Τένια Μακρή στη “δ” : Πώς ένα παιδί που έχει κακοποιηθεί μπορεί να γιατρέψει τα τραύματα της ψυχής του

Απα­ντή­σεις σε καί­ρια ερω­τή­μα­τα τα οποία προ­κύ­πτουν μετά από την δη­μο­σιο­ποί­η­ση πε­ρι­στα­τι­κών σε­ξουα­λι­κής κα­κο­ποί­η­σης παι­διών που έχουν «πα­γώ­σει» την ελ­λη­νι­κή κοι­νω­νία, δίνει σή­με­ρα η γνω­στή οι­κο­γε­νεια­κή σύμ­βου­λος και ει­δι­κή σε θέ­μα­τα σχέ­σε­ων κ. Τένια Μακρή.

Στη συ­νέ­ντευ­ξή της στη «δη­μο­κρα­τι­κή», ανα­φέ­ρε­ται στα αίτια των φρι­κτών πε­ρι­στα­τι­κών σε­ξουα­λι­κής κα­κο­ποί­η­σης ανη­λί­κων, στον σπου­δαίο ρόλο του οι­κο­γε­νεια­κού αλλά και του σχο­λι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος όπως επί­σης και του κοι­νω­νι­κού πε­ρί­γυ­ρου και απα­ντά στο ερώ­τη­μα αν τε­λι­κά και πώς ένα παιδί που έχει κα­κο­ποι­η­θεί μπο­ρεί να για­τρέ­ψει τα τραύ­μα­τα της ψυχής του…

• Κυρία Μακρή, τους τε­λευ­ταί­ους μήνες, έρ­χο­νται στο φως δια­δο­χι­κά φρι­κτά πε­ρι­στα­τι­κά κα­κο­ποί­η­σης ανη­λί­κων και η απο­ρία που προ­κύ­πτει είναι αν τα πε­ρι­στα­τι­κά αυτά έχουν αυ­ξη­θεί στις μέρες μας ή αν συ­νέ­βαι­ναν ανέ­κα­θεν απλώς τώρα, παίρ­νουν δη­μο­σιό­τη­τα.

Η κα­κο­ποί­η­ση των παι­διών υπήρ­χε πάντα. Εκεί­νο το οποίο πα­ρα­τη­ρού­με τώρα είναι ότι υπάρ­χει μια κλι­μά­κω­ση, δη­λα­δή δη­μο­σιο­ποιού­νται πάρα πολ­λές κα­τα­στά­σεις οι οποί­ες μας ξαφ­νιά­ζουν γιατί δεν μπο­ρού­με να φα­ντα­στού­με ότι άν­θρω­πος μπο­ρεί να φέ­ρε­ται έτσι σε άν­θρω­πο και ιδιαι­τέ­ρως σε μικρά παι­διά. Η παι­δε­ρα­στία και η παι­δο­φι­λία σε έναν πλη­θυ­σμό έχει συ­γκε­κρι­μέ­νο πο­σο­στό. Σε όλες τις κοι­νω­νί­ες, αυτές οι συ­μπε­ρι­φο­ρές οι οποί­ες είναι αντι­κοι­νω­νι­κές δια­τα­ρα­χές ή μπο­ρού­με να πούμε δια­στρο­φές, έχουν ένα συ­γκε­κρι­μέ­νο πο­σο­στό. Αρα λοι­πόν, εκεί­νο το οποίο έχει συ­ντε­λέ­σει είναι αφε­νός μεν ότι έχου­με μια με­γα­λύ­τε­ρη βιαιό­τη­τα, γιατί η εποχή μας χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται από με­γα­λύ­τε­ρη βία και αφε­τέ­ρου ότι βγαί­νουν στην επι­φά­νεια αυτές οι κα­τα­στά­σεις πολύ πιο εύ­κο­λα γιατί οι άν­θρω­ποι μι­λούν.

