Επέστρεψαν με τους σταυρούς τους!

• Ένας αιώνας πέρασε για να ανα­παυ­θούν στην πατρίδα πέντε δύτες σφουγ­γα­ρά­δες της Καλύ­μνου που πνί­γη­καν στη Λιβύη • Εξαι­ρε­τική δύσκολη η «επι­χεί­ρηση» εντο­πι­σμού των τάφων με τη συμβολή του Μητρο­πο­λίτη Καρ­θα­γέ­νης Μελέ­τιου

Η τελευ­ταία παρά­κληση των γυναι­κών της Καλύ­μνου βρίσκει δικαί­ωση. Οι σταυροί των σφουγ­γα­ρά­δων που χάθηκαν στην Μπαρ­μπα­ριά, επι­στρέ­φουν στο νησί. Με τα ονόματά τους χαραγ­μένα. Mνημόσυνο μετά από έναν αιώνα, αλλά όχι λιγό­τερο ιερό. Στις 9 Αυγού­στου στην κεντρική εκδή­λωση για «Το Ποκί­νημα των Σφουγ­γα­ρά­δων», η Κάλυ­μνος θα βιώσει συγκλο­νι­στι­κές στιγμές, καθώς θα απο­δο­θούν στους απο­γό­νους τους οι ξύλινοι σταυροί και χώμα από τον τόπο της ταφής τους. Είναι το ελά­χι­στο. Ένα αντί­δωρο τιμής. Δεν ήρθαν τα οστά, τα σκόρ­πισε ο χρόνος, η εγκα­τά­λειψη, οι πόλεμοι. Οι πέντε «μηχα­νι­κοί» -όπως απο­κα­λού­νται οι δύτες- γυρίσαν με τους σταυ­ρούς τους, όχι με τα πόδια τους.

Ή σφουγ­γάρι ή τομάρι

Ένας από τους βαθύ­τε­ρους καημούς της καλυ­μνια­κής ψυχής ήταν πάντοτε η επι­στροφή. Όχι από ταξίδι, όχι από ξενιτιά. Η επι­στροφή εκείνων που δεν γύρισαν ποτέ. Εκείνων που σιώ­πη­σαν στα αφι­λό­ξενα νερά της Αφρικής, σφουγ­γα­ρά­δες που βού­τη­ξαν για τον «μαλακό χρυσό» και πλή­ρω­σαν με το αίμα και τη ζωή τους το τίμημα. Μια ηθική οφειλή, αιω­ρού­μενη για δεκα­ε­τίες, έρχεται επι­τέ­λους να κλείσει τον κύκλο της.

Οι σταυροί με τα χαραγ­μένα ονόματα, οι μαρ­τυ­ρίες, το λίγο χώμα, αυτά είναι ό,τι απέ­μεινε από τα παιδιά της Καλύ­μνου που «έσκασαν» στον βυθό, που παρέ­λυ­σαν από τη νόσο των δυτών, που χάθηκαν χωρίς κηδεία και χωρίς μνήμα…

Ήταν εκείνοι οι «μηχα­νι­κοί» με το σκά­φαν­δρο, που πάλευαν στα σκο­τεινά πελάγη της Λιβύης και της Τυνη­σίας. Από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το 1972 (όταν και απα­γο­ρεύ­τηκε η δρα­στη­ριό­τητα) ο καλυ­μνια­κός στόλος ταξί­δευε κάθε χρόνο στην Μπαρ­μπα­ριά. Κι όμως, από τους 14.000 κατοί­κους της Καλύ­μνου -στατιστικά 1922- πάνω από 1.500 υπέ­στη­σαν ανα­πη­ρίες ή πέθαναν από την απο­συ­μπί­εση. Οι απώ­λειες έφταναν το 10–15% κάθε σεζόν. Το δίλημμα σκληρό: ή σφουγ­γάρι ή τομάρι.

