O N. Aργύρης, υπερήφανος Bορειοηπειρώτης, που στην Αλβανία ήταν «Έλληνας» και στην Ελλάδα «Αλβανός»…

Συ­νέ­ντευ­ξη στη

Μαίρη Φώτη

Ο Νίκος Αρ­γύ­ρης στα 15 του χρό­νια, με ένα καρ­βέ­λι ψωμί στα χέρια και τις μπό­τες του πα­τέ­ρα του που τις πήρε στα κρυφά, δρα­πέ­τευ­σε από την Αλ­βα­νία για να έρθει στην Ελ­λά­δα στην «πα­τρί­δα» του, κι ας έπε­φταν γύρω του οι σφαί­ρες βροχή.

Υπε­ρή­φα­νος Βο­ρειοη­πει­ρώ­της, μιλά σή­με­ρα στην «δ» για το δράμα των Ελ­λή­νων στην Αλ­βα­νία, για την από­φα­σή του να φύγει νύχτα από το χωριό του, την Φρά­στα­νη και για την κα­τά­στα­ση που επι­κρα­τεί σή­με­ρα στην πε­ριο­χή μετά την δο­λο­φο­νία Κα­τσί­φα. Ο Νίκος, που στην Αλ­βα­νία ήταν ο «Έλ­λη­νας» και στην Ελ­λά­δα ο «Αλ­βα­νός» μιλά για την ιστο­ρία της ζωής του και σε όλη τη διάρ­κεια της συ­νέ­ντευ­ξης, τα μάτια του δεν στέ­γνω­σαν. «Είναι ύβρις να απο­κα­λείς τον Βο­ρειοη­πει­ρώ­τη Αλ­βα­νό» λέει και τα δά­κρυα τρέ­χουν πο­τά­μι για τα πά­τρια εδάφη που χά­νο­νται και για τον ανε­λεή πό­λε­μο που δέ­χο­νται οι Έλ­λη­νες από το αλ­βα­νι­κό κρά­τος την ώρα που –όπως λέει – η ελ­λη­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση δεν κάνει τί­πο­τα για να τους προ­στα­τέ­ψει.

• Νίκο, ας ξε­κι­νή­σου­με από το πώς βρέ­θη­κες στη Ρόδο.

Στη Ρόδο βρέ­θη­κα στην ηλι­κία των 15 ετών, προ­ερ­χό­με­νος από τη Βό­ρειο Ήπει­ρο και συ­γκε­κρι­μέ­να από την επαρ­χία της Δρό­πο­λης, από το Αρ­γυ­ρό­κα­στρο.

• Πώς ένα παιδί 15 ετών βρί­σκε­ται στη Ρόδο από τη Δρό­πο­λη;

Η κα­τά­στα­ση εκεί ήταν έκρυθ­μη. Μι­λά­με για την πε­ρί­ο­δο αμέ­σως μετά τον θά­να­το του δι­κτά­το­ρα Εμβέρ Χοτζα στην Αλ­βα­νία και μέχρι το 1990 που έπεσε το τοί­χος του Βε­ρο­λί­νου και όλο το ανα­το­λι­κό μπλοκ. Οι Έλ­λη­νες εκεί ξε­περ­νού­σαν τους 180.000 στη Δρό­πο­λη, στη Χει­μάρ­ρα, στα χωριά των Αγίων Σα­ρά­ντα και σε άλλα χωριά. Ο τόπος τότε έβρα­ζε… Οι Έλ­λη­νες ήθε­λαν να ενω­θούν με την Ελ­λά­δα. Επέ­λε­γαν να μην πα­ντρευ­τούν για να φύ­γουν από εκεί. Με­γά­λη φτώ­χεια… Κάθε Σάβ­βα­το έπαιρ­νες με το κου­πό­νι 100 γρ κρέας και ένα ψωμί.

