Οι αγέρωχοι φωτεινοί φρουροί της ακτογραμμής – Οι φάροι της Δωδεκανήσου

΄Όλα τα κτί­σματα υπάρ­χουν για να εξυ­πη­ρε­τούν έναν σκοπό που βρί­σκε­ται μέσα σε αυτά, εκτός από τους φάρους», έλεγε ο χαρι­σμα­τι­κός εικο­νο­γρά­φος και φαρο­λά­τρης Γήσης Παπα­γε­ωρ­γίου, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πριν από δύο χρόνια, στα 84 του. «Το κτίσμα που λέγεται φάρος υπάρχει για να εξυ­πη­ρε­τεί κάτι που βρί­σκε­ται έξω και μακριά από αυτόν», συμπλή­ρωνε ποι­η­τικά. Αγάπησε τους μονα­χι­κούς φρου­ρούς των θαλασ­σών υπη­ρε­τώ­ντας στην Υπη­ρε­σία Φάρων του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού, όπου διε­τέ­λεσε υπο­διευ­θυ­ντής στις αρχές της δεκα­ε­τίας του ’80, εικο­νο­γρα­φώ­ντας σιγά σιγά το σύνολο των επι­τη­ρού­με­νων φάρων μας, εκείνων δηλαδή που για τη λει­τουρ­γία τους είναι απα­ραί­τητη η παρου­σία του φαρο­φύ­λακα.

«Κάθε ένας είναι δια­φο­ρε­τι­κός και η όψη του αλλάζει μαζί με τον καιρό και την ώρα της ημέρας», τονίζει ο αρχι­πλοί­αρ­χος Ευστά­θιος Παππής.

Με τις πολύ λεπτές γραμμές του ραπι­δο­γρά­φου του, τις ακουα­ρέ­λες του και με τη φανερή αγάπη του για το αντι­κεί­μενο, παρου­σί­ασε τη δουλειά του σε μια πολυ­τελή έκδοση («Πέτρι­νοι φάροι», εκδ. Αμμος, 1996) που απο­δεί­χτηκε ιδιαί­τερα δημο­φι­λής. Φάνηκε έτσι πως το ευρύ­τερο κοινό ενδια­φέ­ρε­ται να μάθει περισ­σό­τερα για αυτά τα μονα­χικά κτί­σματα, που τις περισ­σό­τε­ρες φορές τού είναι άγνωστα, κρυ­πτικά και αινιγ­μα­τικά, έτσι όπως στέ­κο­νται στα πιο απο­μα­κρυ­σμένα σημεία.

Υπάρ­χουν, φυσικά, και φάροι «αστικοί»: στην Κακή Κεφαλή της Χαλ­κί­δας, το φως που επι­βλέ­πει τα «τρελά νερά» του Ευρίπου λάμπει μέσα στον αστικό ιστό, ενώ οι φάροι στα λιμάνια των Χανίων, του Ρεθύ­μνου ή της Αλε­ξαν­δρού­πο­λης απο­τε­λούν διάσημα άμεσα ανα­γνω­ρί­σιμα τοπό­σημα. Ηταν όμως χάρη στο σπου­δαίο έργο του Παπα­γε­ωρ­γίου που μπόρεσε –για πρώτη φορά στην εγχώρια βιβλιο­γρα­φία– ο καθένας από εμάς να φτάσει έως τους φάρους των αμέ­τρη­των βρα­χο­νη­σί­δων ή σε από­κρη­μνα, δυσπρό­σιτα ακρω­τή­ρια – ακόμη και να δει τον φάρο του Πανόρ­μου στην Τήνο «ανα­στη­λω­μένο» με πενάκι πάνω στο χαρτί.

Εξω­στρέ­φεια

Η Υπη­ρε­σία Φάρων συνε­χί­ζει τα τελευ­ταία χρόνια αυτήν την τάση εξω­στρέ­φειας, ανοί­γο­ντας κάποιους φάρους για το κοινό κατά την Παγκό­σμια Ημέρα Φάρων, την τρίτη Κυριακή του Αυγού­στου. Αύριο λοιπόν, 18 από τους συνο­λικά 120 παρα­δο­σια­κούς πέτρι­νους φάρους θα περι­μέ­νουν τους πολίτες για να γνω­ρί­σουν από κοντά την ιδιαί­τερη αρχι­τε­κτο­νική τους, το έργο τους και τους ανθρώ­πους τους. «Η επιλογή είναι απο­τέ­λε­σμα προ­σε­κτι­κού σχε­δια­σμού, με γνώμονα τόσο την ασφά­λεια όσο και την ανά­δειξη της φαρικής μας κλη­ρο­νο­μιάς», λέει ο διοι­κη­τής της υπη­ρε­σίας, αρχι­πλοί­αρ­χος Ευστά­θιος Παππής.

