Κάστρο Εμπορειού Νισύρου-Μνημείο σε κίνδυνο

Ο Εμπο­ρειός είναι ημιο­ρει­νός οικι­σμός του ηφαι­στειο­γε­νούς νησιού της Νισύρου στα Δωδε­κά­νησα. Το κάστρο του βρί­σκε­ται στο χείλος της καλ­ντέ­ρας, στην κορυφή υψώ­μα­τος (330 μ.).

Από εκεί ελέγχει οπτικά τόσο την παρα­γω­γική περιοχή του κρατήρα, όσο και τον θαλάσ­σιο χώρο διέ­λευ­σης εμπο­ρι­κών δρόμων της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου, μεγάλης σπου­δαιό­τη­τας από την απώτερη αρχαιό­τητα μέχρι τις μέρες μας.

Βάσιμες ενδεί­ξεις ανάγουν την ίδρυση οχυ­ρώ­μα­τος παλαιό­τερα από το 1394, όταν το κάστρο ανα­φέ­ρε­ται από τον Ιταλό νοτάριο-περιηγητή Martoni και επι­βε­βαιώ­νε­ται από τον Ch. Buondelmonti το 1420 (Τσιρ­παν­λής).

Η συνεχής κατοί­κησή του και οι αμυ­ντι­κές ανάγκες για την προ­στα­σία των κατοί­κων ολο­κλή­ρω­σαν την εικόνα που φωτο­γρά­φισε γύρω στο 1900 ο Ιταλός ιστο­ρι­κός Gius. Gerola (εικ. 1).

Εμπο­ρειό, περί το 1900 (Gerola)-(φωτ. 1) | 

Σύμφωνα με τον ίδιο, το Κάστρο του Εμπο­ρειού διέθετε όλα εκείνα τα χαρα­κτη­ρι­στικά που τεκ­μη­ριώ­νουν έναν τυπικό οχυ­ρω­μένο οικισμό, απο­τε­λού­μενο από μια σφι­χτο­δε­μένη ακο­λου­θία περι­με­τρι­κών κτι­σμά­των, και δια­κό­πτε­ται μόνο για να σχη­μα­τι­στούν οι πύλες εισόδου του μονα­δι­κού δρόμου του (εικ.2).

Ανα­το­λική πύλη (φωτ. 2) | 

Σε κεντρικό σημείο του οικι­σμού και κοντά στην ανα­το­λική πύλη βρί­σκε­ται ο Ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ, κατά­γρα­φος από αγιο­γρα­φίες του 13ου-14ου αιώνα (εικ. 3).

Πραγ­μα­τικά τα σπίτια του Εμπο­ρειού, κτι­σμένα σε επαφή μεταξύ τους και μαζί με το τείχος, σχη­μά­τι­ζαν τον οχυ­ρω­μα­τικό περί­βολο. Με ορθο­λο­γική οργά­νωση οι εξω­τε­ρι­κές όψεις του οικι­σμού δια­μορ­φώ­θη­καν λιτά, χωρίς προ­ε­ξο­χές και με μικρά ανοίγ­ματα.

Τα περι­με­τρικά στε­νο­μέ­τωπα κτίρια είχαν επί­πε­δες στέγες για τη συλλογή του νερού της βροχής σε στέρνες. Τα ισοϋψή δώματά τους, χωρίς στηθαία, εξα­σφά­λι­ζαν τη μεταξύ τους επι­κοι­νω­νία και σε περί­πτωση ανάγκης εξυ­πη­ρε­τού­σαν την άμυνα και την προ­στα­σία.

Το κάστρο απο­τε­λούσε ένα επί­τευγμα λει­τουρ­γι­κό­τη­τας και μινι­μα­λι­σμού, τυπικό ως προς τη γενική διάταξη ενός περί­κλει­στου συνόλου και με άρρηκτη σχέση κατοι­κίας και τείχους.

Στη σχέση αυτή ανα­φέ­ρε­ται ανα­λυ­τικά ο Gerola στο δίτομο έργο του για τα Δωδε­κά­νησα. Ιδιαί­τερα υπο­γραμ­μί­ζει την τυπική οχυ­ρω­μα­τική διάταξη του Κάστρου της Αστυ­πά­λαιας με τείχος και περι­με­τρικά κτί­σματα και την παραλ­λη­λί­ζει με αυτήν του Εμπο­ρειού Νισύρου, ενώ την εποχή που ο Gerola επι­σκέ­πτε­ται τα Δωδε­κά­νησα, τα άλλα κάστρα έχουν ήδη ερει­πω­θεί και έτσι γίνεται απο­σπα­σμα­τικά λόγος γι’ αυτά.

