Ελευθερία Φτακλάκη: “Οταν η ισχύς υπερισχύει των κανόνων…”

Πώς βλέπετε την νέα δια­κυ­βέρ­νηση Τραμπ (2.0): Μιλάμε για την ανατολή μιας Νέας Τάξης Πραγ­μά­των;

Ο Ιανουά­ριος του 2026 σημα­το­δο­τεί μία ακόμη πιο δρα­μα­τική στροφή στη διεθνή γεω­πο­λι­τική καθώς οι πολι­τι­κές απο­φά­σεις του Donald Trump φέρνουν μια ριζικά δια­φο­ρε­τική φιλο­σο­φία διεθνών σχέσεων.  Οι πρώτες κινή­σεις του Τραμπ το νέο έτος δεν άφησαν αμφι­βο­λίες για τις προ­θέ­σεις του: η στρα­τιω­τική επέμ­βαση στη Βενε­ζου­έλα, η κλι­μά­κωση της πίεσης προς την Κούβα και η έντονη ρητο­ρική προς την Κολομ­βία, σε συν­δυα­σμό με την προ­σπά­θεια de facto εξα­να­γκα­στι­κής ενσωμάτωσης- είτε «εξα­γο­ράς» της Γροι­λαν­δίας στην αμε­ρι­κα­νική σφαίρα ελέγχου, ανα­δει­κνύ­ουν μια φιλο­σο­φία εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής που αντι­με­τω­πί­ζει τους διε­θνείς θεσμούς ως εμπόδιο και όχι ως πλαίσιο νομι­μό­τη­τας. Η μονο­με­ρής απο­χώ­ρηση από δεκάδες διε­θνείς οργα­νι­σμούς και συμ­φω­νίες, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων κρί­σι­μων περι­βαλ­λο­ντι­κών και πολυ­με­ρών μηχα­νι­σμών, σημα­το­δο­τεί μια αντί­ληψη κατά την οποία η ισχύς προη­γεί­ται της νομι­μό­τη­τας και η συμ­μόρ­φωση στο διεθνές δίκαιο είναι επιλογή, όχι υπο­χρέ­ωση. Η  δια­κυ­βέρ­νηση Τραμπ 2.0 δια­μορ­φώ­νει μια ενιαία αλλά αντι­φα­τική «Νέα Τάξη Πραγ­μά­των», όπου η αρχή «America First» συν­δυά­ζει στοι­χεία ανα­βί­ω­σης του Δόγ­μα­τος Μονρόε με επι­θε­τική, επι­λε­κτική παγκό­σμια προβολή ισχύος. Η Εθνική Στρα­τη­γική Ασφά­λειας του 2025 παρου­σιά­ζει ένα δόγμα σφαιρών επιρ­ροής: οι ΗΠΑ διεκ­δι­κούν εκ νέου απο­κλει­στική επιρροή στο δυτικό ημι­σφαί­ριο, απο­θαρ­ρύ­νο­ντας ενεργά την κινε­ζική και ρωσική παρου­σία στη Λατι­νική Αμερική, την Καραϊ­βική έως και την Αρκτική, ενώ ταυ­τό­χρονα επι­διώ­κουν να «απο­ποι­η­θούν» δεσμεύ­σεις για την ευρω­παϊκή αρχι­τε­κτο­νική ασφά­λεια, μετα­φέ­ρο­ντας μεγα­λύ­τερο βάρος στους συμ­μά­χους. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η Ευρώπη αντι­με­τω­πί­ζε­ται από την Ουά­σιγ­κτον ως «προ­βλη­μα­τι­κός» και όχι ως προ­νο­μια­κός εταίρος: ως μια ήπειρος με δημο­γρα­φική στα­σι­μό­τητα, επι­βρα­δυ­νό­μενη οικο­νο­μική δυνα­μική και εσω­τε­ρι­κές πολι­τι­κές διαι­ρέ­σεις, που δυσκο­λεύ­ε­ται να λει­τουρ­γή­σει ως ενιαίος στρα­τη­γι­κός δρων. Η «δέσμευση» για εκτί­ναξη των αμυ­ντι­κών δαπανών, με στόχους πολ­λα­πλά­σιους του παρα­δο­σια­κού 2% του ΑΕΠ σε 5%, με  τη «Δέσμευση της Χάγης» το 2025 μετα­τρέ­πει τη συμ­μα­χία από κοι­νό­τητα αξιών σε λογι­στική εξίσωση, όπου η αξιο­πι­στία μετριέ­ται σε δισε­κα­τομ­μύ­ρια για εξο­πλι­σμούς, συχνά αμε­ρι­κα­νι­κής προ­έ­λευ­σης. Έτσι ενι­σχύ­ε­ται η ασυμ­με­τρία: η Ευρώπη καλεί­ται να χρη­μα­το­δο­τεί μια απο­τρε­πτική αρχι­τε­κτο­νική που σχε­διά­ζε­ται πρω­τί­στως στην Ουά­σιγ­κτον, χωρίς εγγυ­η­μένο ισότιμο ρόλο στη χάραξη της στρα­τη­γι­κής. Η μετά­βαση από ένα rules based διεθνές σύστημα σε ένα ιδιό­τυπο America based order απο­τε­λεί μια νέα πραγ­μα­τι­κό­τητα στη διεθνή τάξη.  Το πού θα οδη­γή­σει η εξω­τε­ρική πολι­τική του Ντό­ναλντ Τραμπ είναι δύσκολο να προ­ε­ξο­φλη­θεί, ωστόσο οι ενδεί­ξεις για την πορεία της μόνο καθη­συ­χα­στι­κές δεν είναι.

