Αναγνωρισμένοι πρόσφυγες χωρίς στήριξη στα Δωδεκάνησα

Στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αι­γαί­ου, η ανα­γνώ­ρι­ση του κα­θε­στώ­τος πρό­σφυ­γα δεν συ­νε­πά­γε­ται ένα νέο ξε­κί­νη­μα, αλλά μία από­το­μη πτώση στο κενό.

Σύμ­φω­να με την ετή­σια έκ­θε­ση της ορ­γά­νω­σης Refugee Support Aegean (Μάρ­τιος 2025), οι ανα­γνω­ρι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες στην Κω και στη Λέρο εξα­να­γκά­ζο­νται να εγκα­τα­λεί­ψουν τις Κλει­στές Ελεγ­χό­με­νες Δομές (ΚΕΔ) μόλις τριά­ντα ημέ­ρες μετά τη χο­ρή­γη­ση ασύ­λου – συχνά πριν καν λά­βουν βα­σι­κά έγ­γρα­φα, όπως η Άδεια Δια­μο­νής Ενιαί­ου Τύπου (ΑΔΕΤ).

Το απο­τέ­λε­σμα είναι εκα­το­ντά­δες άν­θρω­ποι να βρί­σκο­νται άστε­γοι, χωρίς πρό­σβα­ση σε πρό­νοια, ερ­γα­σία ή στέγη, σε πε­ριο­χές που στους του­ρι­στι­κούς χάρ­τες φα­ντά­ζουν ως πα­ρά­δει­σοι, αλλά στην πράξη λει­τουρ­γούν ως αν­θρω­πι­στι­κές πα­γί­δες.

Ένας μήνας για να τα προ­λά­βουν όλα

Η αυ­στη­ρή διοι­κη­τι­κή πρό­βλε­ψη επι­βάλ­λει την απο­χώ­ρη­ση από τις δομές φι­λο­ξε­νί­ας εντός ενός μήνα από την επί­δο­ση της από­φα­σης ασύ­λου. Ωστό­σο, το χρο­νο­διά­γραμ­μα αυτό αγνο­εί πλή­ρως την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα: σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις, δεν έχουν προ­λά­βει να εκ­δο­θούν καν τα πρώτα κρί­σι­μα έγ­γρα­φα – ούτε η άδεια δια­μο­νής, ούτε ο ΑΜΚΑ, ούτε ο ΑΦΜ.

Μέσα σε μόλις τριά­ντα ημέ­ρες, οι πρό­σφυ­γες κα­λού­νται να ολο­κλη­ρώ­σουν δα­κτυ­λο­σκό­πη­ση, να αι­τη­θούν ΑΔΕΤ, να βρουν κα­τοι­κία, να εντα­χθούν στην αγορά ερ­γα­σί­ας, να ανα­ζη­τή­σουν σχο­λείο για τα παι­διά τους και να εξα­σφα­λί­σουν την ανα­γκαία διοι­κη­τι­κή υπο­στή­ρι­ξη. Όμως, η δια­δι­κα­σία αυτή –που θα απαι­τού­σε εβδο­μά­δες ή και μήνες σε ιδα­νι­κές συν­θή­κες– απο­δει­κνύ­ε­ται πρα­κτι­κά αδύ­να­τη.

Αντί να συμ­βο­λί­ζει την αρχή μίας αυ­τό­νο­μης ζωής, ο μήνας αυτός με­τα­τρέ­πε­ται στο όριο ανά­με­σα στην ελ­πί­δα και την εγκα­τά­λει­ψη.

