Η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου στο επίκεντρο της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας!

• Ελλη­νί­δες ερευ­νή­τριες ασχο­λή­θη­καν με τις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουν ιστο­ρικά κέντρα με έντονη του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα και περι­βαλ­λο­ντι­κές πιέσεις • Η μελέτη εξε­τά­ζει πώς η τεχνο­λο­γία (GIS) μπορεί να συμ­βά­λει στην προ­στα­σία και δια­χεί­ριση ενός από τα σημα­ντι­κό­τερα δια­τη­ρη­μένα αστικά σύνολα της Μεσο­γείου • Ο μεγάλος αριθμός επι­σκε­πτών επι­βα­ρύ­νει εξαι­ρε­τικά τη λει­τουρ­γία και τη φέρουσα ικα­νό­τητα της Παλιάς Πόλης

Μια σημα­ντική επι­στη­μο­νική μελέτη που αφορά στη Ρόδο παρου­σιά­στηκε τον Απρίλιο του 2025 στο Διεθνές Συνέ­δριο GISTAM (Geographical Information Systems Theory, Applications and Management) στη Ρώμη, θέτο­ντας τη Μεσαιω­νική Πόλη της Ρόδου στο επί­κε­ντρο της διε­θνούς επι­στη­μο­νι­κής κοι­νό­τη­τας.

Η Μεσαιω­νική Πόλη της Ρόδου παρου­σιά­στηκε ως χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση (case study) για τις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουν ιστο­ρικά κέντρα με έντονη του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα και περι­βαλ­λο­ντι­κές πιέσεις.

Η μελέτη, με τίτλο «Preservation and Protection of Cultural Heritage in High Tourism Areas Using GIS Technology: A Case Study of the Medieval City of Rhodes», εξε­τά­ζει πώς η τεχνο­λο­γία των γεω­γρα­φι­κών πλη­ρο­φο­ρια­κών συστη­μά­των (GIS) μπορεί να συμ­βά­λει στην προ­στα­σία και δια­χεί­ριση ενός από τα σημα­ντι­κό­τερα δια­τη­ρη­μένα αστικά σύνολα της Μεσο­γείου.

Οι ερευ­νή­τριες, Φωτεινή-Πελαγία Λεβέντη, Λεμονιά Ραγιά από τη Σχολή Εφαρ­μο­σμέ­νων Τεχνών του Ελλη­νι­κού Ανοι­κτού Πανε­πι­στη­μίου και Ντορίνα Μούλλου, αρχι­τέ­κτο­νας και στέ­λε­χος της Εφο­ρείας Αρχαιο­τή­των Ανα­το­λι­κής Αττικής, ανα­δει­κνύ­ουν τη Μεσαιω­νική Πόλη μέσα από το πρίσμα των σημε­ρι­νών πιέσεων, τεχνι­κών δυνα­το­τή­των και δια­χει­ρι­στι­κών ελλεί­ψεων.

Η Παλιά Πόλη της Ρόδου απο­τε­λεί έναν ζωντανό ιστο­ρικό πυρήνα. Είναι από τους λίγους στην Ευρώπη που εξα­κο­λου­θούν να κατοι­κού­νται, να λει­τουρ­γούν και ταυ­τό­χρονα να προ­στα­τεύ­ο­νται ως μνημεία παγκό­σμιας πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς της UNESCO.

Τα τείχη, οι πύλες, οι στοές, τα μεσαιω­νικά κτήρια, οι οθω­μα­νι­κές αυλές και τα σοκάκια συνυ­πάρ­χουν με σύγ­χρο­νες χρήσεις, του­ρί­στες, κατοί­κους, εμπο­ρικά κατα­στή­ματα και δημό­σιες υπη­ρε­σίες.

Μια ιστο­ρική πόλη υπό πίεση

Η Παλιά Πόλη της Ρόδου είναι από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους δια­τη­ρη­τέ­ους οικι­σμούς της Μεσο­γείου. Ο μεγάλος αριθμός επι­σκε­πτών επι­βα­ρύ­νει εξαι­ρε­τικά τη λει­τουρ­γία και τη φέρουσα ικα­νό­τητα της Παλιάς Πόλης.

