Το εμπόριο ελπίδας και τα δρομολόγια του θανάτου – Θα συνεχίσουν ανενόχλητοι οι διακινητές;

Από το 2015, οπότε και τα προ­σφυ­γικά κύματα ήταν καται­γι­στικά και ανυ­πο­χώ­ρητα, οι ευρω­παϊ­κές και οι εθνικές αρχές των χωρών της Μεσο­γείου έχουν οργα­νώ­σει επι­χει­ρή­σεις διά­σω­σης, από τη μια, και αυστη­ρο­ποί­η­σης των ελέγχων, από την άλλη.

Οι δια­κι­νη­τές, όμως, που έχουν ανα­γά­γει την απάν­θρωπη δουλειά τους σε επι­στήμη, εξα­κο­λου­θούν να θέτουν ανθρώ­πους σε θανά­σιμο κίνδυνο, καθότι… είναι πολλά τα λεφτά. Μάλιστα, όπως είχε γράψει το New Humanitarian, σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις, η υπη­ρε­σία που προ­σφέ­ρει ένας δια­κι­νη­τής είναι για τον ίδιο σανίδα σωτη­ρίας. Σε άλλες, είναι μια ευκαι­ρία πρό­σβα­σης σε οικο­νο­μι­κές προ­ο­πτι­κές που θα αλλά­ξουν τη ζωή των απο­γό­νων του.

Οι δια­δρο­μές από την Αφρική και την Τουρκία αλλά­ζουν διαρκώς, τα σημεία εκκί­νη­σης επίσης, οι βάρκες-σκυλοπνίχτες άλλοτε έχουν «κανο­νι­κούς» καπε­τά­νιους και άλλοτε μετα­νά­στες που προ­σφέ­ρουν υπη­ρε­σία καπε­τά­νιου απο­φεύ­γο­ντας έτσι το αντί­τιμο. Οι δια­κι­νη­τές κάνουν ό,τι μπορούν για να εξα­σφα­λί­σουν περισ­σό­τερο χώρο στη βάρκα (για παρά­δειγμα, δεν τους δίνουν σωσίβια που… πιάνουν χώρο), εξο­πλί­ζουν τα πλε­ού­μενα με περισ­σό­τε­ρες μηχανές για να μπο­ρέ­σουν να καλύ­ψουν όσο μεγα­λύ­τερη από­σταση γίνεται ώστε να πλη­σιά­σουν το σημείο προ­ο­ρι­σμού τους.

Από το 2015 και μέχρι τον Απρίλιο του 2023, οι ευρω­παϊ­κές αρχές, με τη Frontex πρω­το­στα­τούσα, έχουν οργα­νώ­σει και υλο­ποι­ή­σει τέσ­σε­ρις μεγάλες επι­χει­ρή­σεις. Τη «Σοφία» (έναρξη: Ιούνιος 2015), την «Ποσει­δών» (έναρξη: Ιανουά­ριος 2016), την «Ινταλο» (έναρξη: Μάρτιος 2017) και την επι­χεί­ρηση «Θέμις» (έναρξη: Φεβρουά­ριος 2018). Αντι­στοί­χως, έχουν δια­σω­θεί 44.916, 133.126, 108.106 και 373.945 άνθρω­ποι.

Μέχρι στιγμής, όμως, οι νεκροί, σύμφωνα με ερευ­νη­τές και διεθνή ΜΜΕ, ξεπερ­νούν τις 20.000, με τον ΟΗΕ να κάνει λόγο για του­λά­χι­στον 25.000 από το 2015 έως και σήμερα.

Οι δια­κι­νη­τές αυξά­νο­νται όσο και οι νέοι τρόποι… δου­λειάς

Οι ζωές χάνο­νται διότι οι δια­κι­νη­τές ανα­γκά­ζο­νται να γίνουν πιο… δημιουρ­γι­κοί στον τρόπο με τον οποίο πουλάνε ελπίδα που –πλην των εκα­το­ντά­δων ευρώ που απαι­τού­νται για να επι­βι­βα­στεί ένας απελ­πι­σμέ­νος σε μιαν απέλ­πιδα βάρκα– το κόστος της μπορεί να είναι ο θάνατος – οι μετα­νά­στες φεύγουν από τον θάνατο και πολλές φορές κατα­λή­γουν και πάλι σε αυτόν.

Παρότι βέβαια η Ευρώπη έχει ενι­σχύ­σει τη συνο­ριακή φύλαξη και έχει απο­δυ­θεί σε αγώνα δια­φύ­λα­ξης εμπο­ρίας ανθρώ­πων ή διά­σω­σής τους· παρότι έχει συνάψει συμ­φω­νίες με την Τουρκία ή τη Λιβύη, για παρά­δειγμα, οι δια­κι­νη­τές αυξά­νο­νται και πλη­θύ­νο­νται, σύμφωνα με το Conversation.

