Η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου στο επίκεντρο της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας!

• Ελ­λη­νί­δες ερευ­νή­τριες ασχο­λή­θη­καν με τις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουν ιστο­ρι­κά κέ­ντρα με έντο­νη του­ρι­στι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα και πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κές πιέ­σεις • Η με­λέ­τη εξε­τά­ζει πώς η τε­χνο­λο­γία (GIS) μπο­ρεί να συμ­βά­λει στην προ­στα­σία και δια­χεί­ρι­ση ενός από τα ση­μα­ντι­κό­τε­ρα δια­τη­ρη­μέ­να αστι­κά σύ­νο­λα της Με­σο­γεί­ου • Ο με­γά­λος αριθ­μός επι­σκε­πτών επι­βα­ρύ­νει εξαι­ρε­τι­κά τη λει­τουρ­γία και τη φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα της Πα­λιάς Πόλης

Μια ση­μα­ντι­κή επι­στη­μο­νι­κή με­λέ­τη που αφορά στη Ρόδο πα­ρου­σιά­στη­κε τον Απρί­λιο του 2025 στο Διε­θνές Συ­νέ­δριο GISTAM (Geographical Information Systems Theory, Applications and Management) στη Ρώμη, θέ­το­ντας τη Με­σαιω­νι­κή Πόλη της Ρόδου στο επί­κε­ντρο της διε­θνούς επι­στη­μο­νι­κής κοι­νό­τη­τας.

Η Με­σαιω­νι­κή Πόλη της Ρόδου πα­ρου­σιά­στη­κε ως χα­ρα­κτη­ρι­στι­κή πε­ρί­πτω­ση (case study) για τις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουν ιστο­ρι­κά κέ­ντρα με έντο­νη του­ρι­στι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα και πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κές πιέ­σεις.

Η με­λέ­τη, με τίτλο «Preservation and Protection of Cultural Heritage in High Tourism Areas Using GIS Technology: A Case Study of the Medieval City of Rhodes», εξε­τά­ζει πώς η τε­χνο­λο­γία των γε­ω­γρα­φι­κών πλη­ρο­φο­ρια­κών συ­στη­μά­των (GIS) μπο­ρεί να συμ­βά­λει στην προ­στα­σία και δια­χεί­ρι­ση ενός από τα ση­μα­ντι­κό­τε­ρα δια­τη­ρη­μέ­να αστι­κά σύ­νο­λα της Με­σο­γεί­ου.

Οι ερευ­νή­τριες, Φω­τει­νή-Πε­λα­γία Λε­βέ­ντη, Λε­μο­νιά Ραγιά από τη Σχολή Εφαρ­μο­σμέ­νων Τε­χνών του Ελ­λη­νι­κού Ανοι­κτού Πα­νε­πι­στη­μί­ου και Ντο­ρί­να Μούλ­λου, αρ­χι­τέ­κτο­νας και στέ­λε­χος της Εφο­ρεί­ας Αρ­χαιο­τή­των Ανα­το­λι­κής Ατ­τι­κής, ανα­δει­κνύ­ουν τη Με­σαιω­νι­κή Πόλη μέσα από το πρί­σμα των ση­με­ρι­νών πιέ­σε­ων, τε­χνι­κών δυ­να­το­τή­των και δια­χει­ρι­στι­κών ελ­λεί­ψε­ων.

Η Παλιά Πόλη της Ρόδου απο­τε­λεί έναν ζω­ντα­νό ιστο­ρι­κό πυ­ρή­να. Είναι από τους λί­γους στην Ευ­ρώ­πη που εξα­κο­λου­θούν να κα­τοι­κού­νται, να λει­τουρ­γούν και ταυ­τό­χρο­να να προ­στα­τεύ­ο­νται ως μνη­μεία πα­γκό­σμιας πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς της UNESCO.

Τα τείχη, οι πύλες, οι στοές, τα με­σαιω­νι­κά κτή­ρια, οι οθω­μα­νι­κές αυλές και τα σο­κά­κια συ­νυ­πάρ­χουν με σύγ­χρο­νες χρή­σεις, του­ρί­στες, κα­τοί­κους, εμπο­ρι­κά κα­τα­στή­μα­τα και δη­μό­σιες υπη­ρε­σί­ες.

Μια ιστο­ρι­κή πόλη υπό πίεση

Η Παλιά Πόλη της Ρόδου είναι από τους ση­μα­ντι­κό­τε­ρους δια­τη­ρη­τέ­ους οι­κι­σμούς της Με­σο­γεί­ου. Ο με­γά­λος αριθ­μός επι­σκε­πτών επι­βα­ρύ­νει εξαι­ρε­τι­κά τη λει­τουρ­γία και τη φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα της Πα­λιάς Πόλης.