Αυτό συμ­βαί­νει επει­δή πι­θα­νό­τα­τα να συ­νει­δη­το­ποιούν πε­ρισ­σό­τε­ρο ότι αν δεν μι­λή­σουν το μόνο το οποίο θα κά­νουν είναι να αφή­σουν το πρό­βλη­μα να διαιω­νί­ζε­ται και επι­πλέ­ον μι­λώ­ντας πι­θα­νό­τα­τα να προ­φυ­λά­ξουν κι άλ­λους αν­θρώ­πους από τέ­τοιες συ­μπε­ρι­φο­ρές. Πα­ρα­τη­ρού­με οι άν­θρω­ποι να ευαι­σθη­το­ποι­ηού­νται πε­ρισ­σό­τε­ρο και αυτά τα γε­γο­νό­τα να τα μαρ­τυ­ρούν πολύ πιο γρή­γο­ρα απ΄ό,τι πα­λαιό­τε­ρα, όταν οι υπο­θέ­σεις αυτές «σκε­πά­ζο­νταν» από ντρο­πή, από ενοχή και από τύ­ψεις.

• Ει­δι­κά στην πε­ρι­φέ­ρεια κυρία Μακρή, τα φαι­νό­με­να συ­γκά­λυ­ψης τέ­τοιων πε­ρι­στα­τι­κών τα συ­να­ντού­με πιο έντο­να, υπό τον φόβο του κοι­νω­νι­κού στιγ­μα­τι­σμού και του κοι­νω­νι­κού σχο­λια­σμού.

Βε­βαί­ως, αυτό είναι ακρι­βές. Στις μι­κρές κοι­νω­νί­ες ο κοι­νω­νι­κός σχο­λια­σμός είναι πιο έντο­νος. Στις με­γα­λύ­τε­ρες κοι­νω­νί­ες υπάρ­χει ο κοι­νω­νι­κός σχο­λια­σμός -το λέμε κομψά- υπάρ­χει σε κάθε κοι­νω­νι­κή ομάδα. Σε έναν μικρό τόπο, εξαι­τί­ας της ντρο­πής και των ενο­χών γύρω από τα φαι­νό­με­να της σε­ξουα­λι­κής πα­ρε­νό­χλη­σης ή της σε­ξουα­λι­κής κα­κο­ποί­η­σης, αυτά απο­κρύ­πτο­νται συ­νή­θως. Οπότε λοι­πόν αυτή η συ­γκά­λυ­ψη είναι πολύ πιο ισχυ­ρή και πα­ρα­τη­ρεί­ται πολύ πιο συχνά απ’ ό,τι σε με­γα­λύ­τε­ρες κοι­νω­νί­ες που είναι πιο ελεύ­θε­ρες να εκ­φρά­σουν κά­ποια γε­γο­νό­τα τα οποία χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται από ντρο­πή και ενοχή.

• Πώς μπο­ρεί να βοη­θη­θεί ένα παιδί όταν συ­νει­δη­το­ποι­ή­σει ότι κα­κο­ποιεί­ται, η οποία βέ­βαια συ­νει­δη­το­ποί­η­ση αυτή εξαρ­τά­ται κυ­ρί­ως από την ηλι­κία του;

Το οι­κο­γε­νεια­κό πε­ρι­βάλ­λον μπο­ρεί να βοη­θή­σει, μόνον όταν δεν συ­γκα­λύ­ψει το πε­ρι­στα­τι­κό ή δεν ενο­χο­ποι­ή­σει το παιδί ότι μπο­ρεί κι εκεί­νο να συ­νέ­βα­λε σε αυτή την κα­κο­ποί­η­ση. Και το οι­κο­γε­νεια­κό πε­ρι­βάλ­λον επί­σης μπο­ρεί να βοη­θή­σει, όταν ζη­τή­σει βο­ή­θεια από ει­δι­κούς για το παιδί αυτό.

