Εκατό χρόνια από την Γενοκτονία των Ποντίων: Η σφαγή και ο ξεριζωμός του ποντιακού ελληνισμού

Η Βουλή των Ελλήνων, με αδι­καιο­λό­γητη καθυ­στέ­ρηση πολλών δεκα­ε­τιών, έπραξε το αυτο­νό­ητο -εθνικό έναντι της Ιστο­ρίας μας, αλλά και ηθικό έναντι της ανθρωπότητος- καθήκον της: Ανα­γνώ­ρισε το 1994, και μάλιστα ομο­φώ­νως, ως Γενο­κτο­νία τις προ­με­λε­τη­μέ­νες και συστη­μα­τι­κές διώξεις και σφαγές που υπέ­στη­σαν οι Έλληνες του Πόντου κατά την περίοδο 1913-1923, ορί­ζο­ντας τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Γενο­κτο­νίας των Ελλήνων του Πόντου.

Την απόφαση αυτή το Ελλη­νικό Κοι­νο­βού­λιο συμπλή­ρωσε με νέο νόμο του 1998, διά του οποίου ανα­γνώ­ρισε τον προφανή γενο­κτο­νικό χαρα­κτήρα των διώξεων και σφαγών που υπέ­στη­σαν παράλ­ληλα με τους Ελληνες του Πόντου και οι Ελληνες της Ιωνίας, των οποίων η ανα­γνώ­ριση, δυστυ­χώς, δεν συνέβη το 1994, ως έδει.

Η 19η Μαΐου επελέγη ως Ημέρα Μνήμης, διότι κατά την ημέρα αυτή ο Οθω­μα­νός αξιω­μα­τι­κός Μου­σταφά Κεμάλ (αργό­τερα «Ατα­τούρκ») απο­βι­βά­στηκε στη Σαμ­ψού­ντα του Πόντου, όπου ηγήθηκε κατόπιν του τουρ­κι­κού εθνι­κι­στι­κού κινή­μα­τος, μεταξύ των σκοπών του οποίου υπήρξε η συνέ­χιση και ολο­κλή­ρω­σης της δια­δι­κα­σίας δημιουρ­γίας -παντί τρόπω- ενός τουρ­κι­κού μου­σουλ­μα­νι­κού εθνο­κρά­τους∙ δηλαδή μιας παράλ­λη­λης με τη σύγ­χρονη τουρ­κική εθνο­γέ­νεση δια­δι­κα­σίας, η οποία, ως γνωστόν, οδήγησε στην ορι­στική εξό­ντωση του Ελλη­νι­σμού του Πόντου και, γενι­κό­τερα, της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας.

Φέτος συμπλη­ρώ­νο­νται 100 χρόνια από τη θλιβερή-μαύρη επέτειο της θηριω­δίας των Νεο­τούρ­κων. Ένας αιώνας από την έναρξη της τελικής φάσης της Γενο­κτο­νίας κατά των ελλη­νορ­θο­δό­ξων πλη­θυ­σμών της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας.

Η τελευ­ταία έλαβε την αρχή της το 1913 με τους εκτο­πι­σμούς των Ελλήνων της Ανα­το­λι­κής Θράκης και αργό­τερα της Ιωνίας, συνε­χί­σθηκε με τους εκτο­πι­σμούς και τις μαζικές σφαγές των Αρμε­νίων και των Ασσυ­ρίων/Αρα­μαίων και των Ελλήνων το 1915 και εφεξής, και «ολο­κλη­ρώ­θηκε» με τα γενο­κτο­νικά γεγο­νότα στον Πόντο και την πυρ­πό­ληση της Σμύρνης το 1922.

Η Γενο­κτο­νία των Ελλήνων του Πόντου έχει κατα­γρα­φεί στις μνήμες όλων όσοι τη βίωσαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Οι μαρ­τυ­ρίες, άλλοτε γραπτές και άλλοτε δια­δι­δό­με­νες από στόμα σε στόμα, από γενιά σε γενιά, φθάνουν έως τις μέρες μας ζωντα­νές. «Η ίδια η μνήμη γινά­μενη παρόν τη φωνή πήρε των δένδρων, των κυμάτων», γράφει στο «Αξιον Εστί» ο μεγάλος ποιητής μας Οδυσ­σέας Ελύτης. Η ιστο­ρική μνήμη ενός λαού είναι ανε­κτί­μη­τος σύμ­βου­λος και οδηγός για να χαράξει την πορεία του προς το μέλλον.