Ο ίδιος έχει επι­σκε­φθεί δεκάδες φάρους σε όλη την επι­κρά­τεια. «Κάθε ένας είναι δια­φο­ρε­τι­κός και η όψη του αλλάζει μαζί με τον καιρό και την ώρα της ημέρας. Αλλος με υπο­δέ­χτηκε με το απαλό ηλιο­βα­σί­λεμα του Ιονίου, άλλος με τον χει­μω­νιά­τικο βοριά του Αιγαίου. Μεταξύ εκείνων που είχα την ευκαι­ρία να επι­θε­ω­ρήσω στο πλαίσιο των καθη­κό­ντων μου, ξεχω­ρι­στή θέση έχει ο φάρος Τουρ­λί­της στη Χώρα της Ανδρου. Πρό­κει­ται για έναν από τους πιο εμβλη­μα­τι­κούς φάρους της χώρας μας· είναι μονα­δι­κός στην Ελλάδα, χτι­σμέ­νος επάνω σε ένα βράχο μέσα στη θάλασσα, λίγα μόλις μέτρα από το λιμάνι».

Tι κάνει το φαρικό μας δίκτυο ξεχω­ρι­στό; Ας δούμε πρώτα κάποια ενδει­κτικά νούμερα: Η Υπη­ρε­σία Φάρων έχει υπό την ευθύνη της 1.646 πυρσούς, εκ των οποίων 280 είναι στα­θε­ροί φάροι, 1.217 ανα­λα­μπό­ντες φανοί και 145 φωτο­ση­μα­ντή­ρες. «Το δίκτυό μας είναι μονα­δικό στον κόσμο λόγω της γεω­γρα­φίας μας», θα μας εξη­γή­σει ο διοι­κη­τής. «Η Ελλάδα, με χιλιά­δες νησιά, νησίδες και βρα­χο­νη­σί­δες, απαιτεί ένα δίκτυο ακρι­βείας, που να εγγυά­ται ασφα­λείς διαύ­λους σε μία από τις πιο πολυ­σύ­χνα­στες και γεω­στρα­τη­γικά κρί­σι­μες θαλάσ­σιες περιο­χές», συμπλη­ρώ­νει.

Ο φάρος που δεσπό­ζει στο Ταίναρο θεω­ρεί­ται ένας από τους πιο επι­βλη­τι­κούς σε όλη την Ελλάδα. Τα ηλε­κτρο­νικά συστή­ματα μπορεί να παρου­σιά­σουν βλάβες, αλλά το φως του φάρου θα είναι πάντα άσβεστο και ορατό, για να καθο­δη­γεί τα παιδιά της θάλασ­σας.

[Shutterstock]

Ο κ. Παππής μάς γυρίζει πίσω στα θεμέλια του δικτύου και στον Συριανό αντι­ναύ­αρχο Στυ­λιανό Λυκούδη, ιδρυτή και θεμε­λιώτη της Υπη­ρε­σίας Φάρων. «Ο Λυκού­δης, βλέ­πο­ντας την ανάγκη για ασφά­λεια στους διά­σπαρ­τους ελλη­νι­κούς θαλάσ­σιους δρόμους, υλο­ποί­ησε ένα εκτε­τα­μένο πρό­γραμμα κατα­σκευής, ανα­καί­νι­σης και εκσυγ­χρο­νι­σμού φάρων το οποίο είχε σχε­δια­στεί από την εποχή του Τρι­κούπη. Μέχρι το 1940 είχε δημιουρ­γή­σει ένα δίκτυο άνω των 1.000 πυρσών, με τον πιο σύγ­χρονο εξο­πλι­σμό της εποχής. Το έργο του δεν ήταν απλώς τεχνικό, καθώς απαι­τούσε επιμονή απέ­να­ντι σε περιο­ρι­σμέ­νους πόρους και δύσβατα σημεία. Κάθε φάρος που στήθηκε εκείνη την περίοδο ήταν απο­τέ­λε­σμα συν­δυα­σμού ναυ­τι­κής γνώσης, τεχνι­κής ακρί­βειας και αντοχής στις κακου­χίες».

