Τουρισμός: Η ανάγκη για ένα νέο μοντέλο

Την τελευ­ταία δεκα­ε­τία τόσο ο υπερ­του­ρι­σμός όσο και η του­ρι­στο­φο­βίαέχουν χαρα­κτη­ρι­στεί ως δύο πολύ επι­κίν­δυ­νες τάσεις, καθώς μπορούν να στρέ­ψουν την κοινή γνώμη ενάντια στον του­ρι­σμό. Αυτό μπορεί να συμβεί ειδικά σε περιο­χές που θεω­ρού­νται του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί και απαιτεί εντα­τική προσοχή από πλευράς των τοπικών αρχών και όλων των εμπλε­κό­με­νων ομάδων, ώστε να εφαρ­μό­σουν τις αντί­στοι­χες πολι­τι­κές για τη δια­χεί­ριση του του­ρι­σμού με όρους βιώ­σι­μης ανά­πτυ­ξης σε αστικό περι­βάλ­λον.

Υπερ­του­ρι­σμός και του­ρι­στο­φο­βία

Ο όρος υπερ­του­ρι­σμός είναι αρκετά πρό­σφα­τος και ανα­φέ­ρε­ται στην έντονα αρνη­τική επί­δραση του του­ρι­σμού ενός προ­ο­ρι­σμού ή επι­μέ­ρους περιο­χές αυτού αρνη­τική στην αντι­λαμ­βα­νό­μενη ποιό­τητα της ζωής των κατοί­κων και/ή στην ποιό­τητα των εμπει­ριών των επι­σκε­πτών. Η Βαρ­κε­λώνη βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρο των αυξα­νό­με­νων ανη­συ­χιών σχετικά με την ταχεία ανά­πτυξη του του­ρι­σμού στις πόλεις, ιδίως κατά τις περιό­δους αιχμής. Εκτι­μά­ται ότι το 2017 υπήρχαν 30 εκα­τομ­μύ­ρια δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις από του­ρί­στες στην πόλη, ενώ ο συνο­λι­κός πλη­θυ­σμός φτάνει τους 1.625.137 κατοί­κους. Αυτός είναι και ο λόγος που σε ολό­κληρη τη Νότια Ευρώπη αυξά­νο­νται οι δια­δη­λώ­σεις και τα κοι­νω­νικά κινή­ματα, που δίνουν μάχη κατά του υπερ­του­ρι­σμού και του αντί­κτυ­που που έχει στους κατοί­κους της περιο­χής.

Την ώρα που πολλοί του­ρί­στες θέλουν να «ζουν σαν ντόπιοι» και να έχουν μια αυθε­ντική εμπει­ρία κατά την επί­σκεψή τους, οι κάτοι­κοι πολλών προ­ο­ρι­σμών που εξαρ­τώ­νται από τον του­ρι­σμό βλέπουν τον τόπο τους να «εξα­φα­νί­ζε­ται» μέσα στα κατα­στή­ματα με τα σου­βε­νίρ, τα πλήθη, τα μπαρ και τις καφε­τέ­ριες. Υπο­φέ­ρουν επίσης από τις τερά­στιες πιέσεις των τοπικών εγκα­τα­στά­σεων και των υπο­δο­μών.

Πρό­κει­ται στην πραγ­μα­τι­κό­τητα για ένα παγκό­σμιο φαι­νό­μενο. Άλλοι προ­ο­ρι­σμοί όπου το ζήτημα του υπερ­του­ρι­σμού έχει πάρει μεγάλες δια­στά­σεις είναι η Μαγιόρκα, το Παρίσι, το Ντου­μπρόβ­νικ, το Κιότο, το Βερο­λίνο, το Μπαλί και το Ρέι­κια­βικ. Πρό­σφατα, οι αρχές της Ταϊ­λάν­δης ανα­γκά­στη­καν να πάρουν δρα­στικά μέτρα, όταν ο αριθμός των του­ρι­στών που επι­σκέ­πτο­νταν τον κόλπο Maya, την παραλία που έγινε γνωστή από την ταινία «The Beach» του Danny Boyle, δημιούρ­γησε σοβαρές περι­βαλ­λο­ντι­κές ζημίες.