Η αφήγηση της Βαρ­βά­ρας Σαλ­τσί­δου από το Κόλοου Ερπαας, γεν­νη­μένη το 1902, που κατα­γρά­φηκε τον Μάρτιο του 1966, συγκλο­νί­ζει: «Ήμασταν περισ­σό­τε­ρες από 100 γυναί­κες και είχαμε οκτώ-δέκα παιδιά, ηλικίας από δύο έως επτά χρονών, και απο­φα­σί­σαμε να τα πνί­ξουμε, μην τυχόν και κλάψει κάποιο ή μιλήσει, και όταν οι Τούρκοι θα ήταν κοντά μας, θα ανα­κά­λυ­πταν την κρυψώνα μας και θα μας συλ­λάμ­βα­ναν. Τότε η καθεμία από εμάς έπαιρνε το παιδί της άλλης και το έπνιγε, σφίγ­γο­ντας τον λαιμό του και αφή­νο­ντας το νερό του καταρ­ρά­κτη να μπει μέσα στο στόμα του. Κάποιο κορι­τσάκι 6-7 χρονών, όταν είδε το τι γινό­τανε, μας παρα­κά­λεσε να μην της βγά­λουμε από τον λαιμό κάτι χαϊ­μα­λιά που είχε και μας είπε στα τούρ­κικα “πενί ποορ­κενέ τσι­τσι­λε­ριμί τσι­κάρ­τμα­γιν”, δηλαδή, όταν με πνίγετε, να μη βγάλετε από τον λαιμό μου τα χαϊ­μα­λιά…».

Η τουρ­κική θηριω­δία στον μαρ­τυ­ρικό Πόντο άφησε πίσω της εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες θυμάτων που εξο­λο­θρεύ­θη­καν με εξαι­ρε­τικά άγριες και επώ­δυ­νες μεθό­δους, χιλιά­δες ξερι­ζω­μέ­νων που πήραν τον δρόμο για την Ελλάδα, αφή­νο­ντας πίσω τους έναν λαμπρό ελλη­νορ­θό­δοξο πολι­τι­σμό τριών χιλιε­τιών και καμένη γη: 815 ελλη­νι­κές κοι­νό­τη­τες εξα­φα­νί­στη­καν, 960 σχολεία κατα­στρά­φη­καν και 1.134 εκκλη­σίες λεη­λα­τή­θη­καν.

Το βλέμμα των απο­γό­νων των επι­ζώ­ντων παρα­μέ­νει στραμ­μένο στην Ανατολή. Είναι βλέμμα νοσταλ­γικό, πολι­τι­σμού, ιστο­ρι­κής αυτο­συ­νει­δη­σίας, ταυ­τό­τη­τας, διά­σω­σης μνη­μείων – όσων απέ­μει­ναν. Πολλές εστίες μέσα στην πατρίδα μας και στο εξω­τε­ρικό φυλάτ­τουν την πάτρια παρα­κα­τα­θήκη. Ο Ποντια­κός Ελλη­νι­σμός δίνει τη μάχη του, και μάλιστα στα έμπρο­σθεν. Ετσι ήταν τότε στην πατρίδα και τώρα…

Στις 30 Ιανουα­ρίου 1923, στη Λωζάνη, υπε­γράφη μεταξύ της Ελλάδας και της κεμα­λι­κής Τουρ­κίας σύμβαση περί ανταλ­λα­γής των ελλη­νορ­θο­δό­ξων και μου­σουλ­μα­νι­κών πλη­θυ­σμών Τουρ­κίας και Ελλάδας, αντι­στοί­χως. Βασικά, η σύμβαση περί ανταλ­λα­γής αφο­ρούσε μονάχα 192.000 Ελληνες/Ρωμιούς, αφού η πλειο­νό­τητα των επι­ζώ­ντων είχε ήδη υπο­χρε­ω­θεί, με εξαι­ρε­τικά βίαιο τρόπο από τους Τούρ­κους εθνι­κι­στές, να εγκα­τα­λεί­ψουν την επαύ­ριον της Μικρα­σια­τι­κής Κατα­στρο­φής την πατρίδα τους. Δεδο­μέ­νου του γεγο­νό­τος ότι οι χρι­στια­νι­κοί πλη­θυ­σμοί της Ανα­το­λής άρχισαν να υφί­στα­νται Γενο­κτο­νία ήδη από το 1913, η τραγική μοίρα όσων επέ­ζη­σαν στη νέα εθνι­κι­στική Τουρκία ήταν προ­δια­γε­γραμ­μένη…

Με τη Συνθήκη της Λωζάνης έκλεινε ένας μακρύς ιστο­ρι­κός κύκλος που όρισε τα σύνορα της σύγ­χρο­νης Τουρ­κίας κατά τη μετε­ξέ­λιξή της από Οθω­μα­νική Αυτο­κρα­το­ρία σε έθνος-κράτος. Πρό­κει­ται, ουσια­στικά, για την περίοδο ενός μεγάλου μετα­σχη­μα­τι­σμού, από το 1914, με την έναρξη του Α’ Παγκο­σμίου Πολέμου, έως το 1923, οπότε η συνθήκη υπε­γράφη.

Τόσο η ανα­γνώ­ριση όσο και η ενθύ­μηση της Γενο­κτο­νίας απο­τε­λούν αναμ­φί­βολα οφει­λό­μενη «ηθική δικαί­ωση» για τα θύματα, τους επι­ζώ­ντες και τους απο­γό­νους τους.