Οι νεκροί, μακριά από τα σπίτια και τους αγα­πη­μέ­νους τους, θάβο­νταν πρό­χειρα στα ξερο­νή­σια της Ντέρνα, στους λεγό­με­νους «Σου­σα­χά­δες», μα και στα ερη­μο­νή­σια της Μπόμπας, στο Ασπρο­νήσι, στη Βεγγάζη. Αν τύχαινε και βρι­σκό­ταν ξηρά, οι σύντρο­φοι του πνιγ­μέ­νου άνοιγαν έναν ρηχό λάκκο, τον σταύ­ρω­ναν, του χάραζαν το όνομα με σουγιά σε έναν ξύλινο σταυρό και έφευγαν χωρίς παπά, χωρίς μοι­ρο­λόγι, χωρίς καντήλι. Ήταν αλάργα από το νησί, έπρεπε να συνε­χί­σουν. Κι έμενε το κορμί, το κάποτε γερό και λεβέ­ντικο, θαμμένο σε ξένη γη, «αλει­τούρ­γητο και παρα­τη­μένο», όπως έλεγαν.

Οι γυναί­κες ζητού­σαν από τους καπε­τα­ναί­ους πριν φύγουν: «Μη τους σαβου­ρώ­νετε στη θάλασσα. Φέρτε τους, αν μπο­ρείτε, στην ξηρά. Βάλτε έναν σταυρό, να τους βρούμε». Έτσι δημιουρ­γή­θη­καν τα μικρά ελλη­νικά κοι­μη­τή­ρια και μαζί η μνήμη. Στην Κάλυμνο έλεγαν: «Πήγε στους Σου­σα­χά­δες» και ήξεραν όλοι τι σήμαινε: δεν γύρισε.

Ο καιρός περ­νούσε, τα μνήματα χάνο­νταν, οι πόλεμοι κατέ­στρε­ψαν τα νεκρο­τα­φεία, κι η Λιβύη κλεί­στηκε στα εσω­τε­ρικά της τραύ­ματα. Το αίτημα των οικο­γε­νειών όμως δεν ξεχά­στηκε. Σημειώ­νε­ται ότι σύμφωνα με τα επίσημα στοι­χεία ο τελευ­ταίος δύτης που «έσκασε» ήταν το 1947 ο Συμια­κός Μανώλης Κυρα­μα­ριός.

Προ πεντα­ε­τίας με πρω­το­βου­λία που ανέλαβε ο πρό­ε­δρος του Συνε­ται­ρι­σμού Μελισ­σο­κό­μων Καλύ­μνου «Θυμα­ρί­της» Γιάννης Γαβαλάς, προ­ω­θώ­ντας το σχετικό αίτημα σε βου­λευ­τές (Ελλη­νική Λύση) το θέμα ήρθε στο Κοι­νο­βού­λιο: «…στα αρχεία του ΥΠΕΞ δεν εντο­πί­σθηκε υποβολή παρό­μοιου αιτή­μα­τος στο παρελ­θόν και καλεί τους ενδια­φε­ρο­μέ­νους συγ­γε­νείς των Καλυ­μνίων σφουγ­γα­ρά­δων να υπο­βάλ­λουν σχετικό αίτημα στο ΥΠ.ΕΞ. παρέ­χο­ντας όσα στοι­χεία έχουν στη διάθεσή τους, προ­κει­μέ­νου να εξε­τα­σθεί η δυνα­τό­τητα παροχής προ­ξε­νι­κής αρωγής, υπό τις παρού­σες συν­θή­κες. Επίσης, επι­ση­μαί­νε­ται ότι λόγω της εξαι­ρε­τικά αστα­θούς κατά­στα­σης ασφα­λείας στη Λιβύη, η λει­τουρ­γία της Πρε­σβείας μας στην Τρίπολη έχει ανα­στα­λεί προ­σω­ρινά, ωστόσο, αφ’ ης στιγμής υπο­βλη­θεί σχετικό αίτημα, θα κατα­βλη­θεί κάθε δυνατή προ­σπά­θεια ικα­νο­ποί­η­σής του στο πλαίσιο των υπαρ­χου­σών δυνα­το­τή­των λόγω της κατά­στα­σης που επι­κρα­τεί στη Λιβύη», απά­ντησε ο τότε υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Νίκος Δένδιας.