Η μελέτη επι­ση­μαί­νει ότι η έντονη του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα οδηγεί:

-Στη φθορά λιθό­στρω­των και παλαιών κατα­σκευών

-Στην αλλοί­ωση της καθη­με­ρι­νής ζωής των κατοί­κων

-Σε κυκλο­φο­ριακή συμ­φό­ρηση

-Σε αύξηση της ρύπαν­σης και του θορύβου

-Στην υπο­βάθ­μιση της αυθε­ντι­κής εμπει­ρίας του επι­σκέ­πτη

-Στην αλλοί­ωση της ταυ­τό­τη­τας του χώρου

-Στη στα­διακή μετα­τό­πιση της κατοι­κίας προς του­ρι­στι­κές εμπο­ρι­κές χρήσεις

Ειδικά η καθη­με­ρινή είσοδος χιλιά­δων του­ρι­στών από τα κρουα­ζιε­ρό­πλοια προ­κα­λεί συμ­φό­ρηση στις βασικές αρτη­ρίες του ιστο­ρι­κού ιστού. Τα στενά σοκάκια δεν σχε­διά­στη­καν για τόσο μεγάλες ροές και η συνεχής χρήση οδηγεί σε φθορά των υλικών. Ο θόρυβος από οχήματα και μαζικές επι­σκέ­ψεις, αλλά και η εμπο­ρευ­μα­το­ποί­ηση του χώρου, αλλοιώ­νουν τη σχέση των μόνιμων κατοί­κων με τον τόπο τους.

Παράλ­ληλα, η παρου­σία μεγάλου αριθμού επι­χει­ρή­σεων εστί­α­σης, κατα­στη­μά­των με του­ρι­στικά είδη και η αύξηση των βρα­χυ­χρό­νιων μισθώ­σεων, εντεί­νουν την αίσθηση ενός χώρου που αλλάζει χαρα­κτήρα εις βάρος της παρα­δο­σια­κής ζωής. Ανα­φέ­ρε­ται επίσης η απουσία οργα­νω­μέ­νης στρα­τη­γι­κής για τη δια­χεί­ριση των ροών ή την πρό­βλεψη φθορών.

Η έλλειψη ψηφια­κού ή χωρικού σχε­δια­σμού εντεί­νει τις ανι­σό­τη­τες και δημιουρ­γεί ασυ­νε­χείς ζώνες μέσα στην Παλιά Πόλη, με “νεκρές” περιο­χές τον χειμώνα και υπερ­κο­ρε­σμέ­νες το καλο­καίρι. Παρα­τη­ρού­νται φαι­νό­μενα εγκα­τά­λει­ψης κτι­σμά­των, υπο­βάθ­μι­σης χρήσεων γης και απο­μά­κρυν­σης των μόνιμων κατοί­κων.

Περι­βαλ­λο­ντι­κοί κίν­δυ­νοι

Η κλι­μα­τική κρίση επίσης, με βάση την έρευνα, προ­σθέ­τει νέους και σοβα­ρούς κιν­δύ­νους:

-Αύξηση θερ­μο­κρα­σιών που προ­κα­λεί ρωγμές και διά­βρωση στα οικο­δο­μικά υλικά

-Άνοδο της στάθμης της θάλασ­σας που απειλεί τα παρά­κτια τμήματα των τειχών

-Σεισμική δρα­στη­ριό­τητα, πυρ­κα­γιές και φυσική φθορά του τοπίου

Το 2023, η Ρόδος βίωσε τις χει­ρό­τε­ρες πυρ­κα­γιές των τελευ­ταίων δεκα­ε­τιών, με πάνω από 175.000 στρέμ­ματα να καί­γο­νται. Το φαι­νό­μενο αυτό μπορεί να μην έχει άμεση σχέση με τη Μεσαιω­νική Πόλη, εντάσ­σε­ται όμως στην ευρύ­τερη περι­βαλ­λο­ντική πίεση που βιώνει η περιοχή.

Χαρ­το­γρά­φηση κιν­δύ­νων με GIS

Απέ­να­ντι σε αυτές τις προ­κλή­σεις, οι ερευ­νή­τριες αξιο­ποιούν τη δύναμη των γεω­γρα­φι­κών πλη­ρο­φο­ρια­κών συστη­μά­των, τα γνωστά GIS, και συγκε­κρι­μένα το λογι­σμικό QGIS.