Μαρ­τυ­ρίες που συγκλο­νί­ζουν 

«Άρπαζαν τα παιδιά από τα πόδια και χτυ­πού­σαν τα κεφάλια τους πάνω στα μεγάλα βράχια της ακτής, μέχρι να πεθά­νουν»

Οι Τούρκοι, βλέ­πο­ντας ότι δεν μπορούν να εφαρ­μό­σουν το σχέδιο εξό­ντω­σης των Αρμε­νίων στον ελλη­νικό πλη­θυ­σμό, εφηύραν σατα­νι­κό­τερο μέσον, με το οποίο και η πολι­τική ανάγκη εξυ­πη­ρε­τού­νταν και η εξό­ντωση επι­τυγ­χα­νό­ταν. Το μέσο αυτό ήταν η εκτό­πιση του Ελλη­νι­σμού του Πόντου στο εσω­τε­ρικό της Ανα­το­λίας για δήθεν στρα­τιω­τι­κούς λόγους. Αυτό σήμαινε, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, αφαί­ρεση ολό­κλη­ρης της περιου­σίας των Ελλήνων, παρά­δοση στις ορμές των τσε­τέ­δων (ατάκτων) καθ’ οδόν και στις δια­θέ­σεις των Τούρκων στο εσω­τε­ρικό. Μέσα σε δρι­μύ­τατο χειμώνα, οι πλη­θυ­σμοί πόλεων και χωριών δια­τάσ­σο­νταν να εγκα­τα­λεί­ψουν εντός ελα­χί­στων ωρών τις εστίες τους, να ακο­λου­θή­σουν -κυριολεκτικά- πορείες θανάτου, να ανα­χω­ρή­σουν προς τόπο άγνωστο που ορί­σθηκε ως τόπος προ­σω­ρι­νής κατοι­κίας τους και που απείχε πάντοτε ημέρες και εβδο­μά­δες μακριά πίσω από χιο­νο­σκεπή βουνά και άβατες εκτά­σεις.

Oσοι δεν μπο­ρού­σαν να βαδί­σουν ένεκα των κακου­χιών, της πείνας της εξά­ντλη­σης και του ψύχους εγκα­τα­λεί­πο­νταν στους δρόμους. Eλληνες, άνδρες και γυναί­κες, παιδιά, έφηβοι, νέοι και γέροι, πετά­χτη­καν στις πλαγιές, στα χωράφια, στις ρεμα­τιές, χωρίς ποτέ κανένας να μπο­ρέ­σει να θάψει τα κορμιά τους… Θηλά­ζου­σες μητέρες πέθαναν και τα βρέφη βύζαι­ναν τους στεί­ρους και ψυχρούς μαστούς, έως ότου υπο­κύ­ψουν ή δια­με­λι­σθούν και αυτά από τους τσε­τέ­δες. Ελά­χι­στοι οι ενα­πο­μεί­να­ντες και ακόμη λιγό­τε­ροι εκείνοι που ως σήμερα ζουν, θυμού­νται και εξι­στο­ρούν στα παιδιά, στα εγγόνια, στα δισέγ­γονα και στα τρι­σέγ­γονά τους όσα έζησαν. Οι μαρ­τυ­ρίες τους συγκλο­νί­ζουν.

«Έχασα το μωρόν απές σον κόσμον»

Εγγονή της 88χρονης γιαγιάς Ευθυ­μίας Παρα­στα­τί­δου, κάτοι­κος Μελαν­θίου Κιλκίς, που γεν­νή­θηκε στη βόρεια περιοχή της Τρα­πε­ζού­ντας, η οποία έφυγε κυνη­γη­μένη από το σπίτι της μαζί με τον άνδρα της Χαρά­λα­μπο. Σε ηλικία 25 χρόνων, παίρ­νο­ντας και τα δύο παιδιά της, τον Ανα­στά­σιο και ένα ακόμη αβά­πτι­στο παιδί (κορι­τσάκι), έφυγαν από τις πατρο­γο­νι­κές εστίες, εκτο­πι­ζό­με­νοι και χωρίς δυνα­τό­τητα επι­βί­ω­σης.