Οπως δια­φέ­ρει και το σημείο εκκί­νη­σης της κάθε δια­δρο­μής από την Τουρκία ή τη Βόρεια Αφρική προς την Ελλάδα ή, κυρίως, την Ιταλία, καθώς η γει­το­νική χώρα έχει τερά­στια σε πλάτος θαλάσ­σια σύνορα και η από­σταση από τις χώρες προ­ο­ρι­σμού είναι δύσκολο να καλυ­φθεί με τα σαπιο­κά­ραβα των δια­κι­νη­τών. Σε αντί­θεση, δηλαδή, με την Ελλάδα, που είναι, όπως λέγεται, πιο εύκολο να δια­χει­ρι­στεί την παρά­τυπη μετα­νά­στευση, καθώς τα τουρ­κικά παράλια είναι κοντά και τα ελλη­νικά σύνορα φυλάσ­σο­νται καλύ­τερα, ενώ και η συνερ­γα­σία με την τουρ­κική Ακτο­φυ­λακή είναι ευκο­λό­τερη.

Εν γένει, πάντως, όπως γράφει το Euronews, οι δια­κι­νη­τές πηγαί­νουν όλο και περισ­σό­τερο με μεγα­λύ­τερα σκάφη στα διεθνή ύδατα ανοιχτά της ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας για να προ­σπα­θή­σουν να απο­φύ­γουν τις τοπικές περι­πο­λίες της ακτο­φυ­λα­κής.

Ελλειψη… αλιευ­τι­κών στη Λιβύη

Οι δια­κι­νη­τές φαί­νε­ται ότι πλέον από τους κύριους δια­δρό­μους δια­κί­νη­σης μετα­να­στών –ανα­το­λι­κός (Τουρκία), κεντρι­κός (Λιβύη, Αίγυ­πτος κ.λπ.) και δυτικός (Μαρόκο)– προ­τι­μούν ως σημείο εκκί­νη­σης τη Λιβύη, επειδή τους εξυ­πη­ρε­τεί το ασταθές πολι­τικό περι­βάλ­λον της χώρας, όπου το χάος μετά τον θάνατο του Καντάφι το 2011 είναι κάτι σαν… κανο­νι­κό­τητα.

Επίσης, τα απο­στα­θε­ρο­ποι­η­μένα κοι­νω­νι­κο­πο­λι­τικά περι­βάλ­λο­ντα ενι­σχύ­ουν, απ’ ό,τι φαί­νε­ται, και τη δια­φθορά των αρχών, όπου αξιω­μα­τού­χοι της φύλαξης των συνόρων των χωρών προ­έ­λευ­σης δωρο­δο­κού­νται κατά κόρον. Μάλιστα, όπως είχε προ ετών δηλώσει στον Guardian Λίβυος δια­κι­νη­τής, «ένας από τους λόγους για τους οποίους τα ψάρια [στη Λιβύη] είναι ακριβά είναι η έλλειψη αλιευ­τι­κών σκαφών που βγαί­νουν στη θάλασσα για να ψαρέ­ψουν. Ολα χρη­σι­μο­ποιού­νται από λαθρέ­μπο­ρους».

«Τα μετα­να­στευ­τικά ρεύματα είναι πια “μεικτά”, ενώ πολλές φορές δεν υπάρχει ένας άμεσα ορατός λόγος που βρί­σκο­νται στη χώρα μας ή στην Ιταλία – υπάρ­χουν πολλές μικρές περι­φε­ρεια­κές κρίσεις, ειδικά στην υπο­σα­χά­ρια Αφρική, σε συσχε­τι­σμούς που δεν αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε πάντα», όπως ανα­φέ­ρει στην «Κ» ο Τάσος Υφαντής, επι­χει­ρη­σια­κός διευ­θυ­ντής των Γιατρών του Κόσμου.

Ανα­νε­ω­μέ­νοι «τιμο­κα­τά­λο­γοι»

Ολα αυτά, βέβαια, επη­ρε­ά­ζουν και τον… τιμο­κα­τά­λογο των δια­κι­νη­τών. Αν, για παρά­δειγμα, το «λάδωμα» των αρχών είναι υψηλό, αυξά­νε­ται και το αντί­τιμο που πρέπει να κατα­βά­λει ο απελ­πι­σμέ­νος που ανα­ζη­τεί μια νέα ζωή. Από την άλλη, οι τιμές των εμπόρων ανθρώ­πι­νης ελπίδας εξαρ­τώ­νται και από τον τρόπο με τον οποίον θα μετα­φέ­ρουν τους μετα­νά­στες, αν δηλαδή θα είναι από ξηράς, θαλάσ­σης ή αέρος.