Τα GIS επι­τρέ­πουν την απο­τύ­πωση, παρα­κο­λού­θηση και ανάλυση ποι­κί­λων χωρικών δεδο­μέ­νων από τη δια­δρομή των του­ρι­στών, μέχρι τη φθορά σε δομικά στοι­χεία και τη θερ­μο­κρα­σιακή συμπε­ρι­φορά του αστικού ιστού.

Η μελέτη εφαρ­μό­ζει μια μεθο­δο­λο­γία που βασί­ζε­ται σε:

-Συλλογή και ανάλυση δεδο­μέ­νων από τη βιβλιο­γρα­φία, χαρ­το­γρα­φι­κές πηγές, περι­βαλ­λο­ντι­κές μετρή­σεις

-Καταγραφή της χρήσης γης στην Παλιά Πόλη

-Εντοπισμό «ευά­λω­των» περιο­χών με υψηλή του­ρι­στική πίεση

-Προτάσεις για χωρική δια­χεί­ριση και παρεμ­βά­σεις

Τι προ­τεί­νει η μελέτη

Με βάση τα δεδο­μένα, οι ερευ­νή­τριες προ­τεί­νουν ένα πλέγμα πρα­κτι­κών παρεμ­βά­σεων, που μπορούν να εφαρ­μο­στούν στα­διακά και σε συνερ­γα­σία με τους τοπι­κούς φορείς:

-Ζώνες ελεγ­χό­με­νης κυκλο­φο­ρίας. Σε περιο­χές αυξη­μέ­νης φθοράς να επι­τρέ­πε­ται μόνο πεζή πρό­σβαση ή να τίθε­νται χρονικά όρια επι­σκέ­ψεων.

-Ψηφιακή παρα­κο­λού­θηση ροών. Εγκα­τά­σταση αισθη­τή­ρων που θα κατα­γρά­φουν τον αριθμό και τη συγκέ­ντρωση επι­σκε­πτών σε πραγ­μα­τικό χρόνο.

-Ετήσια κατα­γραφή φθορών. Δημιουρ­γία ενός «ψηφια­κού μητρώου» για τα τείχη, τα δάπεδα, τις κτι­ρια­κές δομές και τους δημό­σιους χώρους, ώστε να παρα­κο­λου­θεί­ται η φθορά και να προ­γραμ­μα­τί­ζε­ται η συντή­ρηση.

-Εκπαίδευση και συμ­με­τοχή των κατοί­κων. Ενη­με­ρω­τικά προ­γράμ­ματα και δράσεις ευαι­σθη­το­ποί­η­σης για την προ­στα­σία της κλη­ρο­νο­μιάς.

-Συνεργασία τοπικής αυτο­διοί­κη­σης, ΥΠΠΟΑ και επαγ­γελ­μα­τιών: ώστε η δια­χεί­ριση να είναι συντο­νι­σμένη και απο­τε­λε­σμα­τική.

Γιατί είναι σημα­ντική

Η έρευνα που παρου­σιά­στηκε τον περα­σμένο Απρίλιο στην Ιταλία, είναι ένα σημα­ντικό εργα­λείο. Παρου­σιά­ζει ένα εφαρ­μό­σιμο μοντέλο δια­χεί­ρι­σης, που στη­ρί­ζε­ται σε επι­στη­μο­νική γνώση και τεχνο­λο­γικά δεδο­μένα. Η χρήση GIS πέρα από τεχνο­λο­γική και­νο­το­μία απο­τε­λεί και ουσια­στική στρα­τη­γική πρό­λη­ψης και σχε­δια­σμού.

Η μελέτη μπορεί να απο­τε­λέ­σει υπό­δειγμα και για άλλες ιστο­ρι­κές πόλεις στην Ελλάδα όπως τα Χανιά, η Κέρκυρα, η Ύδρα, η Μονεμ­βα­σιά αλλά και στο εξω­τε­ρικό.

Βιβλιο­γρα­φική αναφορά: Leventi, F.-P., Ragia, L., Moullou, D. (2025). Preservation and Protection of Cultural Heritage in High Tourism Areas Using GIS Technology: A Case Study of the Medieval City of Rhodes. Proceedings of the 11th International Conference on Geographical Information Systems Theory, Applications and Management (GISTAM), pp. 121–127. DOI: 10.5220/0013097300003935