«Σην στράταν όπως επαί­ναμε, μουρτάρ, με τα λώματα τσε­ρι­μένα, άρρω­στοι, εγροίξα ότι το μωρόν απέ­θα­νεν. Ντο θα επήναμε; Εσκαψαν το χιον και εθά­ψα­ματο και με τ΄όματε γομάτα ασά δάκρε και το μυαλόν σην πατρίδα παί­ρουμε την ψυν σο στόμαν και πάμε. Ατό η στράτα τέλος κείχεν». Ολα αυτά γίνο­νται κατά το έτος 1922. Συνε­χί­ζει η γιαγιά και σκου­πί­ζο­ντας τα δάκρυά της στα αυλα­κωτά της μάγουλα λέει: « Ο άντρα­σημ, ο Χαρά­λα­μον, ασά κακου­χίας εκείνος πα επέ­θα­νεν. Οι Τουρ­κάντ εκυ­νή­γα­νανε μας να σπάσ­νε­μας, σολούχ να πάι­ρουμε κ΄ε­φέ­κανέ μας. Επόμνα μονα­χέσα, αμόν τσατσίν σα γιαζιά. Τίναν να κλαίω; Το παιδίμ; Τον άντραμ; Το σπίτιμ; Τίναν; Αρα ετς εφτά­σαμε σε έναν λιμάν, που έτον κι ξέρω. Αραεύω τον Αναστάς, πουδέν κιεν. Εχασα το μωρόν απές σον κόσμον. Αρα­εύ­ατο με την αδελφήμ την Παρθένα (ατέ επόμνε με) πουθέν κεν. Εφέ­κα­ματο ση Θεού τ΄ομούτ (ελπίδα). Εφτά­σαμε ση Σαλο­νί­κην με την αδελφήμ. Ο Αναστάς, σα εξ μήνας απάν ευρέθεν, πώς έζησεν ατό το μωρόν θαύμα εν. Ο Ερυθρόν Σταυρόν ντο εποίκεν κι ξέρω εγκε μας τ’έναν σ’άλλον. Μετά από πέντε μήνας, εστεί­λανέ μας σο Κιλκίς σατό το χωρίον, αλλά­ξανέ μας και τα επίθετα. Από Παρα­στα­τί­δου επήκανε με Παπα­δο­πού­λου επειδή ο πεθερόμ έτονε ποππάς σην πατρίδα. Ατά θυμού­μαι…».

(Το από­σπα­σμα αυτό πάρθηκε από την Αννα Μιχαη­λί­δου -εν ζωή- με τη βοήθεια του ανιψιού της, Ευθύμη Παπα­δό­που­λου.)

«Tους έκαψαν μέσα στην εκκλη­σία»

H Αθα­να­σία Ιγνα­τιά­δου από χωριό της Κερα­σού­ντας αφη­γεί­ται στιγμές από τον πρώτο διωγμό, το 1910. Ηταν επτά ετών όταν οι Τούρκοι μπήκαν στο χωριό, σκό­τω­σαν και οδή­γη­σαν τους Ελληνες σε πορείες θανάτου. Από το 1968 μέχρι τον θάνατό της, η Ανα­στα­σία Ιγνα­τιά­δου έζησε στην Αυστρα­λία. Είχε γεν­νη­θεί στις 8 Οκτω­βρίου 1893 στο Μπέικ Ντενίς της Κερα­σού­ντας.

«Μας μετέ­φε­ραν στην αυλή της εκκλη­σίας. Την ώρα εκείνη έψηνα ψωμί στον φούρνο. Ακο­λού­θησε χαμός. Εχασα τον μικρό μου αδελφό. Δυο μέρες μετά τον βρήκαμε νεκρό στις καλα­μιές. Μας πήραν όλους σε μια πορεία θανάτου. Πολλοί, οι γερο­ντό­τε­ροι, δεν άντεξαν. Τον θείο της μητέρας μου, τον παπα-Κυριάκο, τον διέ­τα­ξαν οι Τούρκοι στρα­τιώ­τες να φύγει. Εκείνος λει­τουρ­γούσε. Ζήτησε να απο­χω­ρή­σει μόλις θα τέλειωνε η εκκλη­σία. Οι Τούρκοι απεί­λη­σαν να κλει­δώ­σουν τις πόρτες και να τους κάψουν ζωντα­νούς. Τελικά, τους έκαψαν μέσα στην εκκλη­σία. Τι τα θυμάμαι; Στον Βόλο βγήκαμε με το πλοίο του Ερυθρού Σταυρού. Πήγαμε στη Λάρισα και μετά στη Σκύδρα και μετά στην Καρα­τζόβα. Ζούσαμε αρχικά σε σκηνές, ζούσαμε με το συσ­σί­τιο και με επο­χι­κές εργα­σίες. Δούλεψα σαν υπη­ρέ­τρια, βοηθός, αγρό­τισσα – ό,τι μπορείς να φαντα­στείς. Ο πατέρας μου είχε δυο τσι­φλί­κια με φου­ντου­κιές. Ολα αυτά τα αφήσαμε. Τα χάσαμε. Δεν θα ’θελα να γυρίσω πίσω. Με πλη­γώ­νει ο Πόντος. Δεν μπορώ να ξανα­ζήσω αυτά που πέρασα. Στο Νεοχώρι της Αρι­δαίας μοι­ρα­στή­καμε τα λιγοστά σπίτια που άφησαν οι Τούρκοι. Σε αντί­θεση με τον δικό μας ξερι­ζωμό που οι Τούρκοι μάς άφησαν μόνο προ­σω­πικά ρούχα να πάρουμε – ούτε το καντήλι μας δεν μας άφησαν να πάρουμε, μας κλεί­δω­σαν τα σπίτια και μας έδιωξαν. Στην Ελλάδα οι Τούρκοι είχαν την ευκαι­ρία να που­λή­σουν την περιου­σία τους. Εκανα έντεκα παιδιά. Ο άντρας μου ήταν αντάρ­της. Εγώ με τον διωγμό φυλα­κί­στηκα με τη συν­νυ­φάδα και τη θεία μου σε ένα χάνι. Εγώ ήμουν έγκυος. Την παρα­μονή της από­δρα­σης από το χάνι γέννησα. Το παιδί πέθανε από το κρύο. Διέφυγα με τις άλλες δύο γυναί­κες από το παρά­θυρο, πέσαμε στη λίμνη που ήταν πίσω από το χάνι. Φού­σκωσα γιατί ήμουν λεχώνα. Μας έσωσε μια Αρμέ­νισσα. Ζω την τέταρτη εξορία μου. Συνή­θισα πια…».

