Τα Δωδεκάνησα σε διεθνή μελέτη για τη δόμηση και την πολιτιστική τους κληρονομιά

• Για πρώτη φορά ένα ενιαίο και τεκ­μη­ριω­μένο σύνολο δεδο­μέ­νων απο­τυ­πώ­νει το μέγεθος και τη γεω­γρα­φία της εκτός ορίων δόμησης στην περιοχή

Μια νέα επι­στη­μο­νική εργασία που δημο­σιεύ­τηκε στο περιο­δικό ISPRS International Journal of Geo-Information κατα­γρά­φει με ακρί­βεια την έκταση της εκτός ορίων δόμησης στα νησιά του Νοτίου Αιγαίου και εξε­τά­ζει πώς αυτή σχε­τί­ζε­ται με μνημεία, παρα­δο­σια­κούς οικι­σμούς και αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους.

Η μελέτη, με τίτλο “The Impact of Built-Up Area Dispersion on the Cultural Heritage of the Region of the South Aegean, Greece” και συγ­γρα­φείς τις Διο­νυ­σία Χάτζη, Μαρία Δερ­δε­μέζη και Δημήτρη Τσι­λι­μή­γκα, προ­σφέ­ρει για πρώτη φορά ένα ενιαίο και τεκ­μη­ριω­μένο σύνολο δεδο­μέ­νων που απο­τυ­πώ­νει το μέγεθος και τη γεω­γρα­φία της εκτός ορίων δόμησης στην περιοχή.

Η ερευ­νη­τική ομάδα αξιο­ποί­ησε το ευρω­παϊκό σύνολο δεδο­μέ­νων GMES Impervious Built-Up 2018, το οποίο κατα­γρά­φει με ανάλυση δέκα μέτρων όλες τις αδια­πέ­ρα­στες επι­φά­νειες, όπως κτήρια, δρόμους και ασφαλ­το­στρω­μέ­νες εκτά­σεις.

Τα στοι­χεία αυτά συν­δυά­στη­καν με το Αρχαιο­λο­γικό Κτη­μα­το­λό­γιο, που περι­λαμ­βά­νει θεσμο­θε­τη­μέ­νες ζώνες προ­στα­σίας, με τα όρια παρα­δο­σια­κών οικι­σμών και με τα διοι­κη­τικά όρια των οικι­σμών, ώστε να χαρ­το­γρα­φη­θεί με ακρί­βεια η διάχυση της δόμησης. Με τη χρήση εργα­λείων GIS έγινε η συσχέ­τιση των δεδο­μέ­νων και κατα­γρά­φη­καν οι περιο­χές όπου η ανά­πτυξη εκτεί­νε­ται εκτός σχεδίου και γειτ­νιά­ζει με μνημεία και ιστο­ρι­κούς τόπους.

Στη Ρόδο, η μελέτη υπο­λο­γί­ζει ότι από το 20% έως και το 50% της συνο­λι­κής δομη­μέ­νης επι­φά­νειας του νησιού βρί­σκε­ται εκτός των θεσμο­θε­τη­μέ­νων ορίων οικι­σμών. Η χαρ­το­γρά­φηση δείχνει ότι η οικι­στική δρα­στη­ριό­τητα δεν περιο­ρί­ζε­ται στους υφι­στά­με­νους πυρήνες, αλλά κατα­γρά­φε­ται και σε εκτός σχεδίου περιο­χές, κάτι που έχει ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον σε ένα νησί με μνημεία διε­θνούς ακτι­νο­βο­λίας, όπως η Μεσαιω­νική Πόλη της Ρόδου, οι αρχαιο­λο­γι­κοί χώροι της Λίνδου και οι δεκάδες παρα­δο­σια­κοί οικι­σμοί.

Η απο­τύ­πωση του πού ακριβώς ανα­πτύσ­σε­ται η νέα δόμηση επι­τρέ­πει την παρα­κο­λού­θηση των πιέσεων και δίνει μια σαφή εικόνα για τον σχε­δια­σμό Πολι­τι­κών Προ­στα­σίας.

Αντί­στοιχα ευρή­ματα προ­κύ­πτουν και σε άλλα νησιά των Δωδε­κα­νή­σων. Στην Κω κατα­γρά­φε­ται υψηλό ποσοστό εκτός ορίων δόμησης, ενώ σε μικρό­τερα νησιά όπως η Πάτμος και η Λέρος η εικόνα είναι πιο περιο­ρι­σμένη αλλά υπαρκτή. Το κοινό στοι­χείο σε όλη την περιοχή είναι ότι η ανά­πτυξη δεν περιο­ρί­ζε­ται στα όρια των οικι­σμών, αλλά δια­χέ­ε­ται στον γύρω χώρο με δια­φο­ρε­τική ένταση σε κάθε νησί.