Ο Β΄ Παγκό­σμιος Πόλεμος άφησε στους φάρους μας ένα βαθύ χνάρι. Κατά την κατοχή, οι ναζί κατέ­στρε­ψαν ή λεη­λά­τη­σαν ένα σημα­ντικό κομμάτι του δικτύου. Φανοί αφαι­ρέ­θη­καν, μηχα­νι­σμοί δια­λύ­θη­καν, αλλά και σχεδόν το σύνολο των κτι­σμά­των υπέστη βομ­βαρ­δι­σμούς και δολιο­φθο­ρές – είτε από τους Γερ­μα­νούς είτε από τους Αγγλους. Οι θαλάσ­σιοι δρόμοι ήταν σκο­τει­νοί, με μεγάλα τμήματα του Αιγαίου και του Ιονίου να έχουν μείνει χωρίς αξιό­πι­στη σήμανση. Από το 1949 έως το 1953, το Πολε­μικό Ναυτικό ξεκί­νησε ένα τιτάνιο έργο απο­κα­τά­στα­σης και μέσα σε λίγα χρόνια όχι μόνον επι­διορ­θώ­θη­καν οι ζημιές, αλλά και το δίκτυο εκσυγ­χρο­νί­στηκε.

Κόντρα στο ρεύμα

Σήμερα, οι φθορές του καιρού και του χρόνου σε πολλά από τα κτί­σματα, καθώς και η παλαιό­τητά τους, σε συν­δυα­σμό με τη συχνά δυσπρό­σιτη τοπο­θε­σία τους, εκτο­ξεύ­ουν το κόστος και την πολυ­πλο­κό­τητα της συντή­ρη­σης. Οι άνθρω­ποι της φαρικής υπη­ρε­σίας παλεύ­ουν να κρα­τή­σουν το φως αναμ­μένο. «Το 2024, με δύο μεγάλες εν πλω απο­στο­λές και 535 τεχνι­κές επι­χει­ρή­σεις, συντη­ρή­σαμε εκα­το­ντά­δες φάρους σε δυσπρό­σιτα σημεία. Παράλ­ληλα, προ­χω­ράμε σε πρό­γραμμα εκσυγ­χρο­νι­σμού, που περι­λαμ­βά­νει την τοπο­θέ­τηση συστη­μά­των Δια­δι­κτύου σε επι­λεγ­μέ­νους φάρους, καθώς και την ανά­πτυξη κεντρι­κού συστή­μα­τος ελέγχου ολό­κλη­ρου του φαρικού δικτύου, ώστε να παρα­κο­λου­θεί­ται σε πραγ­μα­τικό χρόνο η λει­τουρ­γία κάθε πυρσού. Ωστόσο, όσο και να προ­ο­δεύει η τεχνο­λο­γία, η ψυχή των φάρων θα είναι πάντα οι φαρο­φύ­λα­κες και οι φαρο­τε­χνί­τες μας», σημειώ­νει ο κ. Παππής.

Οι φαρο­φύ­λα­κες, με την αυτο­μα­το­ποί­ηση της δεκα­ε­τίας του ’80, άρχισαν να χάνο­νται. Σήμερα, 62 φάροι παρα­μέ­νουν στε­λε­χω­μέ­νοι. Εκεί υπη­ρε­τούν, συχνά σε συν­θή­κες απο­μό­νω­σης και ακραία καιρικά φαι­νό­μενα, φαρο­φύ­λα­κες που είναι ταυ­τό­χρονα τεχνι­κοί και συντη­ρη­τές – πολλές φορές οι μόνοι δημό­σιοι λει­τουρ­γοί σε ολό­κληρη την περιοχή. «Στην εποχή των GPS και των δορυ­φο­ρι­κών χαρτών, κάποιοι ίσως θεωρούν ότι οι φάροι είναι παρελ­θόν», κατα­λή­γει ο διοι­κη­τής, λέγο­ντας κάτι που όλοι οι ναυ­τιλ­λό­με­νοι έχουν βιώσει κάποια στιγμή εν πλω: «Τα ηλε­κτρο­νικά συστή­ματα μπορεί να παρου­σιά­σουν βλάβες ή παρεμ­βο­λές. Τότε το φως του φάρου, ανε­ξάρ­τητο, αδιά­λει­πτο, άμεσα ορατό και ανα­γνω­ρί­σιμο από το στίγμα του, θα δείξει τον δρόμο». Είναι, με άλλα λόγια, αυτό που είχε πει ο Γήσης Παπα­γε­ωρ­γίου: «Ο φάρος υπάρχει για να προ­στα­τεύει τα παιδιά της θάλασ­σας, ανε­ξάρ­τητα από τη θρη­σκεία και το χρώμα τους. Και αυτό είναι κάτι που του δίνει μια ιερό­τητα».