Πώς ερμη­νεύ­ετε τις  απειλές Τραμπ για την “κατά­κτηση” της Γροι­λαν­δίας και τι σημαί­νουν για τις σχέσεις ΗΠΑ–ΕΕ;

Η Γροι­λαν­δία έχει πλέον μετα­τρα­πεί στο επί­κε­ντρο της νέας αμε­ρι­κα­νι­κής επι­θε­τι­κό­τη­τας στην Αρκτική, αλλά και σε κατα­λύτη για μια βαθιά νομικο‑πολι­τική δοκι­μα­σία της Ευρώπης. Ο Τραμπ 2.0 δεν περιο­ρί­ζε­ται σε συμ­βο­λι­κές δηλώ­σεις: έχει κλι­μα­κώ­σει τη ρητο­ρική περί «ανάγκης» των ΗΠΑ να ελέγ­ξουν τη Γροι­λαν­δία για λόγους εθνικής ασφά­λειας, φτά­νο­ντας στο σημείο να μην απο­κλείει τη χρήση στρα­τιω­τι­κής ισχύος για να δια­σφα­λί­σει αυτόν τον έλεγχο. Το νησί  δεν είναι απλώς ένας ακόμη γεω­πο­λι­τι­κός στόχος· ελέγχει τμήμα του δια­δρό­μου GIUK (Greenland–Iceland–UK), κρίσιμη θαλάσ­σια και αερο­πο­ρική δίοδο για την επι­τή­ρηση ρωσικών κινή­σεων στον Βόρειο Ατλα­ντικό, φιλο­ξε­νεί την αμε­ρι­κα­νική βάση Pituffik/Thule που εντάσ­σε­ται στον πυρήνα της αντι­πυ­ραυ­λι­κής και δια­στη­μι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής του ΝΑΤΟ,  και δια­θέ­τει απο­θέ­ματα σπάνιων γαιών απα­ραί­τη­των για την πράσινη μετά­βαση και την τεχνητή νοη­μο­σύνη. Η Ευρω­παϊκή Ένωση δια­τη­ρεί με τη Γροι­λαν­δία μια ιδιό­τυπη, «εξω­ε­δα­φική» σχέση: η Γροι­λαν­δία δεν είναι τμήμα της ΕΕ καθώς απο­χώ­ρησε από την ΕΟΚ το 1985, αλλά παρα­μέ­νει νομικά και πολι­τικά συν­δε­δε­μένη με την ΕΕ καθώς απο­τε­λεί έδαφος του Βασι­λείου της Δανίας και είναι συν­δε­δε­μένη με την Ένωση μέσω του καθε­στώ­τος της Υπερ­πό­ντιας Χώρας και Εδάφους (OCT)  με κρί­σι­μες συνέ­πειες για την Αρκτική Στρα­τη­γική, την ασφά­λεια και την εφαρ­μογή του άρθρου 42 παρ. 7 ΣΕΕ.  Στο σημείο αυτό προ­κύ­πτει το κρίσιμο ερώτημα: αν οι ΗΠΑ προ­χω­ρή­σουν σε ένοπλη ενέρ­γεια ή σε de facto από­πειρα προ­σάρ­τη­σης, ενερ­γο­ποιεί­ται ή όχι η ρήτρα αμοι­βαίας άμυνας του άρθρου 42 παρ. 7 ΣΕΕ; Η θεω­ρη­τική διαμάχη γύρω από την εφαρ­μογή του άρθρου 42 παρ. 7 ΣΕΕ στη Γροι­λαν­δία αποκτά  μια ιδιαί­τερη διά­σταση καθώς η Δανία συμ­με­τέ­χει επι­λε­κτικά στην ευρω­παϊκή ολο­κλή­ρωση, με σειρά opt outs σε τομείς όπως η ΟΝΕ,  η Δικαιο­σύνη και  οι Εσω­τε­ρι­κές Υπο­θέ­σεις και παρά την κατάρ­γηση του αμυ­ντι­κού opt out το 2022, η πολι­τική της κουλ­τούρα παρα­μέ­νει προ­σα­να­το­λι­σμένη σε μια «ΝΑΤΟ-κεντρική» αντί­ληψη ασφά­λειας και σε ισχυρή προ­σή­λωση στο δια­τλα­ντικό πλαίσιο, γεγονός που