Εξώ­σεις χωρίς εξαι­ρέ­σεις

Στην Κω, οι εξώ­σεις εφαρ­μό­ζο­νται χωρίς καμία ευ­ε­λι­ξία, ακόμη και σε πε­ρι­πτώ­σεις οι­κο­γε­νειών με μικρά παι­διά ή ευά­λω­τους αν­θρώ­πους. Η ίδια η RSA κα­τα­γρά­φει ότι η απο­χώ­ρη­ση από τις δομές επι­βάλ­λε­ται απα­ρέ­γκλι­τα, ενώ τα ρα­ντε­βού για δα­κτυ­λο­σκό­πη­ση δί­νο­νται με ση­μα­ντι­κή κα­θυ­στέ­ρη­ση.

Χωρίς ΑΔΕΤ, ο πρό­σφυ­γας δεν έχει τη δυ­να­τό­τη­τα να προ­χω­ρή­σει σε έκ­δο­ση ΑΜΚΑ ή ΑΦΜ, ούτε να ανοί­ξει τρα­πε­ζι­κό λο­γα­ρια­σμό ή να νοι­κιά­σει κα­τοι­κία. Η κα­τάρ­γη­ση του προ­γράμ­μα­τος κοι­νω­νι­κής έντα­ξης HELIOS στα μέσα του 2024 έχει αφή­σει κενό στην πρό­νοια, χωρίς κα­νέ­να εναλ­λα­κτι­κό σχήμα στή­ρι­ξης. Όσοι ζη­τούν βο­ή­θεια, απλώς ενη­με­ρώ­νο­νται πως δεν υπάρ­χει δια­θέ­σι­μο πρό­γραμ­μα.

Πα­ρό­μοια ει­κό­να και στη Λέρο

Ανά­λο­γες συν­θή­κες κα­τα­γρά­φο­νται και στη Λέρο. Η RSA τεκ­μη­ριώ­νει, με τη χρήση επί­ση­μων εγ­γρά­φων, πε­ρι­πτώ­σεις όπου ανα­γνω­ρι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες εξα­να­γκά­ζο­νται να απο­χω­ρή­σουν από τις δομές πριν ακόμα ολο­κλη­ρω­θεί η δα­κτυ­λο­σκό­πη­ση – δια­δι­κα­σία απα­ραί­τη­τη για την έκ­δο­ση άδειας δια­μο­νής.

Το απο­τέ­λε­σμα: άν­θρω­ποι μέ­νουν άστε­γοι, χωρίς κα­νέ­να επί­ση­μο έγ­γρα­φο, χωρίς δυ­να­τό­τη­τα να απο­δεί­ξουν την προ­σφυ­γι­κή τους ιδιό­τη­τα. Η RSA χα­ρα­κτη­ρί­ζει το πρό­βλη­μα ως δο­μι­κό και όχι απλώς γρα­φειο­κρα­τι­κό.

Υπο­εκ­προ­σώ­πη­ση στον σχε­δια­σμό  πο­λι­τι­κών έντα­ξης

Παρά την απου­σία επί­ση­μων στα­τι­στι­κών στοι­χεί­ων για τον αριθ­μό των προ­σφύ­γων ανά νησί, η έκ­θε­ση προ­σφέ­ρει μια έμ­με­ση ει­κό­να μέσω του νέου προ­γράμ­μα­τος HELIOS Plus, για την πε­ρί­ο­δο 2025–2028. Για ολό­κλη­ρη την Πε­ρι­φέ­ρεια Νο­τί­ου Αι­γαί­ου –που πε­ρι­λαμ­βά­νει την Κω, τη Λέρο, τη Ρόδο και τα υπό­λοι­πα Δω­δε­κά­νη­σα– το πρό­γραμ­μα προ­βλέ­πει στή­ρι­ξη για μόλις 210 άτομα, με συ­νο­λι­κό προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό 3,8 εκα­τομ­μύ­ρια ευρώ. Ο αριθ­μός αυτός υπο­δη­λώ­νει την ου­σια­στι­κή πε­ρι­θω­ριο­ποί­η­ση των νη­σιω­τι­κών προ­σφύ­γων από τον κε­ντρι­κό σχε­δια­σμό.