Οι  Φάροι της Δωδε­κα­νή­σου

1.    ΦΑΡΟΣ ΚΑΝΔΕΛΛΙΟΥΣΑΣ

Ο φάρος αυτός κατα­σκευά­στηκε το 1890 από την Γαλλική εται­ρεία Οθω­μα­νι­κών φάρων. Το ύψος του πύργου του ειναι 10 μέτρα και τό εστιακό του ύψος είναι 55 μέτρα.Είναι εγκα­τε­στη­μέ­νος στην νησίδα Καν­δε­λιούσσα των Δωδε­κα­νή­σων ΝΔ από την Νίσυρο. Η πρό­σβαση στον φάρο γίνεται με σκάφος από την Νίσυρο ή την Τήλο.

 

2.   ΦΑΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΡΟΔΟΥ

Ο φάρος αυτός κατα­σκευά­στηκε το 1863 από την Γαλλική Εται­ρεία Φάρων. Το ύψος του πύργου του είναι 6 μέτρα και τό εστιακό του ύψος είναι 24 μέτρα.Το φρούριο του Αγίου Νικο­λάου επάνω στο οποίο κτί­στηκε ο φάρος το κατα­σκεύ­α­σαν οι Ιππότες της Ρόδου το 1464 σε αυτή τη θέση που δεσπό­ζει στο λιμάνι της Ρόδου. Πήρε το όνομα του από την εκκλη­σία του Αγίου Νικο­λάου που υπήρχε στο ίδιο σημείο. Τον Φάρο και το κάστρο του Αγίου Νικο­λάου θα τα βρείτε εύκολα καθώς βρί­σκο­νται στη δεξιά άκρη στο λιμάνι Μαντράκι, στη πόλη της Ρόδου. Εντά­χθηκε στο Ελλη­νικό φαρικό δίκτυο το 1947 με την προ­σάρ­τηση των Δωδε­κα­νή­σων.

3.  ΦΑΡΟΣ ΠΡΑΣΟΝΗΣΙ ΡΟΔΟΥ

Ο φάρος βρί­σκε­ται στο νοτιό­τερο σημείο της νήσου Ρόδου, επί του ακρω­τη­ρίου Πρα­σο­νήσι που συν­δέ­ε­ται με το υπό­λοιπο νησί με μια αμμώδη γλώσσα ξηράς. Κατα­σκευά­στηκε το 1890 από τη “Γαλλική Εται­ρεία Οθω­μα­νι­κών Φάρων”. Εξέ­πε­μπε μια λευκή ανα­λα­μπή ενα­λασ­σό­μενη με μια ερυθρά κάθε ένα λεπτό, ενώ η φωτο­βο­λία του έφτανε τα 21 ναυτικά μίλια. Από το 1912 ως το 1943 βρέθηκε υπό Ιταλική διοί­κηση, μετά την κατά­ληψη των Δωδε­κα­νή­σων από την Ιταλία. Έπειτα Γερ­μα­νική και Αγγλική. Κατά τη διάρ­κεια του Δευ­τέ­ρου Παγκο­σμίου Πολέμου παρέ­μεινε σβηστός. Το 1947, με την ένωση των Δωδε­κα­νή­σων με την Ελλάδα εντά­χθηκε στο Ελλη­νικό φαρικό δίκτυο.  Το 1948 στα πλαίσια της ανα­συ­γκρό­τη­σης του Ελλη­νι­κού Φαρικού δικτύου, επα­να­λει­τούρ­γησε το 1948 με την τοπο­θέ­τηση προ­σω­ρι­νού αυτό­μα­του πυρσού ασε­τυ­λί­νης, μέχρι το 1952, οπότε τοπο­θε­τή­θη­καν νέα φωτι­στικά μηχα­νή­ματα και λει­τούρ­γησε ως επι­τη­ρού­με­νος με πηγή ενέρ­γειας το πετρέ­λαιο. Το 1986 ο φάρος αυτο­μα­το­ποι­ή­θηκε με σύγ­χρονα μηχα­νή­ματα ηλιακής ενέρ­γειας με χαρα­κτη­ρι­στικό τέσ­σε­ρις λευκές ανα­λα­μπές ανά 30 δευ­τε­ρό­λε­πτα και φωτο­βο­λία 17 ν.μ.  Το 1996 επι­σκευά­στηκε από το Πολε­μικό Ναυτικό.