• Άρα τότε απο­φα­σί­ζεις να φύ­γεις;

Ναι. Μαζί με άλλα 5-6 άτομα Έλ­λη­νες, ξα­δέλ­φια και χω­ρια­νούς, ξε­κι­νή­σα­με από το βουνό Μορ­γκά­να, πε­ρά­σα­με από τη Βό­δρι­στα και από το ηρω­ι­κό χωριό Βου­λια­ρά­τες και από ένα ύψωμα γύρω στα 800 – 1000 μέτρα που δεν υπήρ­χαν φύ­λα­κες και συρ­μα­το­πλέγ­μα­τα, διότι πρέ­πει να ξέ­ρε­τε ότι οι φύ­λα­κες έρι­χναν στο ψαχνό. Σκό­τω­ναν. Έχουν σκο­τώ­σει πάρα πολ­λούς από τους Αγί­ους Σα­ρά­ντα… Από τη Δρό­πο­λη, έναν δικό μας χω­ρια­νό, τον Οδυσ­σέα Κό­κο­λη, τον Γε­νά­ρη του 1983 η αλ­βα­νι­κή αστυ­νο­μία τον εκτέ­λε­σε γιατί ήθελε να φύγει στην Ελ­λά­δα. Το πα­λι­κά­ρι αυτό, μπερ­δεύ­τη­κε, κρα­τού­σε ζά­χα­ρη και στα­φί­δες στα χέρια για να κρα­τη­θεί επει­δή περ­νού­σε μέσα από τα χιό­νια… Είχε ήδη μπει στο ελ­λη­νι­κό έδα­φος, και τότε είδε ένα φως και κα­τευ­θύν­θη­κε προς τα εκεί νο­μί­ζο­ντας ότι είναι κά­ποιο ελ­λη­νι­κό χωριό, όμως ήταν το αλ­βα­νι­κό φυ­λά­κιο… Τον γά­ζω­σαν. Η αλ­βα­νι­κή αστυ­νο­μία, έδεσε το πτώμα του πίσω από ένα τρα­κτέρ και τον έσυρε στα χωριά της ελ­λη­νι­κής μειο­νό­τη­τας στη Δρό­πο­λη για πα­ρα­δειγ­μα­τι­σμό και τρο­μο­κρα­τία…

• Εσύ το είδες αυτό;

Ναι. Η ει­κό­να δεν φεύ­γει από το μυαλό μου ακόμα και σή­με­ρα, μετά από 35 χρό­νια.

• Και πα­ρ΄ό­λα αυτά παίρ­νεις την από­φα­ση να φύ­γεις…

Ναι. Εκεί­νη την ημέρα εί­χα­με και μια κο­πέ­λα μαζί που ήταν έγκυος στον 5ο μήνα. Εγώ έφυγα κρυφά από τους γο­νείς μου. Εμένα η μάνα μου έμαθε ότι έφυγα, όταν κα­τέ­βη­κε στον φούρ­νο για να πάρει ψωμί και της είπε ο φούρ­να­ρης «ο γιος σου έφυγε»…

• Γιατί της το έκα­νες αυτό; Για να μην στε­νο­χω­ρη­θεί;

Μα δεν μπο­ρού­σες να πεις σε κα­νέ­ναν ότι έφευ­γες… Κάθε μέρα πέ­φτα­νε 10.000 σφαί­ρες για εκ­φο­βι­σμό.

• Εσύ 15 χρο­νών, ξε­κι­νώ­ντας από τη Δρό­πο­λη για να φτά­σεις στην Ελ­λά­δα, τι σκε­φτό­σουν;

Ότι ερ­χό­μουν στην πα­τρί­δα μου…

• Μετά από πόσες ώρες φτά­σα­τε στην Ελ­λά­δα;

Μετά από πέντε ώρες πε­ρί­που μέσα στο χιόνι, φτά­σα­με στο χωριό Τσα­μα­ντά. Οι Έλ­λη­νες εκεί μας άνοι­ξαν την αγκα­λιά τους, γιατί είναι κοντά στα σύ­νο­ρα και ήξε­ραν την κα­τά­στα­ση… Όχι όπως πή­γα­με στη Λά­ρι­σα, στην Αθήνα και μας ρω­τού­σαν πού μά­θα­με εμείς οι «Αλ­βα­νοί» να μι­λά­με ελ­λη­νι­κά… Δεν ήξε­ραν ότι όλη η Βό­ρεια Ήπει­ρος μι­λού­σε ελ­λη­νι­κά. Πλή­ρης άγνοια με ευ­θύ­νη του ελ­λη­νι­κού κρά­τους…