(Αφήγηση από τον πρώτο διωγμό, το 1910, από την έκδοση «Α’ Ποντιακή Εβδο­μάδα στην Αυστρα­λία», 18-28 Αυγού­στου 1989, της Κεντρι­κής Ενωσης Ποντίων «Η Ποντιακή Εστία», Pontosnews.)

«Περ­πα­τού­σαν επί έναν μήνα»

Μαρ­τυ­ρία από την εγγονή της Κυρια­κής Δεμερ­τζί­δου (φέρουσα το ίδιο όνομα) και νυν πρε­σβυ­τέρα, σύζυγο π. Γεωρ­γίου Παντε­λίδη. Η Κυριακή Δεμερ­τζί­δου, του Γεωρ­γίου και της Ανα­στα­σίας, γεν­νή­θηκε το 1898 στο χωριό Ολοχλού της Ορντού και πέθανε το 1993 στο χωριό Ποντοη­ρά­κλεια Κιλκίς. Είχε έντεκα αδέλφια και στην Ελλάδα γύρισε με τη μικρό­τερη αδελφή της, τη Κανή (Αννα), που πέθανε από ελο­νο­σία στην Καλα­μα­ριά. Ετσι έμεινε μόνη της.

Πρώτη εξορία: Χρι­στού­γεννα 1918. Τους εξό­ρι­σαν στο Ασαρ­τζούχ, κοντά στο Νίξαρ (Νεο­και­σά­ρεια), και φτάσανε στη Χεμι­τεία. Πέθανε η μητέρα της και, όταν την ετοί­μα­ζαν για την ταφή, πέθανε και ο πατέρας της. Ετσι τους έθαψαν μαζί. Μείνανε στη Χεμι­τεία τον χειμώνα και τους έκλεβαν ό,τι είχανε εκεί. Ο αδελφός της της είπε να πάρει τα δύο παιδιά του και να πάνε στο χωριό τους και να σπεί­ρουν. Τα παιδιά κάποια στιγμή πέθαναν και πήγε να βρει την αδελφή της σε ένα άλλο χωριό.

Δεύτερη εξορία: Τον Σεπτέμ­βριο (Σταυ­ρίτα) του 1920 εξό­ρι­σαν γυναί­κες και παιδιά, ενώ τους άνδρες τούς είχαν εξο­ρί­σει τον Αύγου­στο του 1920. Περ­πα­τού­σαν επί έναν μήνα και οι τσα­νταρ­μά­δες τους χτυ­πού­σαν και τους άφηναν πλη­γω­μέ­νους. Πήγαι­ναν να πιουν νερό στις πατη­μα­σιές των αλόγων για να ξεδι­ψά­σουν και οι τσα­νταρ­μά­δες δεν τους άφηναν και ανα­κά­τευαν με ξύλο το υπάρχον λιγοστό νερό για να γίνει λάσπη. Φτάσανε στο Χαρπούτ (είχε πολλά καρ­πού­ζια, γι’ αυτό το λέγανε έτσι).

Πολλά παιδιά και γυναί­κες τα έπαιρ­ναν οι Τούρκοι. Μετά πήγανε στο Μετέμ και στην Ουσμα­νία. Σε ένα βράδυ, εκεί που ήταν μαζε­μέ­νοι, πέθαναν 60 άνθρω­ποι και δεν μπο­ρού­σαν να τους θάψουν. Εκεί δού­λευαν, και το φθι­νό­πωρο ένας Τούρκος που τους αγα­πούσε πολύ, το όνομά του ήταν Μου­σά­τας, τους είπε ότι θα πάνε στην Ελλάδα, γιατί τους το ζητά ο πατέρας τους, ο Βενι­ζέ­λος. Τους είπε ότι ο Κεμάλ και ο Βενι­ζέ­λος συμ­φώ­νη­σαν για την ανταλ­λαγή. Μαζεύ­τη­καν στην Ουσμα­νία 12.000 πρό­σφυ­γες και ξεκί­νη­σαν για το Τιαρ­πε­κίρ, μετά προς το Ερζε­ρούμ, πάντα με τα πόδια, και ύστερα από δύο ημέρες με το τρένο φτάσανε στο Χαλέπι, όπου έζησαν 12 μήνες. Εκεί μείνανε σε μαγα­ρά­δες και τους βοη­θούσε η Αμερική με φαγητά, ρούχα και λεφτά. Μετά πήγαν στο Πυρότ (ίσως εννοεί τη Βυρηττό, θάλασ­σας άκρα όπου εζήνανε οι μαύροι), μείνανε εκεί τέσ­σε­ρις μήνες σε σκηνές και μετά ήρθανε στην Ελλάδα με το πλοίο.