Οι ει­δι­κοί είναι εκεί­νοι οι οποί­οι δου­λεύ­ο­ντας με το παιδί θα προ­σπα­θή­σουν να επου­λώ­σουν τις πλη­γές του, αυτό όμως δεν ση­μαί­νει ότι δεν θα του αφή­σει η εμπει­ρία αυτή ση­μά­δια… Και τα ση­μά­δια αυτά κυρία Φώτη, θα πα­ρου­σια­στούν όταν το παιδί ενη­λι­κιω­θεί και θα φα­νε­ρω­θούν στο ζευ­γά­ρω­μά του. Οταν το παιδί που κα­κο­ποιεί­ται εκ­βιά­ζε­ται από τον κα­κο­ποι­η­τή του, λέ­γο­ντάς του για πα­ρά­δειγ­μα «αυτό είναι δικό μας μυ­στι­κό, αν μι­λή­σεις θα πά­θουν κακό οι γο­νείς σου ή θα πά­θεις κακό εσύ», το παιδί είναι πάρα πολύ φο­βι­σμέ­νο και αρ­χί­ζει τότε να αντι­λαμ­βά­νε­ται ότι κάτι κακό γί­νε­ται. Και θα πρέ­πει να γνω­ρί­ζε­τε ότι το παιδί θα μι­λή­σει στους γο­νείς του μόνο εάν τους έχει εμπι­στο­σύ­νη κι αν οι γο­νείς του είναι πα­ρό­ντες στο με­γά­λω­μά του. Και όταν λέμε πα­ρό­ντες, δεν εν­νο­ού­με μόνο με φυ­σι­κή πα­ρου­σία αλλά και με ψυ­χο­λο­γι­κή και με πνευ­μα­τι­κή πα­ρου­σία πα­ρό­ντες στη ζωή του παι­διού. Τότε μόνο το παιδί θα μι­λή­σει στους γο­νείς του και θα εκ­φρά­σει ότι κάτι κακό του συμ­βαί­νει… Επί­σης οι γο­νείς θα πρέ­πει να είναι πάρα πολύ ευαι­σθη­το­ποι­η­μέ­νοι στην αλ­λα­γή συ­μπε­ρι­φο­ράς του παι­διού. Ενα παιδί το οποίο κα­κο­ποιεί­ται και το οποίο πο­νά­ει και σω­μα­τι­κά και ψυ­χι­κά, έως ότου αντι­λη­φθεί ότι αυτό το οποίο συμ­βαί­νει δεν είναι φυ­σιο­λο­γι­κό από τη στιγ­μή που επεν­δύ­ε­ται με φόβο και με μυ­στι­κό­τη­τα, θα πα­ρου­σιά­σει αλ­λα­γή συ­μπε­ρι­φο­ράς. Αν το παι­δά­κι πη­γαί­νει στο σχο­λείο είναι πι­θα­νόν να είναι αφη­ρη­μέ­νο, να πα­ρα­με­λεί τα μα­θή­μα­τά του και να απο­σύ­ρε­ται, ή να πα­ρου­σιά­σει μια έντο­νη επι­θε­τι­κό­τη­τα. Αυτά είναι τα πρώτα ση­μά­δια που θα πρέ­πει να πα­ρα­τη­ρή­σουν οι γο­νείς.

Η εκ­δή­λω­ση του θυμού κυρία Φώτη έχει δύο κα­τευ­θύν­σεις, ή θα είναι εξω­στρε­φής οπότε το παιδί θα είναι επι­θε­τι­κό ή στην αντί­θε­τη πε­ρί­πτω­ση το παιδί θα είναι κα­τα­θλι­πτι­κό, θα είναι αγ­χώ­δες και θα είναι σε απο­μό­νω­ση. Επί­σης τα παι­διά αυτά, βλέ­που­με ότι γί­νο­νται συχνά και αντι­κεί­με­να σχο­λι­κού εκ­φο­βι­σμού. Είναι τα παι­διά εκεί­να τα οποία δέ­χο­νται τον πε­ρί­γε­λο, δέ­χο­νται το ξύλο, βί­αιες συ­μπε­ρι­φο­ρές από τους συμ­μα­θη­τές τους και δεν έχουν τη δυ­να­τό­τη­τα να εκ­φρά­σουν αυτά τα οποία συμ­βαί­νουν γιατί υπάρ­χει η έλ­λει­ψη εμπι­στο­σύ­νης από την πλευ­ρά των γο­νιών. Αρα λοι­πόν ένας γο­νιός ο οποί­ος θα αντι­λη­φθεί ότι το παιδί του έχει υπο­στεί ένα τέ­τοιο τραύ­μα, αναμ­φι­σβή­τη­τα δη­μιουρ­γεί ένα πε­ρι­βάλ­λον εμπι­στο­σύ­νης στο σπίτι, δεν το κα­τη­γο­ρεί αλλά ούτε και το κα­να­κεύ­ει σαν να είναι άρ­ρω­στο. Και βε­βαί­ως απευ­θύ­νο­νται οι­κο­γε­νεια­κώς σε έναν σύμ­βου­λο, οι μεν γο­νείς για τον εαυτό τους για να πά­ρουν κα­τευ­θύν­σεις για το πώς θα στα­θούν απέ­να­ντι στο παιδί, αλλά και μια βο­ή­θεια προ­σω­πι­κή για το παιδί το οποίο σιγά σιγά και με τη θε­ρα­πεία θα επου­λώ­σει τα τραύ­μα­τά του αλλά σί­γου­ρα τα ση­μά­δια του θα μεί­νουν.