περιο­ρί­ζει την προ­θυ­μία της να στη­ρί­ξει μια πιο αυτό­νομη ΚΠΑΑ. Επο­μέ­νως, αυτή η στάση της Δανίας της δημιουρ­γεί ανα­πό­φευ­κτα πολι­τικά και θεσμικά εμπόδια: δεν μπορεί ταυ­τό­χρονα να παρα­μέ­νει επι­φυ­λα­κτική απέ­να­ντι στην πλήρη ένταξή της στον «σκληρό πυρήνα» της ευρω­παϊ­κής άμυνας και να αξιώνει αυτό­ματη και απο­φα­σι­στική αντί­δραση της ΕΕ σε περί­πτωση κρίσης στην Αρκτική.  Ωστόσο, πέρα από τα νομικά και πολι­τικά ζητή­ματα που εγεί­ρο­νται ως προς τη στάση της ΕΕ και των κρατών‑μελών της, ανα­δύ­ε­ται επι­τα­κτικά και το δίλημμα της πιθανής σύγκρου­σης με τις ΗΠΑ, τον κατε­ξο­χήν σύμμαχό της στο ΝΑΤΟ. Έτσι, για τη Δανία το ζήτημα της εδα­φι­κής κυριαρ­χίας στη Γροι­λαν­δία συνιστά έναν διαρκή στρα­τη­γικό πονο­κέ­φαλο, για την ΕΕ λει­τουρ­γεί ως πραγ­μα­τικό crash test αξιο­πι­στίας και συνοχής, ενώ για τις ΗΠΑ απο­τε­λεί ακόμη μια ευκαι­ρία επί­δει­ξης ισχύος και επιρ­ροής στο αρκτικό περι­βάλ­λον.

Ποια θεω­ρείτε ότι είναι τα ρεα­λι­στι­κό­τερα σενάρια αλλαγής στο Ιράν υπό το βάρος της εξέ­γερ­σης, της οικο­νο­μι­κής κατάρ­ρευ­σης και των κυρώ­σεων, και πώς επη­ρε­ά­ζουν αυτές τις τροχιές οι παρεμ­βά­σεις ΗΠΑ, ΕΕ και ΟΗΕ;

Η όποια επερ­χό­μενη αλλαγή στο Ιράν δια­γρά­φε­ται μέσα από αλλη­λο­δια­πλε­κό­με­νες, ρεα­λι­στι­κές τροχιές, όπου ο εσω­τε­ρι­κός δυνα­μι­σμός της εξέ­γερ­σης, της οικο­νο­μι­κής κατάρ­ρευ­σης και των κυρώ­σεων παρα­μέ­νει ο καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας, ενώ οι εξω­τε­ρι­κές παρεμ­βά­σεις λει­τουρ­γούν ως επι­τα­χυ­ντές ή επι­βρα­δυ­ντές της έκβασης. Σήμερα, το θεο­κρα­τικό καθε­στώς αντι­με­τω­πί­ζει την εξέ­γερση με στρα­τη­γική οργα­νω­μέ­νης ωμής βίας, ενι­σχυ­μέ­νης κατα­στο­λής και σχεδόν ολο­κλη­ρω­τι­κού ελέγχου της πλη­ρο­φό­ρη­σης: μαζική χρήση πραγ­μα­τι­κών πυρών με χιλιά­δες νεκρών, συλ­λή­ψεις δεκάδων χιλιά­δων δια­δη­λω­τών, απειλές θανα­τι­κής ποινής και blackout στο δια­δί­κτυο πλαι­σιώ­νο­νται από ρητο­ρική που παρου­σιά­ζει τις κινη­το­ποι­ή­σεις ως «τρο­μο­κρα­τία» και «ξένη συνω­μο­σία» υπο­κι­νού­μενη από ΗΠΑ και Ισραήλ, ακριβώς επειδή το καθε­στώς αντι­λαμ­βά­νε­ται την εξέ­γερση ως υπαρ­ξιακή απειλή. Οι ΗΠΑ έχουν υιο­θε­τή­σει μια γραμμή «σκληρής πίεσης χωρίς άμεση επέμ­βαση»: ρητο­ρική στήριξη στους δια­δη­λω­τές, νέες στο­χευ­μέ­νες κυρώ­σεις σε πολι­τικά και ασφα­λί­τικα