Μετά από εκεί, ψάχνο­ντας έφτασε στο χωριό Πλα­τα­νιά Κιλκίς και παντρεύ­τηκε τον Γεώργιο Δερ­με­τζίδη του Ιωάννη από την Ποντοη­ρά­κλεια, όπου αυτός από τον πρώτο του γάμο είχε δύο κόρες, τη Σοφία και την Ελένη. Απέ­κτη­σαν τέσσερα παιδιά τον Χαρά­λα­μπο που πέθανε 12 χρόνων, τον Δημο­σθένη και τον Ιωάννη, οι οποίοι πέθαναν την ίδια μέρα, και την Ανα­στα­σία. Με τη βοήθεια του Ερυθρού Σταυρού ύστερα από χρόνια βρήκε την ανιψιά της Σοφία με την οικο­γέ­νειά της που ζούσε στην Αθήνα.

«Μας ανά­γκα­σαν όλους να γδυ­θούμε»

«Οταν είδαν και απο­εί­δαν οι φευ­γά­τοι στα βουνά πατριώ­τες μου πως δεν θα έρθουν οι Ρώσοι, κατέ­βη­καν και παρα­δό­θη­καν στους Τούρ­κους. Οι τροφές τούς είχαν τελειώ­σει και τα γυναι­κό­παιδα δεν άντεχαν πια. Ομως, τι να σας πω; Τι είδαν τα μάτια μου. Ηταν τόσο φοβερό. Μερι­κούς τους σκό­τω­σαν αμέσως ή τους σφάξανε μπροστά στα μάτια μας. Τους άλλους τους άρχισαν με χοντρά ραβδιά στο ξύλο. Οταν πια τελεί­ω­σαν όλα αυτά, μας ανά­γκα­σαν όλους να γδυ­θούμε, άντρες και γυναί­κες, και να βαδί­σουμε. Βαδί­σαμε έτσι σε αυτά τα χάλια δύο μέρες μέσα στα βουνά. Ο ένας ντρε­πό­ταν τον άλλο και οι κακό­μοι­ρες οι γυναί­κες μας προ­σπα­θού­σαν να σκε­πα­στούν με τα κου­ρέ­λια και τα τσου­βά­λια που βρήκαν σε ένα έρημο ελλη­νικό χωριό. Μας πήγαι­ναν στο Καρά­χι­σαρ. Για να πάμε στο Καρά­χι­σαρ, έπρεπε να περά­σουμε το βουνό Εΐριπελ, που ήταν χιο­νι­σμένο. Κρύος, παγω­μέ­νος αέρας τρυ­πούσε τα γυμνά κορμιά μας. Εκεί ήταν το τέλος. Κάπου 450 ψυχές πάγωσαν στο Εΐριπελ. Το πρώτο χιόνι είχε σκε­πά­σει όλους. Μάνα μου, μάνα μου. Την κρα­τούσα ως την τελευ­ταία στιγμή. Και τον Ισαάκ, τον μικρό­τερο αδελφό μου, τον έσερνα από το χέρι, ώσπου τον άφησα κάτω. Δεν μπο­ρούσε πια να περ­πα­τή­σει. Νικόλα, μου είπε, κρυώνω, παγώνω. Και έκλεισε το στόμα του. Πάγωσε. Τρεις σωθή­καμε. Εγώ έφυγα και πήγα στο Τζαλ, βρήκα ρούχα και έπεσα μέσα στα βουνά να βρω σωτηρία».

(Γ.Ν. Λαμ­ψί­δης, Τοπάλ Οσμάν.)

«Αι δε παρ­θέ­νοι κόραι και γυναί­κες ατι­μά­ζο­νται»

