Τα πέντε «κλειδιά» Στουρνάρα για βιώσιμη ανάπτυξη

Σύμφωνα με τον κ. Στουρ­νάρα, για να τεθεί σε στέρεες βάσεις η ανά­καμψη της οικο­νο­μίας θα πρέπει να συνε­χι­στούν απρό­σκο­πτα η υλο­ποί­ηση των μεταρ­ρυθ­μί­σεων, οι ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεις, η ταχεία απο­κλι­μά­κωση του απο­θέ­μα­τος των μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δανείων και η μείωση των υψηλών φορο­λο­γι­κών συντε­λε­στών.

Παράλ­ληλα, προει­δο­ποί­ησε ότι η πρό­σφατη αύξηση του κατώ­τα­του μισθού συγκα­τα­λέ­γε­ται μεταξύ των κιν­δύ­νων που θα μπο­ρού­σαν να εκτρο­χιά­σουν την ανά­πτυξη.

Ο διοι­κη­τής της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος, καίτοι ανα­γνώ­ρισε την πρόοδο που έχει συντε­λε­στεί, επι­σή­μανε ότι η ελλη­νική οικο­νο­μία συνε­χί­ζει να αντι­με­τω­πί­ζει σημα­ντι­κές προ­κλή­σεις. Ειδι­κό­τερα, ανα­φέρ­θηκε σε πέντε σημεία:

• Στο υψηλό δημόσιο χρέος (του οποίου όμως η βιω­σι­μό­τητα έχει βελ­τιω­θεί σημα­ντικά μεσο­πρό­θε­σμα με τα μέτρα που υιο­θέ­τησε το Eurogroup τον Ιούνιο του 2018),
• Στο υψηλό απόθεμα μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δανείων το οποίο απέχει πολύ από τον ευρω­παϊκό μέσο όρο (το ποσοστό των ΜΕΔ στο σύνολο των δανείων των ελλη­νι­κών τρα­πε­ζών το Δεκέμ­βριο του 2018 ήταν 45,4% έναντι 3,2% του ευρω­παϊ­κού μέσου όρου) και περιο­ρί­ζει την πιστο­δο­τική ικα­νό­τητα των τρα­πε­ζών και την ανά­καμψη των επεν­δύ­σεων,
• στην αρνη­τική καθαρή διεθνή επεν­δυ­τική θέση της χώρας και το αρνη­τικό ισο­ζύ­γιο τρε­χου­σών συναλ­λα­γών,
• στην υψηλή ανεργία, η οποία δημιουρ­γεί ανι­σό­τη­τες θέτο­ντας σε κίνδυνο την κοι­νω­νική συνοχή, και αυξάνει τον κίνδυνο απα­ξί­ω­σης του ανθρώ­πι­νου κεφα­λαίου και
• στο χαμηλό δυνη­τικό ρυθμό ανά­πτυ­ξης εξαι­τίας της απώ­λειας ανθρώ­πι­νου και φυσικού κεφα­λαίου λόγω της μετα­νά­στευ­σης εξει­δι­κευ­μέ­νου εργα­τι­κού δυνα­μι­κού κατά τη διάρ­κεια της κρίσης σε συν­δυα­σμό με τη γήρανση του πλη­θυ­σμού και τις χαμηλές επεν­δύ­σεις.

«Στα παρα­πάνω θα πρέπει επίσης να προ­στε­θεί ότι το επι­χει­ρη­μα­τικό περι­βάλ­λον δεν θεω­ρεί­ται ακόμη αρκετά φιλικό προς τις ιδιω­τι­κές επεν­δύ­σεις, καθώς χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από υψηλούς φορο­λο­γι­κούς συντε­λε­στές, εκτε­τα­μένη γρα­φειο­κρα­τία, περιο­ρι­σμένη πρό­σβαση στην τρα­πε­ζική χρη­μα­το­δό­τηση και καθυ­στε­ρή­σεις στην απονομή δικαιο­σύ­νης.