• Φεύ­γο­ντας από εκεί τι πήρες μαζί σου;

Τί­πο­τα. Ένα καρ­βέ­λι ψωμί από τον φούρ­νο και τις μπό­τες του πα­τέ­ρα μου για να πε­ρά­σω μέσα από τα χιό­νια που μας έφτα­ναν μέχρι το στή­θος…

• Πότε επι­κοι­νώ­νη­σες με τους γο­νείς σου;

Μετά από τρεις μήνες. Τότε είχε μόνο ένα στρα­τιω­τι­κό τη­λέ­φω­νο στο χωριό και σε φώ­να­ζαν όταν κά­ποιος σε κα­λού­σε, και εν­νο­εί­ται ότι πα­ρα­κο­λου­θού­σαν τις συ­νο­μι­λί­ες…

 

• Ησα­σταν με­γά­λη οι­κο­γέ­νεια;

Εί­μα­στε επτά παι­διά. Τον πα­τέ­ρα μου τον έχασα πρό­περ­σι, σε ηλι­κία 85 ετών. Πολύ τυ­ραν­νι­σμέ­νος… Η μάνα μου ζει, είναι στο χωριό στη Φρά­στα­νη, στην κάτω Δρό­πο­λη.

• Η μαμά έμει­νε πίσω;

Ναι. Πάρα πολ­λοί άν­θρω­ποι επέ­λε­ξαν να μεί­νουν πίσω παρά το κλίμα της τρο­μο­κρα­τί­ας, διότι κά­ποιος έπρε­πε να φυ­λά­ει τα πά­τρια εδάφη…

• Φύ­γα­τε όλα τα παι­διά;

Ναι. Στην αρχή φύ­γα­με όλοι. Με­γά­λος πόνος για μια μάνα και έναν πα­τέ­ρα να βλέ­πουν τα παι­διά τους να φεύ­γουν… Ο ένας αδελ­φός επέ­στρε­ψε πριν από με­ρι­κά χρό­νια με τη σύ­ζυ­γο και τα τέσ­σε­ρα παι­διά του και καλ­λιερ­γεί εκεί στο χωριό τα κτή­μα­τά μας και έχει και ζώα. Προ­σπα­θεί να επι­βιώ­σει μέσα σε ένα δύ­σκο­λο πε­ρι­βάλ­λον μετά τη δο­λο­φο­νία του Κων­στα­ντί­νου Κα­τσί­φα.

• Πώς είναι σή­με­ρα τα πράγ­μα­τα εκεί μετά από αυτό το πε­ρι­στα­τι­κό; Τι σου λένε οι δικοί σου;

Ο κό­σμος εκεί φο­βά­ται, ήταν πάντα δύ­σκο­λα τα πράγ­μα­τα για τους Έλ­λη­νες που ζουν στην Βό­ρειο Ήπει­ρο, όμως μετά την δο­λο­φο­νία έγι­ναν ακόμα χει­ρό­τε­ρα. Μπορώ να πω ότι το ση­με­ρι­νό κα­θε­στώς είναι χει­ρό­τε­ρο και από του Χότζα, διότι τώρα ανοί­γουν τα σπί­τια, κό­βουν την ηλε­κτρο­δό­τη­ση… Δέ­χο­νται με­γά­λο ρα­τσι­σμό οι Έλ­λη­νες της Βο­ρεί­ου Ηπεί­ρου από τους Αλ­βα­νούς, πα­ρό­τι συμ­βιώ­σα­με τόσα χρό­νια.