«600 περίπου γυναι­κό­παιδα αιχ­μά­λω­τοι οδη­γού­νται εις το μίαν περίπου ώραν απέχον Τουρ­κι­κόν χωρίον Τσα­σχούρ, όπου οι μεν γέρο­ντες και άοπλοι άνδρες κατα­κρε­ουρ­γού­νται θηριω­δέ­στατα εις την πλα­τείαν του χωρίου, αι δε παρ­θέ­νοι κόραι και γυναί­κες ατι­μά­ζο­νται. Εκείθεν οδη­γού­νται εις το Ινοζού, παρά τας όχθας του Αλυος, και κάτωθεν του Καπού-Καγιά και εσω­κλεί­ο­νται εις το χάνι του Κιο­λέ­ο­γλου Λεφτέρ, όπου φθάνει ο περι­βό­η­τος Σουπέ Ρεϊζή της Πάφρας Μεμέτ Αλής, προς τον οποίον γυναί­κες τινές ετόλ­μη­σαν να δια­τυ­πώ­σουν παρά­πονα διά τας κακου­χίας και ατι­μώ­σεις τας οποίας έπαθον εκ μέρους των χωρο­φυ­λά­κων και του στρατού. Επό­με­νον ήτο ν’ απο­πεμ­φθούν σκαιό­τατα παρ’ αυτού, οπότε οι βιασταί των δυστυ­χών εκείνων γυναι­κο­παί­δων, ενθαρ­ρυ­θέ­ντες περισ­σό­τε­ρον, εθε­ώ­ρη­σαν επι­τε­τραμ­μέ­νον πλέον εις αυτούς πάσαν βίαν και παν όργιον, ασυ­στό­λως και δημοσία… Οι μαζικοί εκτο­πι­σμοί και αι αθρόες απε­λά­σεις ήταν το κατε­ξο­χήν εξο­ντω­τι­κόν μέτρον των τουρ­κι­κών αρχών ενα­ντίον των Ελλήνων. Το μαρ­τύ­ριον των μαζικώς εκτο­πι­ζο­μέ­νων πλη­θυ­σμών εικο­νί­ζε­ται σε επί­ση­μες προ­ξε­νι­κές εκθέ­σεις του 1916-1917. Η εφαρ­μογή αυτού του μέτρου απο­φα­σί­στηκε τον Ιούνιο του 1915 και άρχισε από τη χερ­σό­νη­σον της Καλ­λί­πο­λης και τα παράλια του Ελλή­σπο­ντου, για να επε­κτα­θεί στα νησιά της Προ­πο­ντί­δος, σε όλην τη Μικράν Ασίαν και τον Πόντον».

(Παρα­τί­θε­ται στο: Αντώ­νιος Γαβρι­η­λί­δης, «Σελίδες εκ της μαύρης εθνικής συμ­φο­ράς του Πόντου».)

«Έβαλαν φωτιά καί­γο­ντας ζωντα­νούς όλους όσους είχαν συλ­λά­βει»

«Το απο­κο­ρύ­φωμα της τουρ­κι­κής θηριω­δίας σε βάρος των Μετεν­τζή­δων του Μεταλ­λείου Ταύρου ήταν η επι­δρομή ενός εκδι­κη­τι­κού τάγ­μα­τος (ιντικάμ ταμπου­ρού) στις αρχές Αυγού­στου 1920. Αφού συνέ­λα­βαν του­λά­χι­στον 40 άνδρες, περ­νώ­ντας από το Καβου­κλού, κατευ­θύν­θη­καν προς το Ανω Οβατζίκ. Οι εκεί πατριώ­τες θεώ­ρη­σαν ότι επρό­κειτο για ένα από τα συνη­θι­σμένα “πλιά­τσικα”. Ομως οι δια­θέ­σεις των τσετών απο­δεί­χθη­καν αγριό­τε­ρες. Συνέ­λα­βαν τρεις από τους δημο­γέ­ρο­ντες, τον παπα-Παναγιώτη Τσί­βουλο και περίπου 30 άνδρες, ενώ στους συλ­λη­φθέ­ντες συμπε­ριέ­λα­βαν ακόμη δύο άνδρες από το Κάτω Οβατζίκ και του­λά­χι­στον 14 από το Μπουγά μαντέν. Ολοι όσοι συνε­λή­φθη­σαν, περίπου 90 τον αριθμό, οδη­γή­θη­καν από τους τσέτες δεμένοι στη χαράδρα του Τορομάν (Τορομάν μπογάζ), όπου τους έκλει­σαν σε ένα μαντρί προ­βά­των (αγιλί). Οι τσέτες, αφού συγκέ­ντρω­σαν ξύλα και κορμούς δένδρων, περιέ­λου­σαν τον στάβλο με πετρέ­λαιο και έβαλαν φωτιά στις 6 Αυγού­στου 1920, καί­γο­ντας ζωντα­νούς όλους όσους είχαν συλ­λά­βει. Οι τσέτες δια­βε­βαί­ω­ναν τις γυναί­κες των θυμάτων, οι οποίες ρωτού­σαν με αγωνία για την τύχη των δικών τους, ότι όλοι είχαν σταλεί στη χαράδρα για να κατα­σκευά­σουν γέφυρα. Εκείνες, χωρίς να είναι σε θέση να αντι­λη­φθούν τον εμπαιγμό και αγνο­ώ­ντας το ολο­καύ­τωμα των ανθρώ­πων τους, παρα­κα­λού­σαν τους δολο­φό­νους να τους μετα­φέ­ρουν ρούχα και τρόφιμα…».

(Κυρ. Στ. Χατζη­κυ­ρια­κί­δης, Το Μεταλ­λείο Ταύρου [Μπουγά Μαντέν] 1826-1924, εκδό­σεις Αφών Κυρια­κίδη, Θεσ­σα­λο­νίκη 1999.)