Όπως επι­ση­μαί­νει η RSA, οι πε­ρισ­σό­τε­ροι ανα­γνω­ρι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες στα νησιά πα­ρα­μέ­νουν αό­ρα­τοι για την πο­λι­τεία. Είναι άστε­γοι, χωρίς επί­ση­μη κα­τα­γρα­φή, χωρίς καμία στή­ρι­ξη, και με πε­ριο­ρι­σμέ­νες ή μη­δε­νι­κές δυ­να­τό­τη­τες να τεκ­μη­ριώ­σουν το νο­μι­κό τους κα­θε­στώς.

Δύο τα­χύ­τη­τες: Νησιά και εν­δο­χώ­ρα

Η ει­κό­να έρ­χε­ται σε αντί­θε­ση με την κα­τά­στα­ση στην εν­δο­χώ­ρα, όπου πα­ρα­τη­ρεί­ται με­γα­λύ­τε­ρη ανοχή στην εφαρ­μο­γή των διοι­κη­τι­κών προ­θε­σμιών. Στην Αθήνα, στη Θεσ­σα­λο­νί­κη και άλλες με­γά­λες πό­λεις, λει­τουρ­γούν Κέ­ντρα Έντα­ξης Με­τα­να­στών, δη­μο­τι­κοί ξε­νώ­νες και κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σί­ες – έστω και με αδυ­να­μί­ες.

Αντί­θε­τα, στην Κω και στη Λέρο δεν υπάρ­χει κα­νέ­να αντί­στοι­χο πλαί­σιο στή­ρι­ξης. Οι αι­τή­σεις ανα­νέ­ω­σης άδειας δια­μο­νής υπο­βάλ­λο­νται απο­κλει­στι­κά μέσω email, χωρίς επι­βε­βαί­ω­ση πα­ρα­λα­βής. Οι εν­δια­φε­ρό­με­νοι δεν γνω­ρί­ζουν καν αν η αί­τη­σή τους έχει πρω­το­κολ­λη­θεί, ενώ σε πε­ρί­πτω­ση λά­θους ή απώ­λειας ρα­ντε­βού, η διόρ­θω­ση απαι­τεί φυ­σι­κή πα­ρου­σία και επι­μο­νή.

Από την ανα­γνώ­ρι­ση στην εγκα­τά­λει­ψη

Η RSA προει­δο­ποιεί: η ανα­γνώ­ρι­ση του κα­θε­στώ­τος διε­θνούς προ­στα­σί­ας πρέ­πει να ση­μα­το­δο­τεί την αρχή της έντα­ξης – όχι την έναρ­ξη μίας πε­ριό­δου ακραί­ας επι­σφά­λειας. Η ση­με­ρι­νή κα­τά­στα­ση στα νησιά απο­κα­λύ­πτει μία πο­λι­τι­κή δύο τα­χυ­τή­των που οδη­γεί δε­κά­δες αν­θρώ­πους στην αο­ρα­τό­τη­τα και την εγκα­τά­λει­ψη.

Το ελ­λη­νι­κό κρά­τος συ­νε­χί­ζει να απαι­τεί αυ­το­νο­μία από τους πρό­σφυ­γες, χωρίς να τους εξα­σφα­λί­ζει τα απα­ραί­τη­τα ερ­γα­λεία. Χωρίς άδεια δια­μο­νής, χωρίς στέγη, χωρίς έσοδα και χωρίς επί­ση­μα έγ­γρα­φα, η ανα­γνώ­ρι­ση κα­τα­λή­γει να λει­τουρ­γεί ως βάρος αντί για δι­καί­ω­μα.

Όπως επι­ση­μαί­νει η έκ­θε­ση, «ένας μήνας για να χα­θούν όλα» δεν είναι υπερ­βο­λή – είναι μία ακρι­βής πε­ρι­γρα­φή μίας πο­λι­τι­κής που απο­δο­μεί την προ­στα­σία πριν καν τη θε­με­λιώ­σει.