Ο συσχε­τι­σμός αυτός προ­σφέ­ρει στο Κάστρο του Εμπο­ρειού, αν όχι το τεκ­μή­ριο της μονα­δι­κό­τη­τας, αδιαμ­φι­σβή­τητα το τεκ­μή­ριο της σπα­νιό­τη­τας για τα Δωδε­κά­νησα, σε αντί­θεση με την έκταση του φαι­νο­μέ­νου των οχυ­ρω­μέ­νων οικι­στι­κών κυτ­τά­ρων στον χώρο των Κυκλά­δων (Σαρη­γιάν­νης, «Η Βυζα­ντινή πόλη»).

Η δομή αυτή είναι σημα­ντική ως προς την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητά της στη λει­τουρ­γία της άμυνας και την οικο­νο­μία των αμυ­ντι­κών κινή­σεων, σύμφωνα με την άποψη του Ιταλού αρχι­τέ­κτονα καθη­γητή C. Perogalli.

Ο οικι­σμός έχει εγκα­τα­λει­φθεί μετά τον σεισμό του 1933. Αξίζει όμως να σημειω­θεί ότι, παρά τη μακρο­χρό­νια εγκα­τά­λειψη και την ερεί­πωση του οικι­σμού, η αρχική δομή του παρα­μέ­νει ανα­γνώ­σιμη, δεδο­μέ­νου ότι επλή­γη­σαν κυρίως οι όροφοι των σπιτιών. Σύμφωνα με γραπτές μαρ­τυ­ρίες, μόνο τρία σπίτια κατέρ­ρευ­σαν ολο­σχε­ρώς.

Είναι λοιπόν απα­ραί­τητη η διε­ρεύ­νηση στο σωζό­μενο τμήμα του οικι­σμού, γιατί καθώς είναι καλυμ­μένο με μπάζα και επι­χω­μα­τώ­σεις, ασφαλώς δια­φυ­λάσ­σει σημα­ντικά αυθε­ντικά τεκ­μή­ρια της ιστο­ρίας και της μορφής του, που δια­σώ­θη­καν και χωρίς να υπο­στούν τις κατα­στρο­φι­κές ανα­νε­ω­τι­κές επεμ­βά­σεις των μετα­γε­νέ­στε­ρων χρόνων.

Αυτό μαρ­τυ­ρούν στοι­χεία του ορόφου που προ­έ­κυ­ψαν πρό­σφατα σε ερει­πω­μένο κτίριο (εικ. 4), με τραγικό όμως τρόπο, μετά τον καθα­ρι­σμό που δυστυ­χώς τον ακο­λού­θησε παρά­νομη κατε­δά­φιση (εικ. 5).

Πάνω: Πριν από την κατε­δά­φιση (φωτ. 4). Κάτω: Μετά την κατε­δά­φιση (φωτ. 5) | 

Τέτοιες μαρ­τυ­ρίες, σημα­ντι­κές, από τα ώς τώρα ευρή­ματα εντός του κάστρου υπάρ­χουν και άλλες, πέραν της αξίας του ως οχυ­ρω­μα­τι­κού έργου, και δεί­χνουν ότι και τα ερει­πω­μένα αυτά κτί­σματα επι­φυ­λάσ­σουν εκπλή­ξεις ως προς την αρχι­τε­κτο­νική τυπο­λο­γία τους που ίσως μόνο εδώ δια­τη­ρούν τα αυθε­ντικά τεκ­μή­ριά της.

Αρχι­τε­κτο­νική τυπο­λο­γία που υπήρχε τόσο στο ανα­το­λικό Αιγαίο όσο και σε τούτο το νησί και χάθηκε με τις αλλαγές που έγιναν μετά τον σεισμό.

Οι μαρ­τυ­ρίες αυτές δεν αφορούν απο­κλει­στικά μορ­φο­λο­γικά χαρα­κτη­ρι­στικά, αλλά το σύνολο της μορφής, της λει­τουρ­γίας και του τρόπου κατα­σκευής τους, που απο­τε­λούν ενδεί­ξεις ενός παλαιό­τε­ρου τρόπου ζωής στο νησί.

Από τις μαρ­τυ­ρίες αυτές στοι­χειο­θε­τού­νται παρα­δείγ­ματα της τοπικής αρχι­τε­κτο­νι­κής, όπως είναι αυτό του σπιτιού με αυλή στον όροφο, την «πάνω αυλή», που βρί­σκουμε τόσο σε λαϊκά σπίτια, όσο και σε αρχο­ντικά.

Η «πάνω αυλή» σχη­μα­τί­ζει μια φιλική υπο­χώ­ρηση στις ερμη­τικά κλει­στές όψεις του ισο­γείου και εξα­σφα­λί­ζει τη μονα­δική προ­σπέ­λαση προς τα δώματα των οχυ­ρω­μέ­νων οικι­σμών.