Η ανάλυση δείχνει ότι σε πολλές περι­πτώ­σεις οι εκτός ορίων δομη­μέ­νες επι­φά­νειες βρί­σκο­νται κοντά σε ζώνες αρχαιο­λο­γι­κού ή ιστο­ρι­κού ενδια­φέ­ρο­ντος. Οι ερευ­νη­τές κατέ­γρα­ψαν σαφείς συσχε­τί­σεις ανάμεσα στην έκταση της εκτός σχεδίου δόμησης και στην παρου­σία μνη­μείων ή παρα­δο­σια­κών οικι­σμών. Η δια­πί­στωση αυτή υπο­γραμ­μί­ζει τη σημασία της παρα­κο­λού­θη­σης, ώστε οι χωρικές αλλαγές να γίνο­νται κατα­νοη­τές και να λαμ­βά­νο­νται υπόψη στις πολι­τι­κές σχε­δια­σμού.

Η μελέτη κατα­λή­γει ότι η εκτός ορίων δόμηση απο­τε­λεί δια­δε­δο­μένο φαι­νό­μενο στο Νότιο Αιγαίο και ότι η χρήση δορυ­φο­ρι­κών δεδο­μέ­νων και GIS προ­σφέ­ρει έναν αξιό­πι­στο τρόπο απο­τύ­πω­σης που μπορεί να επα­να­λαμ­βά­νε­ται περιο­δικά. Επι­ση­μαί­νε­ται ότι η ένταξη της πολι­τι­στι­κής διά­στα­σης στον χωρικό σχε­δια­σμό είναι ανα­γκαία, ώστε να εξα­σφα­λί­ζε­ται ισορ­ρο­πία ανάμεσα στην ανά­πτυξη και στην προ­στα­σία.

Η σημασία για τη Ρόδο και τα Δωδε­κά­νησα είναι ότι για πρώτη φορά υπάρ­χουν διεθνώς δημο­σιευ­μένα, μετρή­σιμα στοι­χεία για το μέγεθος της εκτός ορίων δόμησης. Δημιουρ­γεί­ται μια βάση γνώσης που μπορεί να αξιο­ποι­η­θεί από τους τοπι­κούς και περι­φε­ρεια­κούς φορείς στον σχε­δια­σμό και στην παρα­κο­λού­θηση, δίνο­ντας τη δυνα­τό­τητα πρό­λη­ψης μέσα από την έγκαιρη κατα­γραφή των τάσεων. Η δημο­σί­ευση σε διεθνές επι­στη­μο­νικό περιο­δικό ενι­σχύει το προφίλ της περιο­χής και ανοίγει προ­ο­πτι­κές για συνερ­γα­σίες και νέα ερευ­νη­τικά προ­γράμ­ματα.

Η έρευνα ανα­δει­κνύει ότι η επι­στη­μο­νική γνώση μπορεί να λει­τουρ­γή­σει ως πρα­κτικό εργα­λείο για τη δια­χεί­ριση του χώρου. Η δυνα­τό­τητα να υπάρχει ένα δυνα­μικό σύστημα παρα­κο­λού­θη­σης δημιουρ­γεί προ­ο­πτική για πιο ισορ­ρο­πη­μένη ανά­πτυξη.

Για ένα νησί όπως η Ρόδος, με τη Μεσαιω­νική Πόλη και το σύνολο των μνη­μείων της, η αξία μιας τέτοιας χαρ­το­γρά­φη­σης είναι προ­φα­νής. Το ίδιο ισχύει και για τα υπό­λοιπα Δωδε­κά­νησα, όπου η συνύ­παρξη του­ρι­σμού και πολι­τι­στι­κού πλούτου απαιτεί σαφή εικόνα και τεκ­μη­ρί­ωση.

Η δημο­σί­ευση στο ISPRS International Journal of Geo-Information επι­βε­βαιώ­νει το διεθνές ενδια­φέ­ρον για τον νησιω­τικό χώρο της Ελλάδας και δίνει στη Ρόδο και στα Δωδε­κά­νησα ένα εργα­λείο που μπορεί να αξιο­ποι­η­θεί δημιουρ­γικά για τον μελ­λο­ντικό σχε­δια­σμό.

Τα δεδο­μένα απο­τε­λούν αφε­τη­ρία για μια ανά­πτυξη που θα στη­ρί­ζε­ται στην τεκ­μη­ρί­ωση και θα συν­δυά­ζει την οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα με τη δια­τή­ρηση της πολι­τι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας των νησιών.