Με αφορμή τις εκδη­λώ­σεις για το 3ο Φεστι­βάλ του Σφουγ­γαρά «Ντιρ­λά­ντα» και την κεντρική εκδή­λωση για «Το Ποκί­νημα των Σφουγ­γα­ρά­δων» (ανα­βί­ωση του ιστο­ρι­κού απο­χαι­ρε­τι­σμού των καϊκιών) με τη συμβολή του επάρχου Καλύ­μνου Μανώλη Μου­σελλή, η οργα­νω­τική επι­τροπή με επι­κε­φα­λής τον Γιάννη Νομι­κά­ριο έψαξε και βρήκε τον πλέον κατάλ­ληλο σύν­δε­σμο που θα μπο­ρούσε λόγω της ιδιό­τη­τας του να πείσει τους Λίβυους να επι­τρέ­ψουν την ανα­ζή­τηση τάφων παλι­κα­ριών από την Κάλυμνο.

Αυτός ήταν ο Μητρο­πο­λί­της Καρ­χη­δό­νος, Υπέρ­τι­μος και Έξαρχος Βορείου Αφρικής, Μελέ­τιος. Εκείνος, συνο­δεία ιερω­μέ­νων και μοναχών, ταξί­δεψε στη Βεγγάζη και εντό­πισε σε εγκα­τα­λε­λειμ­μένα νεκρο­τα­φεία, πέντε σταυ­ρούς που είχαν ονόματα Καλυ­μνίων χαραγ­μένα με σουγιά.

Οι ξύλινοι σταυροί ανήκουν στους σφουγ­γα­ρά­δες:

Νίκος Καρ­πά­θιος 1913, 25 ετών,

Νικήτας Καβου­κλής 1930, 30 ετών,

Θεό­φι­λος Τσα­γκά­ρης 1930, μόλις 24 ετών,

Νικήτας Ξυλου­ράς 1930, 31 ετών και

Νομικός (Mικές) Ζωίδης 1929, μεταξύ 26-30 ετών.

Αυτούς τους σταυ­ρούς έστειλε πίσω στο νησί, όπου ξεκί­νησε η προ­σπά­θεια ταυ­το­ποί­ησή τους. Στις 9 Αυγού­στου, στην Πόθια, θα απο­δο­θούν στους απο­γό­νους οι σταυροί και χώμα από τον τόπο της ταφής. Είναι το ελά­χι­στο. Ένα αντί­δωρο τιμής. Δεν ήρθαν τα οστά, τα σκόρ­πισε ο χρόνος, η εγκα­τά­λειψη, οι πόλεμοι. Ήρθαν όμως οι σταυροί – σύμβολα ιερά.

Οι καπε­τά­νιοι έλεγαν με παρά­πονο: «Όλα τα χρόνια παλεύ­ουμε για αυτό. Δεν κατα­φέ­ραμε τίποτα». Μα σήμερα από ψηλά ίσως «βλέπουν» πως κάτι άλλαξε. Ο Γιάννης Γαβαλάς, κι αυτός από­γο­νος σφουγ­γαρά, προ­τεί­νει Μνημείο του Άγνω­στου Σφουγ­γαρά. Να θυμίζει κάθε χρόνο, την ημέρα που τα καΐκια έφευγαν για την Μπαρ­μπα­ριά, τι σημαί­νει θυσία. «…Στους κολα­σμέ­νους κι άμοι­ρους, της θάλασ­σας τους σκλά­βους, π’ άφηκαν τα κου­φά­ρια τους στις αμμου­διές, στους κάβους…» έγραφε ο Γιάννης Γεράκης, σφουγ­γα­ράς και ποιητής. Κι έτσι, η Κάλυ­μνος σήμερα σμίγει ξανά με τους θαμ­μέ­νους της ήρωες. Γιατί αυτοί που πέθαναν για το νησί, ποτέ δεν λησμο­νού­νται. Έστω κι αν χρειά­στηκε ένας αιώνας για να γυρί­σουν.