Αυτή την πε­ρί­ο­δο το κα­θε­στώς έχει φα­να­τί­σει τον κόσμο και τους στρέ­φει ενα­ντί­ον των Ελ­λή­νων. Πριν από με­ρι­κά χρό­νια στη Χει­μάρ­ρα, Αλ­βα­νοί σκό­τω­σαν τον Αρι­στο­τέ­λη Γκού­μα επει­δή μι­λού­σε ελ­λη­νι­κά, διότι τους έχουν πο­τί­σει με ακραίο φα­να­τι­σμό. Εκεί­νη την ημέρα ο Αρι­στο­τέ­λης μι­λού­σε με την παρέα του στα ελ­λη­νι­κά. Τότε τον πλη­σί­α­σαν με άγριες δια­θέ­σεις και με πι­στό­λια επτά Αλ­βα­νοί. Με την επέμ­βα­ση κι άλλων Ελ­λή­νων Χει­μαρ­ριω­τών ο κα­βγάς απο­φεύ­χθη­κε. Όμως οι ίδιοι άν­θρω­ποι τον ακο­λού­θη­σαν ενώ πή­γαι­νε προς το σπίτι του στην Άνω Χει­μάρ­ρα· λίγο πριν φθά­σει, σε μια γέ­φυ­ρα, εμ­βό­λι­σαν τη μο­το­σι­κλέ­τα του. Ο Αρι­στο­τέ­λης έπεσε και εκεί­νοι πέ­ρα­σαν από πάνω του με το αυ­το­κί­νη­τό τους. Για να είναι σί­γου­ροι ότι τον τε­λεί­ω­σαν, έκα­ναν όπι­σθεν και πέ­ρα­σαν και δεύ­τε­ρη φορά από πάνω του. Στη Χει­μάρ­ρα σή­με­ρα, έχουν γκρε­μί­σει όλες τις πε­ριου­σί­ες και τα κτί­σμα­τα των Ελ­λή­νων πα­ρό­λο που ο πρω­θυ­πουρ­γός τους Έντι Ράμα κα­τά­γε­ται από την Χει­μάρ­ρα και έχει ελ­λη­νι­κές ρίζες… Αυτό είναι με­γά­λο αί­σχος που πρέ­πει η ελ­λη­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση να το διορ­θώ­σει πάση θυσία για να μην χα­θούν αυτά τα εδάφη, αυτές οι πα­τρί­δες για τις οποί­ες χύ­θη­κε… άπει­ρο αίμα. Εμείς οι Βο­ρειοη­πει­ρώ­τες έχου­με με­γά­λη αγάπη για την ιδιαί­τε­ρη πα­τρί­δα μας όπως και οι πρό­γο­νοί μας, ο Σίνας, ο Αρ­σά­κης, ο Αβέ­ρωφ, ο Το­σί­τσας που έδω­σαν και την πε­ριου­σία τους για το ελ­λη­νι­κό κρά­τος πα­ρό­λο που το ελ­λη­νι­κό κρά­τος τότε ήταν που­λη­μέ­νο όπως είναι και σή­με­ρα.

• Εσύ πη­γαί­νεις συχνά στη Δρό­πο­λη;

Πη­γαί­νω όσο πιο συχνά μπορώ και όποτε τα κα­τα­φέρ­νω πη­γαί­νω και δύο και τρεις φορές τον χρόνο. Έκανα πολλά χρό­νια για να πάω, λόγω του φόβου που υπήρ­χε.

• Επει­δή εί­χα­τε φύγει;

Και επει­δή εί­χα­με φύγει. Ήταν ο αδελ­φός μου εδώ στην Ελ­λά­δα έναν χρόνο πριν από εμάς, είχε πε­ρά­σει κρυφά νύχτα τα σύ­νο­ρα κι εμείς πίσω στο χωριό ήμα­σταν έντρο­μοι… Εί­χα­με έτοι­μες τις βα­λί­τσες μας και πε­ρι­μέ­να­με πότε θα μας χτυ­πή­σουν την πόρτα για να μας στεί­λουν εξο­ρία… Όποιος δρα­πέ­τευε από τη χώρα, η οι­κο­γέ­νειά του που έμενε πίσω υπέ­φε­ρε τα πάν­δει­να, φυ­λα­κί­σεις, κα­τα­να­γκα­στι­κή ερ­γα­σία… Μέχρι που τους πή­γαι­ναν σε ορυ­χεία, χίλια μέτρα κάτω για να βγά­ζουν πε­τρο­κάρ­βου­νο και το μόνο που τους έδι­ναν ήταν ένα πο­τή­ρι γάλα την ημέρα και οι πε­ρισ­σό­τε­ροι πέ­θαι­ναν εκεί…