Επίσης, η δια­τή­ρηση μεγάλων πρω­το­γε­νών πλε­ο­να­σμά­των για μια παρα­τε­τα­μένη χρονική περίοδο (π.χ. 3,5% του ΑΕΠ έως το 2022) επιδρά αρνη­τικά στην ανά­πτυξη, αλλά και στη βιω­σι­μό­τητα του δημό­σιου χρέους. Η περιο­ρι­στική επί­δραση των μεγάλων πρω­το­γε­νών πλε­ο­να­σμά­των είναι σχετικά εντο­νό­τερη, επειδή συνο­δεύ­ε­ται από σχετικά υψηλή φορο­λο­γία. Λαμ­βά­νο­ντας μάλιστα υπόψη ότι το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ ήταν περίπου 180% στο τέλος του 2018, προ­κύ­πτει ότι μια επι­πλέον ποσο­στιαία μονάδα οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης είναι 1,8 φορές πιο πολύ­τιμη για τη μείωση του δημό­σιου χρέους από μια επι­πλέον ποσο­στιαία μονάδα πρω­το­γε­νούς πλε­ο­νά­σμα­τος».

Προ­ϋ­πο­θέ­σεις δια­τη­ρή­σι­μης ανά­πτυ­ξης και επι­στρο­φής στις αγορές με βιώ­σι­μους όρους

Προ­κει­μέ­νου να αντι­με­τω­πι­στούν οι προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζει η ελλη­νική οικο­νο­μία, να δια­σφα­λι­στεί η τακτική και με βιώ­σι­μους όρους χρη­μα­το­δό­τηση του Δημο­σίου από τις αγορές και να επι­τευ­χθεί ένα βιώσιμο και εξω­στρε­φές πρότυπο ανά­πτυ­ξης,  ο διοι­κη­τής της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος πρό­τεινε πέντε παρεμ­βά­σεις πολι­τι­κής:

1^ον Ταχεία απο­κλι­μά­κωση του υψηλού ποσο­στού των ΜΕΔ με ενερ­γο­ποί­ηση των σχεδίων της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος και του Υπουρ­γείου Οικο­νο­μι­κών.

2^ον Αλλαγή στο μίγμα της δημο­σιο­νο­μι­κής πολι­τι­κής προς την κατεύ­θυνση της μείωσης των φορο­λο­γι­κών συντε­λε­στών και της ανα­κα­τα­νο­μής της δημό­σιας δαπάνης προς εκείνες τις κατη­γο­ρίες που επι­φέ­ρουν μόνιμο ανα­πτυ­ξιακό απο­τέ­λε­σμα, όπως για παρά­δειγμα οι δημό­σιες επεν­δύ­σεις.

3^ον  Συνέ­χιση των διαρ­θρω­τι­κών μεταρ­ρυθ­μί­σεων και των ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεων (με ενί­σχυση των συμπρά­ξεων δημό­σιου και ιδιω­τι­κού τομέα στις επεν­δύ­σεις, στην κοι­νω­νική ασφά­λιση και την υγεία), και ενθάρ­ρυνση της στενής συνερ­γα­σίας επι­χει­ρή­σεων και ερευ­νη­τι­κών κέντρων (με ενδυ­νά­μωση του τρι­γώ­νου γνώσης: εκπαί­δευση – έρευνα – και­νο­το­μία) προ­κει­μέ­νου να ενι­σχυ­θούν η διαρ­θρω­τική αντα­γω­νι­στι­κό­τητα και η εξω­στρέ­φεια της οικο­νο­μίας.

4^ον  Προ­σέλ­κυση ξένων άμεσων επεν­δύ­σεων, με την άρση σημα­ντι­κών αντι­κι­νή­τρων, όπως η γρα­φειο­κρα­τία, η ασάφεια του νομο­θε­τι­κού και ρυθ­μι­στι­κού πλαι­σίου, ιδιαί­τερα στις χρήσεις γης, οι καθυ­στε­ρή­σεις στη δικα­στική επίλυση των δια­φο­ρών, καθώς και οι ενα­πο­μεί­να­ντες περιο­ρι­σμοί στην κίνηση κεφα­λαίων.