Η με­λέ­τη επι­ση­μαί­νει ότι η έντο­νη του­ρι­στι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα οδη­γεί:

-Στη φθορά λι­θό­στρω­των και πα­λαιών κα­τα­σκευών

-Στην αλ­λοί­ω­ση της κα­θη­με­ρι­νής ζωής των κα­τοί­κων

-Σε κυ­κλο­φο­ρια­κή συμ­φό­ρη­ση

-Σε αύ­ξη­ση της ρύ­παν­σης και του θο­ρύ­βου

-Στην υπο­βάθ­μι­ση της αυ­θε­ντι­κής εμπει­ρί­ας του επι­σκέ­πτη

-Στην αλ­λοί­ω­ση της ταυ­τό­τη­τας του χώρου

-Στη στα­δια­κή με­τα­τό­πι­ση της κα­τοι­κί­ας προς του­ρι­στι­κές εμπο­ρι­κές χρή­σεις

Ει­δι­κά η κα­θη­με­ρι­νή εί­σο­δος χι­λιά­δων του­ρι­στών από τα κρουα­ζιε­ρό­πλοια προ­κα­λεί συμ­φό­ρη­ση στις βα­σι­κές αρ­τη­ρί­ες του ιστο­ρι­κού ιστού. Τα στενά σο­κά­κια δεν σχε­διά­στη­καν για τόσο με­γά­λες ροές και η συ­νε­χής χρήση οδη­γεί σε φθορά των υλι­κών. Ο θό­ρυ­βος από οχή­μα­τα και μα­ζι­κές επι­σκέ­ψεις, αλλά και η εμπο­ρευ­μα­το­ποί­η­ση του χώρου, αλ­λοιώ­νουν τη σχέση των μό­νι­μων κα­τοί­κων με τον τόπο τους.

Πα­ράλ­λη­λα, η πα­ρου­σία με­γά­λου αριθ­μού επι­χει­ρή­σε­ων εστί­α­σης, κα­τα­στη­μά­των με του­ρι­στι­κά είδη και η αύ­ξη­ση των βρα­χυ­χρό­νιων μι­σθώ­σε­ων, εντεί­νουν την αί­σθη­ση ενός χώρου που αλ­λά­ζει χα­ρα­κτή­ρα εις βάρος της πα­ρα­δο­σια­κής ζωής. Ανα­φέ­ρε­ται επί­σης η απου­σία ορ­γα­νω­μέ­νης στρα­τη­γι­κής για τη δια­χεί­ρι­ση των ροών ή την πρό­βλε­ψη φθο­ρών.

Η έλ­λει­ψη ψη­φια­κού ή χω­ρι­κού σχε­δια­σμού εντεί­νει τις ανι­σό­τη­τες και δη­μιουρ­γεί ασυ­νε­χείς ζώνες μέσα στην Παλιά Πόλη, με “νε­κρές” πε­ριο­χές τον χει­μώ­να και υπερ­κο­ρε­σμέ­νες το κα­λο­καί­ρι. Πα­ρα­τη­ρού­νται φαι­νό­με­να εγκα­τά­λει­ψης κτι­σμά­των, υπο­βάθ­μι­σης χρή­σε­ων γης και απο­μά­κρυν­σης των μό­νι­μων κα­τοί­κων.

Πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κοί κίν­δυ­νοι

Η κλι­μα­τι­κή κρίση επί­σης, με βάση την έρευ­να, προ­σθέ­τει νέους και σο­βα­ρούς κιν­δύ­νους:

-Αύ­ξη­ση θερ­μο­κρα­σιών που προ­κα­λεί ρωγ­μές και διά­βρω­ση στα οι­κο­δο­μι­κά υλικά

-Άνοδο της στάθ­μης της θά­λασ­σας που απει­λεί τα πα­ρά­κτια τμή­μα­τα των τει­χών

-Σει­σμι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, πυρ­κα­γιές και φυ­σι­κή φθορά του το­πί­ου

Το 2023, η Ρόδος βίωσε τις χει­ρό­τε­ρες πυρ­κα­γιές των τε­λευ­ταί­ων δε­κα­ε­τιών, με πάνω από 175.000 στρέμ­μα­τα να καί­γο­νται. Το φαι­νό­με­νο αυτό μπο­ρεί να μην έχει άμεση σχέση με τη Με­σαιω­νι­κή Πόλη, εντάσ­σε­ται όμως στην ευ­ρύ­τε­ρη πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κή πίεση που βιώ­νει η πε­ριο­χή.

Χαρ­το­γρά­φη­ση κιν­δύ­νων με GIS

Απέ­να­ντι σε αυτές τις προ­κλή­σεις, οι ερευ­νή­τριες αξιο­ποιούν τη δύ­να­μη των γε­ω­γρα­φι­κών πλη­ρο­φο­ρια­κών συ­στη­μά­των, τα γνω­στά GIS, και συ­γκε­κρι­μέ­να το λο­γι­σμι­κό QGIS.