στελέχη, διε­ρεύ­νηση εργα­λείων όπως κυβερ­νο­ε­πι­θέ­σεις και άλλες μορφές πίεσης, σε συν­δυα­σμό με προ­λη­πτική από­συρση προ­σω­πι­κού από βάσεις στον Κόλπο και μηνύ­ματα ταυ­τό­χρο­νης απο­τρο­πής και αυτο­συ­γκρά­τη­σης. Το Ισραήλ παρα­μέ­νει σε υψηλή στρα­τιω­τική ετοι­μό­τητα, παρα­κο­λου­θώ­ντας στενά τη δυνα­μική στο Ιράν, στη­ρί­ζο­ντας πολι­τικά την προ­ο­πτική απο­δυ­νά­μω­σης ή και αλλαγής του καθε­στώ­τος και πιέ­ζο­ντας υπέρ πιο επι­θε­τι­κών επι­λο­γών απέ­να­ντι στο ιρανικό πυρη­νικό και πυραυ­λικό πρό­γραμμα, αλλά απο­φεύ­γει ορατή άμεση εμπλοκή στην εξέ­γερση ώστε να μη νομι­μο­ποι­ή­σει το αφήγημα της Τεχε­ρά­νης περί «σιω­νι­στι­κής συνω­μο­σίας». Οι χώρες του Κόλπου κινού­νται σε μια γραμμή διπλής ανη­συ­χίας: αφενός φοβού­νται ανε­ξέ­λεγ­κτη κλι­μά­κωση ή αμε­ρι­κα­νικά πλήγ­ματα που θα τις κατα­στή­σουν στόχο ιρα­νι­κών αντι­ποί­νων, αφε­τέ­ρου βλέπουν στην απο­δυ­νά­μωση της Ισλα­μι­κής Δημο­κρα­τίας ευκαι­ρία ανα­διά­τα­ξης της περι­φε­ρεια­κής ισορ­ρο­πίας υπέρ τους· γι’ αυτό στέλ­νουν μικτά σήματα προς την Ουά­σιγ­κτον. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ρωσία και η Κίνα λει­τουρ­γούν ως κρί­σι­μοι γεω­πο­λι­τι­κοί «αντι­σταθ­μι­στές» της Δύσης: παρέ­χουν διπλω­μα­τική κάλυψη στο Ιράν σε διεθνή fora, επι­διώ­κουν να περιο­ρί­σουν την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα των δυτικών κυρώ­σεων μέσω οικο­νο­μι­κών και ενερ­γεια­κών συναλ­λα­γών και αντι­με­τω­πί­ζουν την πίεση των ΗΠΑ ως ευκαι­ρία ενί­σχυ­σης της επιρ­ροής τους στην Τεχε­ράνη. Αυτή η στήριξη δεν λει­τουρ­γεί μόνο ως σωσίβιο για το καθε­στώς, αλλά μπορεί να τρο­φο­δο­τή­σει και την ενί­σχυση της σκληρής ισχύος του Ιράν, τόσο ως απο­τρε­πτικό εργα­λείο απέ­να­ντι σε μια πιθανή εξω­τε­ρική επέμ­βαση όσο και ως μέσο δια­τή­ρη­σης της εσω­τε­ρι­κής κατα­στο­λής, εμβα­θύ­νο­ντας τον χαρα­κτήρα της κρίσης ως πεδίου αντα­γω­νι­σμού μεγάλων δυνά­μεων και όχι μόνο ως εσω­τε­ρι­κής εξέ­γερ­σης. Η ΕΕ. και ο ΟΗΕ, μέσω της νομι­κο­πο­λι­τι­κής νομι­μο­ποί­η­σης της διε­θνούς πίεσης και των μηχα­νι­σμών παρα­κο­λού­θη­σης και καταγ­γε­λίας παρα­βιά­σεων, τείνουν σε αυτή τη φάση να λει­τουρ­γούν περισ­σό­τερο ως παρα­τη­ρη­τές παρά ως κατα­λυ­τι­κοί δια­μορ­φω­τές των εξε­λί­ξεων, παρα­μέ­νο­ντας θεατές ενός ακόμη αιμα­τη­ρού δρά­μα­τος που εκτυ­λίσ­σε­ται στην ταραγ­μένη Μέση Ανατολή.