5^ον Δια­τή­ρηση της ευε­λι­ξίας της αγοράς εργα­σίας, υπο­στή­ριξη των μακρο­χρό­νια ανέργων, ώστε να δια­σφα­λι­στούν τα οφέλη σε όρους αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας, αλλά και η αύξηση της απα­σχό­λη­σης, από την επίπονη μεταρ­ρυθ­μι­στική προ­σπά­θεια που ξεκί­νησε το 2010.

Οι βρα­χυ­με­σο­πρό­θε­σμες προ­ο­πτι­κές της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας 

Σε συνέ­χεια της ανά­καμ­ψης του 2017, η οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα επι­τα­χύν­θηκε το 2018, με το ΑΕΠ σε στα­θε­ρές τιμές να κατα­γρά­φει άνοδο 1,9% έναντι του 2017. Βασικοί πυλώνες της μεγέ­θυν­σης της οικο­νο­μίας ήταν οι εξα­γω­γές αγαθών και υπη­ρε­σιών και η ιδιω­τική κατα­νά­λωση. Ωστόσο, η άνοδος του πραγ­μα­τι­κού ΑΕΠ ήταν χαμη­λό­τερη των προσ­δο­κιών, καθώς μετά από 9 συνε­χό­μενα τρίμηνα ανόδου κατα­γρά­φηκε αρνη­τι­κός τρι­μη­νιαίος ρυθμός μετα­βο­λής το δ’ τρίμηνο του 2018 (-0,1%).

Η Τράπεζα της Ελλάδος προ­βλέ­πει ότι το 2019 ο ρυθμός μετα­βο­λής του ΑΕΠ θα κινηθεί στα επίπεδα του 2018, δηλ. στο 1,9%, παρά την προ­βλε­πό­μενη σημα­ντική μείωση του ρυθμού οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης στην Ευρω­ζώνη (από 1,9% το 2018 σε 1,1% το 2019). Η εξέλιξη αυτή εκτι­μά­ται ότι θα στη­ρι­χθεί στις επι­χει­ρη­μα­τι­κές επεν­δύ­σεις, στις εξα­γω­γές, αλλά και στην άνοδο της ιδιω­τι­κής κατα­νά­λω­σης.

Η πρό­βλεψη υπό­κει­ται σε εσω­τε­ρι­κούς και εξω­τε­ρι­κούς κιν­δύ­νους, προει­δο­ποί­ησε ο διοι­κη­τής της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος.

Σε ό,τι αφορά το εξω­τε­ρικό περι­βάλ­λον, κίν­δυ­νοι μπορεί να προ­κύ­ψουν από ενδε­χό­μενη περαι­τέρω επι­βρά­δυνση της παγκό­σμιας οικο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας λόγω της αύξησης του εμπο­ρι­κού προ­στα­τευ­τι­σμού, αυξη­μέ­νων ανα­τα­ρά­ξεων στις διε­θνείς χρη­μα­το­πι­στω­τι­κές αγορές, καθώς και από το ενδε­χό­μενο μιας μη συντε­ταγ­μέ­νης απο­χώ­ρη­σης του Ηνω­μέ­νου Βασι­λείου από την Ε.Ε. Όπως ήδη ανα­φέρ­θηκε, παρα­τη­ρεί­ται σημα­ντική επι­βρά­δυνση του ρυθμού οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης στην Ευρω­ζώνη.