Η «του­ρι­στο­φο­βία» από την άλλη έχει τις βάσεις της στην ξενο­φο­βία και συνήθως εκδη­λώ­νε­ται με αρνη­τικά συναι­σθή­ματα απέ­να­ντι σε συγκε­κρι­μέ­νους τύπους του­ρι­στών. Η διαφορά της από τον υπερ­του­ρι­σμό είναι ότι, ενώ ο υπερ­του­ρι­σμός επιδρά βρα­χυ­πρό­θε­σμα στη συνεί­δηση ενός κατοί­κου –όταν, για παρά­δειγμα, χρειά­ζε­ται και ο ίδιος τρεις ώρες για να ανέβει στον Πύργο του Άιφελ–, τα κατά­λοιπα ανά­λο­γων εμπει­ριών δίνουν χώρο στην ανά­πτυξη ξενο­φο­βι­κής συμπε­ρι­φο­ράς, η οποία μπορεί δυνη­τικά να εκτρα­χυν­θεί υπερ­βαί­νο­ντας την του­ρι­στο­φο­βία και οδη­γώ­ντας σε ακόμα πιο ακραίες συμπε­ρι­φο­ρές. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα είναι το σύνθημα «Του­ρί­στες δεν είστε ευπρόσ­δε­κτοί» που βλέ­πουμε γραμ­μένο στους τοίχους της Βαρ­κε­λώ­νης και άλλων μεγάλων ευρω­παϊ­κών πόλεων.

Το «σύν­δρομο της Βενε­τίας»

Η πιο γνωστή περί­πτωση, που απο­τέ­λεσε αφορμή να εντα­τι­κο­ποι­η­θούν οι συζη­τή­σεις για τις στρε­βλώ­σεις που προ­κα­λεί, υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις, το του­ρι­στικό φαι­νό­μενο, ήταν η Βενετία. Πρό­κει­ται για μια από τις πιο γνωστές πόλεις-μνημεία πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς της UNESCO. Σήμερα οι συζη­τή­σεις για τον κίνδυνο που δια­τρέ­χουν η πόλη και η λιμνο­θά­λασσα που την περι­βάλ­λει έχουν πυκνώ­σει, ίσως περισ­σό­τερο από ποτέ.

Για χρόνια η Βενετία δεχόταν τέτοιες πιέσεις από το του­ρι­στικό ρεύμα, που ήταν ανα­πό­φευ­κτο να εμφα­νι­στούν σημάδια υπερ­του­ρι­σμού, αλλά και εγκα­τά­λει­ψης του κέντρου της πόλης από τους μόνι­μους κατοί­κους. Ένας συν­δυα­σμός παρα­γό­ντων, οι οποίοι απο­τε­λούν το βασικό περιε­χό­μενο του όρου «σύν­δρομο της Βενε­τίας», οδήγησε σε απόρ­ριψη του του­ρι­σμού. Η βασι­κό­τερη αιτία είναι ο μεγάλος αριθμός αφίξεων κάθε χρόνο (περισ­σό­τε­ροι από 10 εκα­τομ­μύ­ρια επι­σκέ­πτες το χρόνο) σε ένα ιστο­ρικό κέντρο που φιλο­ξε­νεί περίπου 55 χιλιά­δες κατοί­κους. Μπορεί εύκολα να κατα­νο­ή­σει κανείς γιατί ο αριθμός αυτός προ­κα­λεί συνω­στι­σμό, αλλά ακόμα και ιδιω­τι­κο­ποί­ηση δημό­σιων χώρων. Η ένταση του του­ρι­στι­κού κύματος στη Βενετία έχει επίσης οδη­γή­σει σε μια πολύ σοβαρή κρίση τον τομέα της κατοι­κίας, με έντονα τα χαρα­κτη­ρι­στικά ενός ιδιό­μορ­φου κοι­νω­νι­κού απο­κλει­σμού.