Τα GIS επι­τρέ­πουν την απο­τύ­πω­ση, πα­ρα­κο­λού­θη­ση και ανά­λυ­ση ποι­κί­λων χω­ρι­κών δε­δο­μέ­νων από τη δια­δρο­μή των του­ρι­στών, μέχρι τη φθορά σε δο­μι­κά στοι­χεία και τη θερ­μο­κρα­σια­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά του αστι­κού ιστού.

Η με­λέ­τη εφαρ­μό­ζει μια με­θο­δο­λο­γία που βα­σί­ζε­ται σε:

-Συλ­λο­γή και ανά­λυ­ση δε­δο­μέ­νων από τη βι­βλιο­γρα­φία, χαρ­το­γρα­φι­κές πηγές, πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κές με­τρή­σεις

-Κα­τα­γρα­φή της χρή­σης γης στην Παλιά Πόλη

-Εντο­πι­σμό «ευά­λω­των» πε­ριο­χών με υψηλή του­ρι­στι­κή πίεση

-Προ­τά­σεις για χω­ρι­κή δια­χεί­ρι­ση και πα­ρεμ­βά­σεις

Τι προ­τεί­νει η με­λέ­τη

Με βάση τα δε­δο­μέ­να, οι ερευ­νή­τριες προ­τεί­νουν ένα πλέγ­μα πρα­κτι­κών πα­ρεμ­βά­σε­ων, που μπο­ρούν να εφαρ­μο­στούν στα­δια­κά και σε συ­νερ­γα­σία με τους το­πι­κούς φο­ρείς:

-Ζώνες ελεγ­χό­με­νης κυ­κλο­φο­ρί­ας. Σε πε­ριο­χές αυ­ξη­μέ­νης φθο­ράς να επι­τρέ­πε­ται μόνο πεζή πρό­σβα­ση ή να τί­θε­νται χρο­νι­κά όρια επι­σκέ­ψε­ων.

-Ψη­φια­κή πα­ρα­κο­λού­θη­ση ροών. Εγκα­τά­στα­ση αι­σθη­τή­ρων που θα κα­τα­γρά­φουν τον αριθ­μό και τη συ­γκέ­ντρω­ση επι­σκε­πτών σε πραγ­μα­τι­κό χρόνο.

-Ετή­σια κα­τα­γρα­φή φθο­ρών. Δη­μιουρ­γία ενός «ψη­φια­κού μη­τρώ­ου» για τα τείχη, τα δά­πε­δα, τις κτι­ρια­κές δομές και τους δη­μό­σιους χώ­ρους, ώστε να πα­ρα­κο­λου­θεί­ται η φθορά και να προ­γραμ­μα­τί­ζε­ται η συ­ντή­ρη­ση.

-Εκ­παί­δευ­ση και συμ­με­το­χή των κα­τοί­κων. Ενη­με­ρω­τι­κά προ­γράμ­μα­τα και δρά­σεις ευαι­σθη­το­ποί­η­σης για την προ­στα­σία της κλη­ρο­νο­μιάς.

-Συ­νερ­γα­σία το­πι­κής αυ­το­διοί­κη­σης, ΥΠΠΟΑ και επαγ­γελ­μα­τιών: ώστε η δια­χεί­ρι­ση να είναι συ­ντο­νι­σμέ­νη και απο­τε­λε­σμα­τι­κή.

Γιατί είναι ση­μα­ντι­κή

Η έρευ­να που πα­ρου­σιά­στη­κε τον πε­ρα­σμέ­νο Απρί­λιο στην Ιτα­λία, είναι ένα ση­μα­ντι­κό ερ­γα­λείο. Πα­ρου­σιά­ζει ένα εφαρ­μό­σι­μο μο­ντέ­λο δια­χεί­ρι­σης, που στη­ρί­ζε­ται σε επι­στη­μο­νι­κή γνώση και τε­χνο­λο­γι­κά δε­δο­μέ­να. Η χρήση GIS πέρα από τε­χνο­λο­γι­κή και­νο­το­μία απο­τε­λεί και ου­σια­στι­κή στρα­τη­γι­κή πρό­λη­ψης και σχε­δια­σμού.

Η με­λέ­τη μπο­ρεί να απο­τε­λέ­σει υπό­δειγ­μα και για άλλες ιστο­ρι­κές πό­λεις στην Ελ­λά­δα όπως τα Χανιά, η Κέρ­κυ­ρα, η Ύδρα, η Μο­νεμ­βα­σιά αλλά και στο εξω­τε­ρι­κό.

Βι­βλιο­γρα­φι­κή ανα­φο­ρά: Leventi, F.-P., Ragia, L., Moullou, D. (2025). Preservation and Protection of Cultural Heritage in High Tourism Areas Using GIS Technology: A Case Study of the Medieval City of Rhodes. Proceedings of the 11th International Conference on Geographical Information Systems Theory, Applications and Management (GISTAM), pp. 121–127. DOI: 10.5220/0013097300003935