Όσον αφορά το εσω­τε­ρικό περι­βάλ­λον, ιδιαί­τερα στο δημο­σιο­νο­μικό πεδίο, η εφαρ­μογή των απο­φά­σεων της Ολο­μέ­λειας του Συμ­βου­λίου της Επι­κρα­τείας, οι οποίες έκριναν αντι­συ­νταγ­μα­τι­κές προ­γε­νέ­στε­ρες περι­κο­πές στις συντά­ξεις, δρουν επι­βα­ρυ­ντικά στην ανάλυση βιω­σι­μό­τη­τας του δημό­σιου χρέους, καθώς οδηγούν σε προς τα άνω ανα­θε­ώ­ρηση της συντα­ξιο­δο­τι­κής δαπάνης και απο­τε­λούν το σημα­ντι­κό­τερο δημο­σιο­νο­μικό κίνδυνο μεσο­πρό­θε­σμα. Επίσης, η υψηλή φορο­λο­γία και οι καθυ­στε­ρή­σεις στην υλο­ποί­ηση του προ­γράμ­μα­τος ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεων ενδέ­χε­ται να επη­ρε­ά­σουν αρνη­τικά την επεν­δυ­τική εμπι­στο­σύνη και τις προ­ο­πτι­κές της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας.

Η πρό­σφατη αύξηση του κατώ­τα­του μισθού κατά 10,9% και η κατάρ­γηση του υπο­κα­τώ­τα­του μισθού σε συν­δυα­σμό με τυχόν ανα­τροπή μεταρ­ρυθ­μί­σεων που βελ­τιώ­νουν την ευε­λι­ξία στην αγορά εργα­σίας ενδέ­χε­ται να καθυ­στε­ρή­σουν την απο­κλι­μά­κωση της ιδιαί­τερα υψηλής ανερ­γίας και να στρέ­ψουν ορι­σμέ­νες επι­χει­ρή­σεις προς τις άτυπες μορφές απα­σχό­λη­σης.

Επι­πλέον, κίν­δυ­νοι για την πορεία της οικο­νο­μίας προ­κύ­πτουν από την αργή απο­μεί­ωση του όγκου των ΜΕΔ, καθώς και από το ότι τα ομόλογα του Ελλη­νι­κού Δημο­σίου δεν έχουν ακόμη απο­κτή­σει καθε­στώς επεν­δυ­τι­κής βαθ­μί­δας και οι απο­δό­σεις τους απο­κλι­μα­κώ­νο­νται με πολύ αργούς ρυθμούς, με απο­τέ­λε­σμα να παρα­μέ­νουν σχετικά υψηλές σε σύγκριση με άλλες ευρω­παϊ­κές χώρες που εξήλθαν από προ­γράμ­ματα προ­σαρ­μο­γής.

Σημα­ντική πρόοδος έχει επι­τευ­χθεί στην Ελλάδα από το 2010 

Ο κ. Στουρ­νά­ρας ανα­γνώ­ρισε την πρόοδο που έχει σημειώ­σει η Ελλάδα από το 2010. «Όσον αφορά την ελλη­νική οικο­νο­μία, από την αρχή της κρίσης δημό­σιου χρέους το 2010, έχει εφαρ­μο­στεί από δια­δο­χι­κές κυβερ­νή­σεις ένα τολμηρό πρό­γραμμα οικο­νο­μι­κής προ­σαρ­μο­γής, το οποίο είχε σημα­ντικά απο­τε­λέ­σματα. Αξίζει ιδιαί­τερα να επι­ση­μαν­θούν:

• η πρω­το­φα­νής δημο­σιο­νο­μική προ­σαρ­μογή και η επί­τευξη υψηλών και δια­τη­ρή­σι­μων πρω­το­γε­νών πλε­ο­να­σμά­των,
• η βελ­τί­ωση της αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας και ο περιο­ρι­σμός του ελλείμ­μα­τος του ισο­ζυ­γίου τρε­χου­σών συναλ­λα­γών,
• οι εκτε­τα­μέ­νες διαρ­θρω­τι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις, για παρά­δειγμα στο ασφα­λι­στικό, στο σύστημα υγείας, στις αγορές εργα­σίας και προ­ϊ­ό­ντων, στο επι­χει­ρη­μα­τικό περι­βάλ­λον, στη δημόσια διοί­κηση, στο φορο­λο­γικό σύστημα και στο δημο­σιο­νο­μικό πλαίσιο.