Το κόστος μόνιμης εγκα­τά­στα­σης ανέβηκε σε τέτοια επίπεδα, ώστε η Βενετία μετα­τρά­πηκε στην πιο ακριβή περιοχή της Ιταλίας. Οι κάτοι­κοι αδυ­να­τούν να πλη­ρώ­νουν τα τερά­στια ποσά που απαι­τού­νται, με τις ηλε­κτρο­νι­κές πλατ­φόρ­μες βρα­χυ­χρό­νιας μίσθω­σης να κάνουν την κατά­σταση ακόμα πιο δύσκολη. Ανα­γκά­ζο­νται έτσι να εγκα­τα­λεί­πουν τα σπίτια τους και να οδη­γού­νται σε άλλες περιο­χές με πιο δια­χει­ρί­σιμα κόστη δια­βί­ω­σης. Τελικά, περιο­χές όπως το ιστο­ρικό κέντρο της Βενε­τίας οδη­γού­νται σε δρα­στική μείωση του μόνιμου πλη­θυ­σμού και μετα­τρέ­πο­νται σε πόλεις του­ρι­στών.

Δια­βά­στε επίσης: «Αντι­του­ρι­σμός»: Για όσους επι­θυ­μούν κάτι πιο αυθε­ντικό

Τι πρέπει να γίνει

Σύμφωνα με την μελέτη του Ινστι­τού­του Εναλ­λα­κτι­κών Πολι­τι­κών (ΕΝΑ) με θέμα «Του­ρι­σμός σήμερα: Προς ένα νέο μοντέλο αλλη­λε­πί­δρα­σης επι­σκε­πτών & κατοί­κων» της Αγγε­λι­κής Μητρο­πού­λου, για τους προ­ο­ρι­σμούς που δεξιώ­νο­νται μαζικά του­ρι­στικά ρεύματα είναι ανα­γκαία η ύπαρξη ενός συστή­μα­τος που θα συλ­λέ­γει πλη­ρο­φο­ρίες για την κοι­νω­νική φέρουσα ικα­νό­τητά τους. Και αυτό θα πρέπει να γίνει άμεσα, διότι, όταν οι κοι­νω­νι­κές επι­πτώ­σεις γίνουν πια εμφα­νείς και εμφα­νι­στούν στα Μέσα Μαζικής Ενη­μέ­ρω­σης, τα προ­βλή­ματα που ανα­κύ­πτουν και σχε­τί­ζο­νται με τον του­ρι­σμό έχουν ήδη γίνει κοινός τόπος. Η συμπε­ρι­φορά των του­ρι­στών προ­κα­λεί συν­θή­κες κοι­νω­νι­κής ανομίας στην κοι­νό­τητα: Ο υπερ­βο­λι­κός συνω­στι­σμός, που βλάπτει το περι­βάλ­λον και οδηγεί βασικές υπη­ρε­σίες σε δυσλει­τουρ­γία –ακόμη και κατάρ­ρευση–, η απώλεια της ταυ­τό­τη­τας και του παρα­δο­σια­κού τρόπου ζωής μιας κοι­νό­τη­τας, η εισβολή σε ιδιω­τι­κούς χώρους για ιδιω­τικό εμπόριο, η επι­σφά­λεια στον εργα­σιακό τομέα, οπλη­θω­ρι­σμός που προ­κα­λεί­ται από τον του­ρι­σμό και επη­ρε­ά­ζει βασικά αγαθά, η εκτό­ξευση των τιμών των ακι­νή­των, είναι μερικά μόνο παρα­δείγ­ματα για τις επι­πτώ­σεις του υπερ­του­ρι­σμού και της νέας περιό­δου του –μάλλον βίαιου– «εξευ­γε­νι­σμού».

Σε αυτή την έκθεση υπερ­το­νί­ζε­ται και το συμπέ­ρα­σμα, σχετικά με τηνανα­γκαιό­τητα πρό­σβα­σης σε σωστή πλη­ρο­φό­ρηση, με στόχο το σχεδια­σμό κατάλ­λη­λων πολι­τι­κών. Πράγ­ματι, στην έκθεση του «the Travel Foundation» θα τεκ­μη­ριώ­νε­ται ότι η απο­τυ­χία να υπο­λο­γι­στεί σωστά το πλήρες κόστος της ανά­πτυ­ξης του του­ρι­σμού είναι σημα­ντικό εμπόδιο για δράση, και αυτός απο­τε­λεί έναν πολύ καλό λόγο για τον οποίο απαι­τού­νται νέοι λογι­στι­κοί μηχα­νι­σμοί για την προ­στα­σία των περιου­σια­κών στοι­χείων από τα οποία εξαρ­τώ­νται οι εθνικές οικο­νο­μίες και οι επι­χει­ρή­σεις παγκο­σμίως.