Όλα αυτά εντάσ­σο­νταν στην προ­σπά­θεια αφα­νι­σμού των Ελ­λή­νων που ξε­κί­νη­σε ο Χότζα το 1945 και από το 1967 που επι­χεί­ρη­σαν να εξα­φα­νί­σουν με κάθε θυσία, την θρη­σκεία… Έκα­ψαν εκ­κλη­σί­ες, φυ­λά­κι­σαν ιε­ρείς και ακόμα και τότε η Ελ­λά­δα δεν υπε­ρα­σπί­στη­κε τα δι­καιώ­μα­τα των Ελ­λή­νων εκεί. Το χει­ρό­τε­ρο που έκα­ναν ήταν ότι δεν εφο­δί­α­σαν τους Έλ­λη­νες της Βο­ρεί­ου Ηπεί­ρου με διπλή υπη­κο­ό­τη­τα εξαρ­χής… Διότι έτσι θα μπο­ρού­σαν να γυ­ρί­σουν πίσω στα μέρη τους να ζή­σουν, φυ­λάσ­σο­ντας όλα αυτά τα μέρη της Βο­ρεί­ου Ηπεί­ρου, που είναι θέμα χρό­νου να χα­θούν… Αν η Ελ­λά­δα ως κρά­τος δεν κάνει κάτι να βοη­θή­σει τους Έλ­λη­νες της Βο­ρεί­ου Ηπεί­ρου, θα έχου­με πολύ με­γά­λο πρό­βλη­μα εκεί. Ο κό­σμος φο­βά­ται… Τους έχουν όλους φα­κε­λω­μέ­νους, όλους μας έχουν φα­κε­λω­μέ­νους. Αυτό φά­νη­κε και όταν πήγαν Έλ­λη­νες στην κη­δεία του Κα­τσί­φα, ήξε­ραν τα πάντα για όλους τους.

• Νίκο, ένα παιδί 15 χρο­νών, ερ­χό­με­νο στην Ελ­λά­δα τι κάνει, πού πάει;

Εξαρ­χής πήγα στον αδελ­φό μου που ήταν στη Λά­ρι­σα και με βο­ή­θη­σε να ορ­θο­πο­δή­σω. Το κα­λο­καί­ρι του ’90 ήρθα στη Ρόδο που εί­χα­με έναν μα­κρι­νό συγ­γε­νή και έκτο­τε είμαι εδώ.

• Και πώς ξε­κι­νάς, πώς στρώ­νεις τη ζωή σου;

Δού­λε­ψα πάρα πολύ σκλη­ρά… Το μόνο πρό­βλη­μα που αντι­με­τώ­πι­σα είναι ότι δεν γνώ­ρι­ζαν οι Ρο­δί­τες, οι Έλ­λη­νες γε­νι­κά, ότι στη Βό­ρειο Ήπει­ρο έχει Έλ­λη­νες και μας θε­ω­ρού­σαν Αλ­βα­νούς… Ακόμα και σή­με­ρα συμ­βαί­νει αυτό. Όταν λες σε κά­ποιους ότι είσαι από την Βό­ρειο Ήπει­ρο, λένε «α, είσαι Αλ­βα­νός δη­λα­δή». Και αυτό είναι ύβρις για εμάς… Είναι σαν να απο­κα­λείς Τούρ­κο έναν Κύ­πριο. Εμείς επι­λέ­ξα­με να ζή­σου­με εδώ σε αυτόν τον τόπο, και όποιος επι­λέ­γει έναν τόπο για να ζήσει, έχει έναν λόγο πα­ρα­πά­νω για να τον αγα­πά­ει.