Παράλ­ληλα, με τον ενεργό ρόλο της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος επε­τεύ­χθη η ανα­διά­ταξη και ανα­κε­φα­λαιο­ποί­ηση του τρα­πε­ζι­κού συστή­μα­τος και γενι­κό­τερα η δια­φύ­λαξη της χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας. Ως απο­τέ­λε­σμα, οι δείκτες κεφα­λαια­κής επάρ­κειας των τρα­πε­ζών έχουν δια­μορ­φω­θεί σε ικα­νο­ποι­η­τικά επίπεδα, ενώ και οι προ­βλέ­ψεις τους παρα­μέ­νουν σε επίπεδα κατάλ­ληλα για να αντε­πε­ξέλ­θουν σε πιθα­νούς πιστω­τι­κούς κιν­δύ­νους.

Επίσης, έως τώρα έχουν γίνει σημα­ντι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις, προ­κει­μέ­νου να αντι­με­τω­πι­στεί το υψηλό απόθεμα των μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δανείων (ΜΕΔ), όπως, η ενί­σχυση του επο­πτι­κού πλαι­σίου με την καθιέ­ρωση επι­χει­ρη­σια­κών στόχων για τα ΜΕΔ, η δημιουρ­γία δευ­τε­ρο­γε­νούς αγοράς για τη δια­χεί­ριση και από­κτηση μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δανείων και η άρση ποι­κί­λων νομικών, δικα­στι­κών και διοι­κη­τι­κών εμπο­δίων στη δια­χεί­ριση των μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δανείων. Επι­πλέον, έχουν παρου­σια­στεί και συζη­τού­νται και συστη­μι­κές λύσεις για το πρό­βλημα των ΜΕΔ.

Οι ενέρ­γειες αυτές άρχισαν να απο­δί­δουν καρπούς, καθώς παρα­τη­ρεί­ται συνεχής μείωση του απο­θέ­μα­τος των μη εξυ­πη­ρε­τού­με­νων δανείων σε συνά­φεια με τους τεθέ­ντες στόχους. Τα ΜΕΔ ανήλθαν στο τέλος Δεκεμ­βρίου του 2018 σε 81,8 δισ. ευρώ, μειω­μένα κατά περίπου 12,7 δισ. ευρώ συγκρι­τικά με το τέλος Δεκεμ­βρίου του 2017, και κατά περίπου 25,4 δισ. ευρώ (δηλ. περισ­σό­τερο από 23%) έναντι του Μαρτίου του 2016, οπότε και είχε κατα­γρα­φεί και το υψη­λό­τερο επίπεδο ΜΕΔ.

Συνο­λικά, οι μεταρ­ρυθ­μί­σεις που εφαρ­μό­στη­καν από την αρχή της κρίσης έως σήμερα έφεραν απο­τε­λέ­σματα και υπο­δη­λώ­νουν ότι κινού­μα­στε προς τη σωστή κατεύ­θυνση. Παράλ­ληλα, έχει αυξηθεί σημα­ντικά η εξω­στρέ­φεια της οικο­νο­μίας και έχει ήδη αρχίσει η ανα­διάρ­θρωσή της υπέρ κλάδων παρα­γω­γής εμπο­ρεύ­σι­μων αγαθών και υπη­ρε­σιών με εξα­γω­γικό προ­σα­να­το­λι­σμό.

Ειδι­κό­τερα, το σύνολο των εξα­γω­γών αγαθών και υπη­ρε­σιών ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξή­θηκε από 19% το 2009 σε 37,7% το 2018, ενώ στο ίδιο διά­στημα οι εξα­γω­γές αγαθών και υπη­ρε­σιών, εξαι­ρου­μέ­νου του τομέα της ναυ­τι­λίας, αυξή­θη­καν κατά 53% σε πραγ­μα­τι­κούς όρους, ξεπερ­νώ­ντας την αντί­στοιχη αύξηση των εξα­γω­γών της ευρω­ζώ­νης.