Αρκετές έρευνες επι­βε­βαιώ­νουν ότι οι τοπικές αρχές δια­δρα­μα­τί­ζουν κατα­λυ­τικό ρόλο, ειδικά για τη δια­χεί­ριση του συγκε­κρι­μέ­νου φαι­νο­μέ­νου. Αυτό ωστόσο δεν σημαί­νει ότι οι υπό­λοι­ποι «παίκτες», όπως οι τοπικές επι­χει­ρή­σεις, οι κάτοι­κοι αλλά και οι ίδιοι οι του­ρί­στες, ακόμη και η κεντρική κυβέρ­νηση, δεν θα πρέπει να είναι ενεργά υπο­κεί­μενα που θα σχε­διά­σουν και θα υλο­ποι­ή­σουν κατάλ­λη­λες δράσεις για τη δια­χεί­ριση του φαι­νο­μέ­νου πριν την κορύ­φωσή του, η οποία οδηγεί –όπως η πράξη έχει δείξει– ακόμα και σε βίαιες δια­μαρ­τυ­ρίες και κατα­σταλ­τικά μέτρα, ενι­σχύ­ο­ντας μια αρνη­τική εικόνα της διε­θνούς κοινής γνώμης για το του­ρι­στικό φαι­νό­μενο και τους ίδιους τους προ­ο­ρι­σμούς.

Το μοντέλο του μαζικού του­ρι­σμού όπως το γνω­ρί­ζουμε –όπως αυτό έχει κυριαρ­χή­σει για πολλές δεκα­ε­τίες–  έχει δείξει τα όριά του. Οι του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί παγκο­σμίως αντι­με­τω­πί­ζουν νέες προ­κλή­σεις, που απαι­τούν νέες, πιο δρα­στι­κές λύσεις, οι οποίες πρέπει να ανα­ζη­τη­θούν σε μοντέλα εκτός του μαζικού του­ρι­σμού και να σχε­δια­στούν με την ενεργό εμπλοκή όλων των ενδια­φε­ρό­με­νων μερών (κατοί­κων, του­ρι­στών, επι­χει­ρή­σεων, τοπικών αρχών).

Οι κάτοι­κοι μιας περιο­χής, οι επι­χει­ρη­μα­τίες που δρα­στη­ριο­ποιού­νται σε αυτή αλλά και οι του­ρί­στες πρέπει να βρί­σκο­νται στο κέντρο της δια­δι­κα­σίας σχε­δια­σμού των πολι­τι­κών σε μόνιμη βάση. Για να προ­χω­ρή­σει η παγκό­σμια ερευ­νη­τική κοι­νό­τητα και οι αρχές στα επόμενα στάδια του κύκλου πολι­τι­κής για τον υπερ­του­ρι­σμό, είναι ανα­γκαία η ανά­πτυξη κατάλ­λη­λων δεικτών, και γι’ αυτό απαι­τεί­ται η συλλογή αξιό­πι­στων δεδο­μέ­νων από όλες τις χώρες της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης και η κατάλ­ληλη επε­ξερ­γα­σία τους.

Τα ζητή­ματα της δια­κυ­βέρ­νη­σης στις πλατ­φόρ­μες της οικο­νο­μίας δια­μοι­ρα­σμού δεν πρέπει πια να θεω­ρού­νται δευ­τε­ρεύ­ο­ντα. Συνεπώς, χρειά­ζε­ται ένα μοντέλο που θα είναι συμ­με­το­χικό, ολι­στικό, θα περι­λαμ­βά­νει μέτρα προ­λη­πτι­κού και όχι κατα­σταλ­τι­κού χαρα­κτήρα, θα προωθεί την προ­στα­σία του φυσικού και πολι­τι­σμι­κού περι­βάλ­λο­ντος και θα θέσει τις βάσεις για μια βιώσιμη αλλη­λε­πί­δραση μεταξύ των ομάδων ενδια­φε­ρό­ντων.

Ολό­κληρη η έρευνα του Ινστι­τού­του Εναλ­λα­κτι­κών Πολι­τι­κών