Ο πύργος του φάρου είναι λιθό­κτι­στος κυλιν­δρι­κός, με ύψος 11 μέτρα, βρί­σκε­ται στη συνέ­χεια της οικίας των φαρο­φυ­λά­κων και έχει εστιακό ύψος (το ύψος από την επι­φά­νεια της θάλασ­σας ως τη φωτι­στική πηγή) 65 μέτρα. Η οικία είναι ισόγεια, απο­τε­λού­μενη από τέσσερα δωμάτια και κουζίνα.

Το 2017 κηρύ­χθηκε δια­τη­ρη­τέο μνημείο εκτός από τις νεώ­τε­ρες επεμ­βά­σεις (δεύτερο φαρό­σπιτο).

4.    ΦΑΡΟΣ ΚΑΛΟΛΙΜΝΟΣ

Ο φάρος αυτός κατα­σκευά­στηκε το 1864 από την Γαλλική εται­ρεία Οθω­μα­νι­κών φάρων. Το ύψος του πύργου του ειναι 6 μέτρα και τό εστιακό του ύψος είναι 70 μέτρα. Είναι εγκα­τε­στη­μέ­νος πάνω στο νησάκι Καλό­λι­μνο των Δωδε­κα­νή­σων στα ΒΑ της Καλύ­μνου δίπλα από τα Ίμια. Εντά­χθηκε στο Ελλη­νικό φαρικό δίκτυο το 1947 με την ενσω­μά­τωση των Δωδε­κα­νή­σων. Η πρό­σβαση στον φάρο γίνεται με σκάφος από την πρω­τεύ­ουσα της Καλύ­μνου Ποθέα ή Πόθια.

 

5. ΦΑΡΟΣ – ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ

Πρω­το­λει­τούρ­γησε το 1910 όταν τα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου ήταν υπό την προ­στα­σία της Ιταλίας. Εντά­χθηκε στο Ελλη­νικό Φαρικό Δίκτυο το 1947. Στη διάρ­κεια του 2ου Παγκο­σμίου Πολέμου παρέ­μεινε σβηστός. Επα­να­λει­τούρ­γησε το 1948 στα πλαίσια της ανα­συ­γκρό­τη­σης του φαρικού δικτύου, με πηγή ενέρ­γειας το πετρέ­λαιο. Το 1987 τα μηχα­νή­ματα πετρε­λαίου αντι­κατα­στά­θη­καν και ο φάρος λει­τούρ­γησε ως αυτό­μα­τος ηλιακός με χαρα­κτη­ρι­στικό μια λευκή ανα­λα­μπή ανά 5δλ και φωτο­βο­λία 17ν.μ.

Το κτίριο είναι μια ισό­γειος οικία απο­τε­λού­μενη από τρία υπνο­δω­μά­τια, διά­δρομο και μαγει­ρείο. Πλησίον της οικίας υπάρχει κλί­βα­νος, αποθήκη και WC. Όλα τα οική­ματα είναι περι­στοι­χι­σμένα με λιθο­δομή 0,45m . Ο πύργος είναι στρογ­γυ­λός και λιθό­κτι­στος ύψους 4,3m και δια­μέ­τρου εσω­τε­ρι­κής 1m.

Ο Φάρος βρί­σκε­ται στον ομώνυμο νησάκι νοτιο­α­να­το­λικά του Καστε­λό­ρι­ζου, σε εστιακό ύψος 107m και η πρό­σβαση γίνεται με πλωτό σκάφος από τον λιμένα του Καστε­λό­ρι­ζου και από εκεί με βατό μονο­πάτι διάρ­κειας 30 λεπτών.

 

Πηγή: kathimerini.gr