• Στην Αλ­βα­νία λοι­πόν ήσουν ο Έλ­λη­νας και στην Ελ­λά­δα ο Αλ­βα­νός;

Ναι… Λόγω της στρε­βλής αντί­λη­ψης που υπάρ­χει για εμάς. Η ελ­λη­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση δεν φρό­ντι­σε να ενη­με­ρώ­σει τον κόσμο στην Ελ­λά­δα, ο οποί­ος δεν φταί­ει, ότι κι εκεί υπάρ­χουν Έλ­λη­νες πα­τριώ­τες. Η Βό­ρεια Ήπει­ρος πα­ρα­χω­ρή­θη­κε από τις με­γά­λες δυ­νά­μεις μετά τον 2ο πα­γκό­σμιο πό­λε­μο στην Αλ­βα­νία με 98% αμι­γώς ελ­λη­νι­κό πλη­θυ­σμό. Υπάρ­χουν οι­κο­γέ­νειες που μοι­ρά­στη­καν στα δύο όταν μπή­καν τα σύ­νο­ρα. Σε μια πε­ρί­πτω­ση έμει­νε η μάνα στην Ελ­λά­δα που είχε πάει επί­σκε­ψη σε ένα συγ­γε­νι­κό σπίτι και ο γιος στην Αλ­βα­νία και του περ­νού­σε κάθε μέρα φα­γη­τό μέσα από το συρ­μα­τό­πλεγ­μα. Για να επι­στρέ­ψω στο ερώ­τη­μά σου, αυτό το κλίμα, αυτή τη «ρε­τσι­νιά» εις βάρος μας την καλ­λιέρ­γη­σαν και οι Αλ­βα­νοί πολ­λοί από τους οποί­ους ψευ­δώς δή­λω­ναν Βο­ρειοη­πει­ρώ­τες για να κα­τα­φέ­ρουν να πά­ρουν χαρ­τιά… Κι εκεί έγινε η σύγ­χυ­ση και την πλη­ρώ­σα­με εμείς. Τότε το ελ­λη­νι­κό κρά­τος, ζή­τη­σε από τους Βο­ρειοη­πει­ρώ­τες 500.000 δρχ (!) για να πά­ρουν ελ­λη­νι­κή ταυ­τό­τη­τα. Μας ζή­τη­σαν να αγο­ρά­σου­με την ελ­λη­νι­κό­τη­τά μας! Κα­τα­λα­βαί­νε­τε ότι οι πιο πολ­λοί Βο­ρειοη­πει­ρώ­τες, ακόμα κι εκεί­νοι που είχαν χρή­μα­τα, δεν πήγαν καν να κα­τα­θέ­σουν τα χαρ­τιά τους γιατί είναι ντρο­πή να σε κα­λούν να αγο­ρά­σεις αυτό που είσαι! Κι εμείς μεί­να­με με την «ρε­τσι­νιά» μέσα στην ίδια μας την πα­τρί­δα… Ξέ­ρε­τε τι λένε; Ότι όποιος δεν έχει ρίζες δεν έχει και μέλ­λον. Αυτή είναι η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα.

• Εσένα πού είναι οι ρίζες σου;

Εμένα οι ρίζες μου είναι στη Δρό­πο­λη, στη Φρά­στα­νη… Εκεί που χτυ­πού­σε για χι­λιε­τί­ες η καρ­διά του ελ­λη­νι­σμού. Εκεί δό­θη­καν οι με­γά­λοι αγώ­νες του ελ­λη­νι­σμού και έχου­με και 11.000 αν­θό­σπαρ­τους Έλ­λη­νες «στρα­τιώ­τες», στην ελ­λη­νο­αλ­βα­νι­κή με­θό­ριο.

• Έχεις πάει μαζί με τα παι­διά σου στο χωριό;

Δεν έχου­με πάει ακόμα… Τώρα πια είναι σε ηλι­κία που πρέ­πει να πάνε.

• Σή­με­ρα που είσαι στη Ρόδο, έχεις δη­μιουρ­γή­σει τη δική σου οι­κο­γέ­νεια, σκέ­φτε­σαι εκεί­νο το δρο­μο­λό­γιο που έκα­νες με τα πόδια για φτά­σεις στην πα­τρί­δα;

Κάθε μέρα…