• Οταν ένα παιδί κα­κο­ποιεί­ται από άν­θρω­πο του οι­κο­γε­νεια­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος, τι γί­νε­ται σε αυτή την πε­ρί­πτω­ση; Εκεί παί­ζει ρόλο ο εκ­παι­δευ­τι­κός;

Το σχο­λείο αν αντι­λη­φθεί μια αλ­λα­γή συ­μπε­ρι­φο­ράς του παι­διού, αν ο εκ­παι­δευ­τι­κός είναι κα­τάλ­λη­λα εκ­παι­δευ­μέ­νος ή αν είναι ένας άν­θρω­πος ο οποί­ος έχει την συ­ναί­σθη­ση και μπο­ρεί να μπει στη θέση του παι­διού και να κα­τα­λά­βει ότι κάτι συμ­βαί­νει, αναμ­φι­σβή­τη­τα είναι σωστό να απευ­θυν­θεί σε κά­ποιες δομές είτε αυτός είναι ο ει­σαγ­γε­λέ­ας ανη­λί­κων ή άλλη δομή που μπο­ρεί να προ­στα­τεύ­σει το παιδί, να μπει μέσα στην οι­κο­γέ­νεια κά­ποιος ει­δι­κός, για να δει τι πραγ­μα­τι­κά συμ­βαί­νει. .Αν το πε­ρι­βάλ­λον του σπι­τιού είναι πάρα πολύ εχθρι­κό και το παιδί κα­κο­ποιεί­ται είτε από τη μη­τέ­ρα του είτε από τον πα­τέ­ρα του και δεν υπάρ­χει κά­ποιος άλλος συγ­γε­νής για να πε­ρι­θάλ­ψει το παιδί και να του πα­ρέ­χει ασφά­λεια, τότε το παιδί θα πρέ­πει να φύγει από το πε­ρι­βάλ­λον αυτό. Οπότε ανά­λο­γα με την πε­ρί­πτω­ση και ανά­λο­γα με την φυ­σιο­γνω­μία που έχει η οι­κο­γέ­νεια, είναι ανά­λο­γη και η με­τα­χεί­ρι­ση του παι­διού.

• Αν ένα παιδί, κυρία Μακρή, δεν λάβει στην ηλι­κία που κα­κο­ποι­ή­θη­κε την απα­ραί­τη­τη βο­ή­θεια από ει­δι­κούς και ανα­ζη­τή­σει βο­ή­θεια ως ενή­λι­κας, αυτό μπο­ρεί να του επι­τρέ­ψει να έχει μια ισορ­ρο­πη­μέ­νη ζωή;

Εχου­με πα­ρα­τη­ρή­σει ότι οι γυ­ναί­κες έχουν μια δυ­σκο­λία να προ­σαρ­μο­στούν στη συ­ζυ­γι­κή τους ζωή και σε­ξουα­λι­κά -θα μου επι­τρα­πεί η έκ­φρα­ση- είναι “νε­κρές” και βε­βαί­ως ο σύ­ζυ­γός τους δεν μπο­ρεί να κα­τα­λά­βει τι ακρι­βώς συμ­βαί­νει αν η γυ­ναί­κα αυτή δεν ομο­λο­γή­σει τι πα­ρελ­θόν έχει, προ­κει­μέ­νου να κα­τα­λά­βει ο άν­θρω­πος αυτός ότι δεν είναι υπεύ­θυ­νος για την σε­ξουα­λι­κή αδρά­νεια της γυ­ναί­κας του αλλά υπάρ­χουν άλλα γε­γο­νό­τα τα οποία την έχουν απο­στα­σιο­ποι­ή­σει από την ερω­τι­κή της ζωή ούτως ώστε να ανα­ζη­τή­σει βο­ή­θεια.