Η αρχι­τε­κτο­νική αυτή, ενώ γεν­νά­ται από τις απαι­τή­σεις ασφα­λείας, προ­σφέ­ρει ποιό­τη­τες υπαί­θριας δια­βί­ω­σης, αλλά και εκτό­νω­σής της, καθώς εκτυ­λίσ­σε­ται μέσα στον πυκνό ιστό των οχυ­ρω­μέ­νων οικι­στι­κών πυρήνων.

Τερά­στια είναι η πολι­τι­σμική και διδα­κτική σημασία αυτής της αρχι­τε­κτο­νι­κής τυπο­λο­γίας, καθώς προ­σθέ­τει ακόμα μια ψηφίδα στην ανε­ξά­ντλητη ποι­κι­λία εκφρά­σεων της αρχι­τε­κτο­νι­κής του Αιγαίου, προ­έ­κταση της Μεσο­γεια­κής (εικ. 7).

Αρι­στερά: Λαϊκό κτίσμα (τυπικό παρά­δειγμα). Δεξιά: Αρχο­ντικό Νικο­λα­ΐδη στην Πάτμο με τρεις πάνω αυλές (φωτ. 7) | 

Παρά τις εμφα­νείς δυσκο­λίες συντή­ρη­σης του οχυ­ρω­μέ­νου οικι­σμού, λόγω της μεγάλης έκτασης των φθορών, της εγκα­τά­λει­ψης, του αυξη­μέ­νου κοστο­λο­γίου για τις εξει­δι­κευ­μέ­νες εργα­σίες, της δυσκο­λίας εκσυγ­χρο­νι­σμού των υπο­δο­μών του και της απα­ξί­ω­σης του χαρα­κτήρα της αμυ­ντι­κής χρήσης του, το Κάστρο του Εμπο­ρειού της Νισύρου δια­τη­ρεί μια νοσταλ­γία και μνήμες από την τοπική ιστορία και τις παρα­δό­σεις.

Συναι­σθή­ματα συμπυ­κνω­μένα για το άλλοτε ακμαίο γενε­σιουρ­γικό κύτταρο του οικι­σμού.

Η κήρυξη του «ερει­πω­μέ­νου Βυζα­ντι­νού Κάστρου Εμπο­ρειού μετά των εν αυτώ οικο­δο­μη­μά­των» ως δια­τη­ρη­τέου ιστο­ρι­κού μνη­μείου, ήδη από το 1951, σημαί­νει πως ο νομο­θέ­της ανα­γνω­ρί­ζει ότι κάθε μεμο­νω­μένο κτίσμα απο­τε­λεί ιστο­ρικό μνημείο και οφείλει να αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως μνημείο μεμο­νω­μένα, αλλά την ίδια στιγμή και ως μέρος του οχυ­ρω­μα­τι­κού έργου, ως συνόλου, του οποίου πρω­τί­στως προέχει η προ­στα­σία.

Τα προ­βλή­ματα συντή­ρη­σης, απο­κα­τά­στα­σης και προ­βο­λής του, λόγω και της πρό­σφα­της αυξη­μέ­νης χρη­στι­κής αξίας του, «απαι­τούν συστη­μα­τι­κές μελέτες, την τήρηση όλης της δεο­ντο­λο­γίας, που αρμόζει σε ένα τόσο σπου­δαίο μνημείο και προ­ϋ­πο­θέ­τει γνώση, συνεχή ανάλυση των προ­βλη­μά­των, φρο­ντίδα, κοι­νω­νική αντί­ληψη» (Μπούρας).

Μετά τα παρα­πάνω αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε ότι το Κάστρο του Εμπο­ρειού αξίζει ανάλογη φρο­ντίδα, διε­ρεύ­νηση και αντι­με­τώ­πιση, όπως ακριβώς συμ­βαί­νει με τις υπό­λοι­πες αρχαιό­τη­τες που δια­χει­ρί­ζο­νται οι αρμό­διες υπη­ρε­σίες του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού, στην περί­πτωσή μας η Εφορεία Αρχαιο­τή­των Δωδε­κα­νή­σου, και κυρίως φειδώ στις ανα­κα­τα­σκευές που κατα­στρέ­φουν την ιστο­ρική αξία υπο­κα­θι­στώ­ντας την αυθε­ντι­κό­τητα του μνη­μείου.

* δρ, «Ιστο­ρικά Κέντρα & Οχυ­ρώ­σεις»
** δρ Οχυ­ρω­μα­τι­κής Αρχι­τε­κτο­νι­κής