεια ειρή­νευ­σης και γεφύ­ρω­σης του χάσμα­τος μέσω μετα­βα­τι­κής κυβέρ­νη­σης βρί­σκε­ται σήμερα σε εξέλιξη. Ίδωμεν… Στη Λιβύη τα πάντα εξα­κο­λου­θούν να βρί­σκο­νται στην κόψη του ξυρα­φιού.

 

Ιωάννης Φλε­βά­ρης

Δικη­γό­ρος Παρ’ Αρείω Πάγω

ΜSc Διε­θνείς Σχέσεις

MSc Αρχαίο Θέατρο