Αν είναι ένας άντρας ο οποί­ος είναι κα­κο­ποι­η­μέ­νος, αναμ­φι­σβή­τη­τα κι εκεί­νος έχει μια απο­στρο­φή προς το σεξ ή μπο­ρεί να μην ζευ­γα­ρώ­σει ποτέ ή ακόμα κι όταν ζευ­γα­ρώ­σει να θε­ω­ρή­σει ότι η σε­ξουα­λι­κή του “κα­ριέ­ρα” -κι αυτή η λέξη σε ει­σα­γω­γι­κά- είναι για να κάνει παι­διά και από εκεί και πέρα, να απο­στα­σιο­ποι­η­θεί. Και ένας άν­δρας και μια γυ­ναί­κα που έχουν πε­ρά­σει μέσα από αυτές τις εμπει­ρί­ες, δύ­σκο­λα θα μι­λή­σουν στον σύ­ντρο­φό τους, εκτός εάν έχει δη­μιουρ­γη­θεί μια τέ­τοια εμπι­στο­σύ­νη μέσα στο ζευ­γά­ρι που μπο­ρούν οι άν­θρω­ποι αυτοί να μι­λή­σουν ακόμα και γι­΄αυ­τές τους τις πλη­γές, να βρουν κα­τα­νό­η­ση και μαζί να βοη­θη­θεί το ζευ­γά­ρι είτε ο άν­δρας είτε η γυ­ναί­κα είτε και οι δύο μαζί, ώστε να μπουν στη δια­δι­κα­σία της θε­ρα­πεί­ας.

• Η ντρο­πή αυτή που κου­βα­λούν τα κα­κο­ποι­η­μέ­να παι­διά, κα­θο­ρί­ζει και τους υπό­λοι­πους το­μείς της ζωής τους, του χα­ρα­κτή­ρα τους;

Ναι, μπο­ρεί αυτό να γίνει, βε­βαί­ως. Εχου­με τους αν­θρώ­πους εκεί­νους οι οποί­οι είναι πολύ δι­στα­κτι­κοί να κά­νουν κοι­νω­νι­κές σχέ­σεις, να εμπι­στευ­τούν τον άντρα ή τη γυ­ναί­κα ανά­λο­γα από ποιον έρ­χε­ται η κα­κο­ποί­η­ση και γε­νι­κό­τε­ρα βλέ­που­με ότι υπάρ­χει μια συ­μπε­ρι­φο­ρά η οποία δεί­χνει ότι κάτι συμ­βαί­νει στο άτομο αυτό. Η κα­κο­ποί­η­ση δεν είναι απα­ραί­τη­το να είναι σε­ξουα­λι­κή, μπο­ρεί να είναι μια οποιασ­δή­πο­τε μορ­φής κα­κο­ποί­η­ση που οπωσ­δή­πο­τε τους επη­ρε­ά­ζει. Κυ­ρί­ως αυτό που βλέ­που­με είναι μια έλ­λει­ψη εμπι­στο­σύ­νης η οποία ξε­κι­νά από τον εαυτό τους βα­σι­κά, δεν έχουν εμπι­στο­σύ­νη στον εαυτό τους άρα δεν έχουν εμπι­στο­σύ­νη και στους αν­θρώ­πους τρι­γύ­ρω.