«Οι στρα­τιώ­τες κρα­τού­σαν μαστί­για και τρι­γυρ­νού­σαν καβάλα στα άλογα φρου­ρώ­ντας το πλήθος»

«Συνε­χί­σαμε να περ­πα­τάμε. Οι στρα­τιώ­τες κρα­τού­σαν μαστί­για και τρι­γυρ­νού­σαν καβάλα στα άλογα φρου­ρώ­ντας το πλήθος. Η Μητέρα σταυ­ρο­κο­πή­θηκε και άπλωσε το χέρι της στο χέρι της Γιαγιάς. Ο Πατέρας έκλεισε τα μάτια του και έσφιξε τα δόντια, αλλά συνέ­χισε να περ­πα­τάει όπως όλοι υπό­λοι­ποι… Κάποια στιγμή το μεση­μέρι, όταν ο ήλιος είχε ζεστά­νει τόσο πολύ τον αέρα που η αναπνοή μας εξα­τμι­ζό­ταν πριν καλά καλά βγει από το στόμα μας και το σκληρό έδαφος έκαιγε τα πόδια μας μέσα από τους κάλους, φτάσαμε στα όρια της πόλης…». (Thea Halo, Ούτε το όνομά μου, εκδό­σεις Γκο­βό­στη, Αθήνα 2001).

Η Σάνο Χάλο (Sano Halo) (Ευθυμία Βαρυ­τι­μί­δου του Χαρα­λά­μπους, σύζυγος Αβραάμ Χάλο)- η Γιαγιά όλων των Ποντίων- που πέθανε το 2014 σε ηλικία 105 ετών, υπήρξε μια εξέ­χουσα προ­σω­πι­κό­τητα, ένας ζωντα­νός θρύλος μαχη­τι­κό­τη­τας και κου­ρά­γιου, μια γυναίκα με όραμα και πίστη. Η Σάνο Χάλο, με την προ­σω­πική της μαρ­τυ­ρία, πρόβαλε σε όλο τον κόσμο το μείζον εθνικό ζήτημα της Γενο­κτο­νίας των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας και γενι­κό­τερα όλων των χρι­στια­νι­κών λαών της τότε παρα­παί­ου­σας Οθω­μα­νι­κής αυτο­κρα­το­ρίας.

Ηταν ένα από τα χιλιά­δες παιδιά που χάθηκαν κατά τη διάρ­κεια της Γενο­κτο­νίας των Ελλήνων της Ανα­το­λής κατά τις πορείες θανά­τους που οργά­νω­σαν οι κεμα­λι­κοί κατά τη δεύτερη φάση της Γενο­κτο­νίας. Η οικο­γέ­νειά της, όπως και ολό­κληρη η ελλη­νική κοι­νό­τητα του Αγίου Αντω­νίου της Κερα­σού­ντας, καθώς και τα γει­το­νικά χωριά, εκτο­πί­στηκε στο εσω­τε­ρικό της Ανα­το­λίας. Δεκά­χρονο κορίτσι βρέθηκε στο Κουρ­δι­στάν και τελικά ολο­μό­ναχο στο Χαλέπι της Συρίας, όπου την περιέ­θαλψε μια οικο­γέ­νεια Ασσυ­ρίων. Παντρεύ­τηκε έναν Ασσύριο, με τον οποίο μετα­νά­στευσε μέσω Λιβάνου στην Αμερική το 1925.

Χάρη στις προ­σπά­θειες της κόρης της Θία Χάλο (Thea Halo) κατά­φερε να ξετυ­λί­ξει το κουβάρι της προ­σω­πι­κής ιστο­ρίας και να ανα­κα­λύ­ψει το χωριό τους στην περιοχή μεταξύ Κοτυώ­ρων και Φάτσας. Ηταν ένα από τα εκα­το­ντά­δες χωριά που οι τσέτες του Τοπάλ Οσμάν ισο­πέ­δω­σαν κατόπιν κεντρι­κών οδηγιών για να χαθούν τα ρωμαί­ικα ίχνη στην περιοχή του Πόντου.

«Όταν ρώτησαν τη μητέρα μου πώς είναι δυνατό να είχε υπο­φέ­ρει τόσο πολύ και ακόμα να μην μισεί τους Τούρ­κους, η απά­ντησή της ήταν ανε­κτί­μητη και θα έπρεπε να απο­τε­λεί μάθημα για εμάς. Είπε: ‘’Γιατί πρέπει να σπα­τα­λάω τη ζωή μου μισώ­ντας όταν υπάρχει ακόμα τόση πολλή ομορφιά στον κόσμο;’’», έγραψε η κόρη της. Η Γιαγιά όλων των Ποντίων, Σάνο Χάλο είχε δηλώσει ότι μία από τις ευτυ­χέ­στε­ρες στιγμές της ήταν όταν απέ­κτησε το 2009 ελλη­νική ταυ­τό­τητα και ελλη­νικό δια­βα­τή­ριο.