Αυτό που προ­κα­λεί εντύ­πωση είναι ότι οι τιμές δια­φέ­ρουν ανάλογα και με το πόσοι άνθρω­ποι επι­βι­βά­ζο­νται σε κάθε βάρκα. Υπάρ­χουν δηλαδή οι πιο… πριβέ –και ίσως πιο ασφα­λείς– παρά­νο­μες διε­λεύ­σεις, που κοστί­ζουν περισ­σό­τερο. Αντι­θέ­τως, ένα σκάφος που στοι­βά­ζει εκα­το­ντά­δες ανθρώ­πους κοστί­ζει λιγό­τερο ανά άτομο, αλλά εκεί οι κίν­δυ­νοι αυξά­νο­νται.

Λιγό­τερα σκάφη, περισ­σό­τε­ροι μετα­νά­στες

Αυτό που παρα­τη­ρεί­ται, πάντως, είναι ότι εσχάτως η δια­κί­νηση γίνεται μαζικά με λιγό­τερα πλε­ού­μενα. Αυτό, αφενός, απο­φέ­ρει πολλά κέρδη για τους δια­κι­νη­τές, αυξάνει τον αριθμό των ανθρώ­πων που εγκα­τα­λεί­πουν τις χώρες προ­έ­λευ­σης και βέβαια μειώνει τον ίδιο τον αριθμό των διε­λεύ­σεων, κάτι που πιθανόν αυξάνει τις πιθα­νό­τη­τες περισ­σό­τε­ροι άνθρω­ποι να φτάσουν στον προ­ο­ρι­σμό τους.

Παράλ­ληλα, τα σκάφη που χρη­σι­μο­ποιού­νται είναι φθηνής μεταλ­λι­κής κατα­σκευής. «Αυτά τα μεταλ­λικά σκάφη παρά­γο­νται φθηνά και συγκολ­λού­νται μεταξύ τους. Δεν είναι καν τόσο αξιό­πλοα όσο τα ξύλινα αλιευ­τικά σκάφη που χρη­σι­μο­ποιού­νταν προη­γου­μέ­νως στη δια­δρομή της Τυνη­σίας ή τα μηχα­νο­κί­νητα σκάφη που τείνουν να προ­τι­μούν οι Τυνή­σιοι μετα­νά­στες που φεύγουν από τη χώρα. Οι δια­κρί­σεις υπάρ­χουν ακόμα και στην επιλογή του σκάφους που προ­σφέ­ρε­ται σε κάποιον ή μπορεί να αντέξει οικο­νο­μικά για το ταξίδι», όπως έχει περι­γρά­ψει στο InfoMigrants ο Φλάβιο Ντι Τζιά­κομο, εκπρό­σω­πος της Υπατης Αρμο­στείας του ΟΗΕ.

Μάλιστα, ο αξιω­μα­τού­χος ανέφερε ότι «τα σκάφη είναι τόσο ασταθή, που, αν κάποιος κινηθεί κατά τη διάρ­κεια του ταξι­διού για οποιον­δή­ποτε λόγο ή ταρα­κου­νη­θεί από τα κύματα, ολό­κληρο το σκάφος μπορεί να πάρει νερό και να ανα­τρα­πεί πολύ πιο εύκολα από τα σκάφη που χρη­σι­μο­ποιού­νταν στο παρελ­θόν».

«Το σίγουρο είναι ότι στη Μεσό­γειο τα πλοία στα οποία επι­βι­βά­ζο­νται οι μετα­νά­στες είναι ολοένα και πιο συχνά πλοία κατάλ­ληλα μόνο για σκραπ, ενώ στο Αιγαίο, από Τουρκία, οι άνθρω­ποι που έχουν μπει στις ψεύ­τι­κες, πλα­στι­κές βάρκες τις απο­κα­λούν “death balloons”. Σε κάθε περί­πτωση, όσο ενι­σχύ­ε­ται η επι­τή­ρηση και τα μέτρα στις χώρες της Μεσο­γείου, αλλά και η επι­κιν­δυ­νό­τητα του εγχει­ρή­μα­τος τόσο ανε­βαί­νει και η ταρίφα του ταξι­διού. Ακούς να λένε ότι ήρθαν με 1.000 ευρώ το κεφάλι και σε έναν μήνα η ταρίφα έχει διπλα­σια­στεί ή και τετρα­πλα­σια­στει. Αυτό μετα­βάλ­λε­ται διαρκώς και βρί­σκε­ται απο­λύ­τως στα χέρια των δια­κι­νη­τών. Θα δου­λέ­ψουν ένα διά­στημα στην ενδιά­μεση χώρα προς τον επι­θυ­μητό προ­ο­ρι­σμό, θα συγκε­ντρώ­σουν τις 10.000 ευρώ για την οικο­γέ­νεια και μετά θα μπουν στο κατα­δι­κα­σμένο πλοίο, χωρίς σωσίβιο και χωρίς να γνω­ρί­ζουν κολύμπι. Μαζί με τα παιδιά τους. Είναι πραγ­μα­τικά η ύσταστη τους ελπίδα», λέει στην «Κ» ο Τάσος Υφαντής.