Είναι οι άν­θρω­ποι αυτοί οι οποί­οι είναι αρ­κε­τά κρυ­ψί­νο­ες -όχι μυ­στι­κο­πα­θείς, είναι δύο δια­φο­ρε­τι­κά πράγ­μα­τα- δεν εκ­δη­λώ­νο­νται κοι­νω­νι­κά πολύ εύ­κο­λα, κι αυτό ξε­κι­νά­ει από το γε­γο­νός ότι δεν έχουν εμπι­στο­σύ­νη στον εαυτό τους και άρα δεν έχουν εμπι­στο­σύ­νη στους γύρω τους. Και βε­βαί­ως οι σχέ­σεις τους με το άλλο φύλο γί­νο­νται δύ­σκο­λες, όπως επί­σης και οι κοι­νω­νι­κές τους σχέ­σεις γί­νο­νται δύ­σκο­λες.

• Τέλος, κυρία Μακρή, ο κοι­νω­νι­κός πε­ρί­γυ­ρος με όλα αυτά τα πε­ρι­στα­τι­κά κα­κο­ποί­η­σης που δη­μο­σιο­ποιού­νται, μπο­ρεί να ευαι­σθη­το­ποι­η­θεί και να έχει έναν πιο ενερ­γό ίσως ρόλο στην αντι­με­τώ­πι­σή τους; Να πα­ρεμ­βαί­νει πιο εύ­κο­λα, να δρα πιο άμεσα, να εν­δια­φέ­ρε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο;

Θα έλεγα, “μπο­ρεί”. Αυτό εξαρ­τά­ται από το πόσο κοι­νω­νι­κή συ­νεί­δη­ση έχει ο κα­θέ­νας από εμάς, πόσο πι­στεύ­ει ότι έχει έναν λόγο να προ­φυ­λάσ­σει τον κοι­νω­νι­κό του πε­ρί­γυ­ρο, κι όταν λέω να προ­φυ­λάσ­σει δεν εννοώ να μπαί­νει ο ίδιος μπρο­στά και να γί­νε­ται Δον Κι­χώ­της ή Ρο­μπέν των Δασών, αλλά να δρα­στη­ριο­ποιεί­ται κατά τέ­τοιον τρόπο ούτως ώστε να μι­λά­ει στις δομές -κα­ταρ­χάς στην αστυ­νο­μία- και μα­κά­ρι η Το­πι­κή Αυ­το­διοί­κη­ση να είναι τόσο καλά δο­δη­μέ­νη ούτως ώστε οι κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σί­ες της να επεμ­βαί­νουν άμεσα και απο­τε­λε­σμα­τι­κά, διότι μια Κοι­νό­τη­τα ή μια Δη­μαρ­χία γνω­ρί­ζουν πολύ κα­λύ­τε­ρα τους πο­λί­τες της απ’ ότι το ανώ­νυ­μο πλή­θος. Η αστυ­νο­μία έτσι όπως επαν­δρώ­νε­ται τώρα με ει­δι­κούς, ψυ­χο­λό­γους και ει­δι­κά εκ­παι­δευ­μέ­νους αστυ­νο­μι­κούς στην κα­κο­ποί­η­ση και στην εν­δο­οι­κο­γε­νεια­κή βία έχει με­γα­λύ­τε­ρη ευαι­σθη­σία να δέ­χε­ται τα θύ­μα­τα… Θα έλεγα λοι­πόν ότι αυτή η δη­μο­σιο­ποί­η­ση έχει και το θε­τι­κό της και το αρ­νη­τι­κό της πρό­ση­μο. Από την μια πλευ­ρά ότι μπο­ρεί κά­ποιους αν­θρώ­πους να τους πα­ρα­κι­νή­σει και να γί­νουν πε­ρισ­σό­τε­ρο συμ­με­το­χι­κοί στο να μι­λά­νε για τα γε­γο­νό­τα αυτά τα οποία πέ­φτουν στην αντί­λη­ψή τους, όμως από την άλλη πλευ­ρά μπο­ρεί -και θα το πω αυτό για τους αν­θρώ­πους εκεί­νους οι οποί­οι έχο­ντας μια «ευαι­σθη­σία» στη συ­μπε­ρι­φο­ρά τους και την λέξη «ευαι­σθη­σία» τη βάζω επί­σης εντός ει­σα­γω­γι­κών- να βρε­θούν κά­ποιοι να μι­μη­θούν αυτές τις συ­μπε­ρι­φο­ρές απλώς και μόνο για να βρε­θούν στη δη­μο­σιό­τη­τα