Επίσης, η βιο­μη­χα­νική παρα­γωγή επε­κτεί­νε­ται συνεχώς από τα μέσα του 2015, αν και με επι­βρα­δυ­νό­μενο ρυθμό το 2018. Η ανά­καμψη οφεί­λε­ται σε μεγάλο βαθμό στην αύξηση των εξα­γω­γών, καθώς οι επι­χει­ρή­σεις επω­φε­λού­νται από τη βελ­τί­ωση της αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας σε ένα περι­βάλ­λον έντονης εξω­τε­ρι­κής ζήτησης. Επι­ση­μαί­νε­ται ότι οι επι­χει­ρή­σεις της Βορείου Ελλάδος έχουν δια­δρα­μα­τί­σει σημα­ντικό ρόλο στην ανά­καμψη της βιο­μη­χα­νι­κής παρα­γω­γής και ειδι­κό­τερα της μετα­ποί­η­σης. Σύμφωνα με τα τελευ­ταία δια­θέ­σιμα στοι­χεία, το 25,5% της ακα­θά­ρι­στης προ­στι­θέ­με­νης αξίας (ΑΠΑ, σε στα­θε­ρές τιμές) της μετα­ποί­η­σης στη χώρα παρά­γε­ται στη Βόρειο Ελλάδα, ενώ στις μετα­ποι­η­τι­κές επι­χει­ρή­σεις της Βορείου Ελλάδος απα­σχο­λεί­ται το 29,6% του συνόλου των απα­σχο­λου­μέ­νων στον κλάδο. Επίσης, στη Βόρειο Ελλάδα η συμ­με­τοχή της μετα­ποί­η­σης στην ακα­θά­ρι­στη προ­στι­θέ­μενη αξία είναι 9,9%, έναντι 8,5% στο σύνολο της χώρας.

Οι επι­χει­ρή­σεις της Βορείου Ελλάδος ανα­πτύσ­σουν σημα­ντική εξα­γω­γική δρα­στη­ριό­τητα. Σύμφωνα με μελέτη του Συν­δέ­σμου Εξα­γω­γέων Βορείου Ελλάδος, οι τέσ­σε­ρις περι­φέ­ρειες της Βορείου Ελλάδος (Κεντρική Μακε­δο­νία, Ανα­το­λική Μακε­δο­νία και Θράκη, Δυτική Μακε­δο­νία και Ήπειρος) συνει­σέ­φε­ραν το 21,9% των συνο­λι­κών εξα­γω­γών αγαθών της χώρας το 2017. Η Κεντρική Μακε­δο­νία είναι ο δεύ­τε­ρος σημα­ντι­κό­τε­ρος εξα­γω­γέας της χώρας, με μερίδιο 16,4% στη συνο­λική αξία των εξα­γω­γών αγαθών (η Αττική έχει μερίδιο 48,9%), ενώ οι υπό­λοι­πες τρεις περι­φέ­ρειες της Βορείου Ελλάδος εμφα­νί­ζουν πιο περιο­ρι­σμένη εξα­γω­γική δρα­στη­ριό­τητα. Συνο­λικά, οι εξα­γω­γές αγαθών και των τεσ­σά­ρων περι­φε­ρειών της Βορείου Ελλάδος αυξή­θη­καν κατά 11,6% το 2017.

Εξε­τά­ζο­ντας τη συνο­λική αξία των εξα­γω­γών στις τέσ­σε­ρις περι­φέ­ρειες της Βορείου Ελλάδος κατά κατη­γο­ρία προ­ϊ­ό­ντων, προ­κύ­πτει ότι ο κλάδος των τρο­φί­μων αντι­προ­σω­πεύει το 28,7% της αξίας των εξα­γω­γών, η κλω­στο­ϋ­φα­ντουρ­γία και η ένδυση το 15,6%, τα πετρε­λαιοειδή το 13,8%, τα χημικά και πλα­στικά το 10,0%, ενώ 19,7% εκπρο­σω­πούν τα λοιπά προ­ϊ­ό­ντα».