Οι κινή­σεις των ευρω­παϊ­κών αρχών

Κάτι επι­πλέον που παρου­σιά­ζει ενδια­φέ­ρον, όπως γράφει το Conversation, είναι ότι οι ευρω­παϊ­κές υπη­ρε­σίες απο­κα­λύ­πτουν συχνά πλη­ρο­φο­ρίες σχετικά με τους συλ­λη­φθέ­ντες ως ύπο­πτους δια­κί­νη­σης, αλλά λιγό­τερα στοι­χεία δημο­σιο­ποιού­νται για το πόσες από αυτές τις συλ­λή­ψεις οδηγούν στην πραγ­μα­τι­κό­τητα σε κατα­δί­κες. Η έρευνα «δείχνει» ότι το κύριο απο­τέ­λε­σμα των περισ­σό­τε­ρων επι­χει­ρή­σεων κατα­πο­λέ­μη­σης της δια­κί­νη­σης είναι η μείωση της μικρής κλί­μα­κας εγκλη­μα­τι­κής πράξης, που συνήθως οργα­νώ­νε­ται ad hoc από τους ίδιους τους μετα­νά­στες.

Σύμφωνα με το ίδιο δημο­σί­ευμα, ο πρώην διευ­θυ­ντής της Frontex Τζιλ Αρίας ανέφερε ότι το 2022 ήταν πολύ λίγες μεγάλες ομάδες δια­κι­νη­τών που έχουν εξαρ­θρω­θεί από τις ευρω­παϊ­κές αρχές επι­βο­λής του νόμου. Αυτό οφεί­λε­ται εν μέρει στη λει­τουρ­γική δυσκο­λία –οι «μεγάλοι» δια­κι­νη­τές δρα­στη­ριο­ποιού­νται ως επί το πλεί­στον από γει­το­νι­κές χώρες και δεν επι­βι­βά­ζο­νται ποτέ στις βάρκες οι ίδιοι–, αλλά ευθύ­νε­ται και η έλλειψη απο­δει­κτι­κών στοι­χείων για μεγάλες, δια­κρα­τι­κές ομάδες οργα­νω­μέ­νου εγκλή­μα­τος που εμπλέ­κο­νται αρχικά στη δια­κί­νηση παρά­τυ­πων μετα­να­στών.

Θα συνε­χί­σουν ανε­νό­χλη­τοι;

Απ’ ό,τι φαί­νε­ται, πάντως, οι δια­κι­νη­τές έχουν μάλλον όλα τα… φόντα να συνε­χί­σουν σχεδόν ανε­νό­χλη­τοι. «Οι λαθρέ­μπο­ροι είναι ο φορέας της σύγ­χρο­νης παρά­τυ­πης μετα­νά­στευ­σης. Δια­μορ­φώ­νουν πώς και πού μετα­κι­νού­νται οι άνθρω­ποι και πόσο ασφα­λείς είναι στο ταξίδι τους», όπως είχε γράψει το New Humanitarian.

«Την εικόνα που έχουμε για τους τρόπους που επι­λέ­γουν οι δια­κι­νη­τές, την παίρ­νουμε από τους ίδιους τους ανθρώ­πους που κατά­φε­ραν να φτάσουν στη χώρα μας, και βρί­σκο­νται στη συνέ­χεια στα κέντρα υπο­δο­χής ή κρά­τη­σης σε Χίο, Σάμο, Λέσβο κ.α. Είναι εμφανές πως όσες πυρο­σβε­στι­κές ενέρ­γειες κι αν γίνουν, αν οι άνθρω­ποι είναι ανα­γκα­σμέ­νοι να ταξι­δεύ­ουν με αυτόν τον τρόπο, θα συνε­χί­σουν να το πράτ­τουν. Δεν θα στα­μα­τή­σουν. Ανθρω­ποι από την Ερυ­θραία μάς έχουν πει πως έφυγαν για την Ευρώπη από τη Βόρεια Αφρική και αφού πρώτα είχαν μείνει σε κέντρα κρά­τη­σης στην Αίγυπτο ή στην Τρίπολη. Ηταν στάδιο από το οποίο ήξεραν πως θα περά­σουν για να πάνε στο επόμενο βήμα του επί­φο­βου ταξι­διού», όπως μετα­φέ­ρει στην «Κ» ο Τάσος Υφαντής, επι­χει­ρη­σια­κός διευ­θυ­ντής των Γιατρών του Κόσμου.

Πηγή kathimerini.gr