Η υπόθεση οικογένειας από τη Ρόδο που έφτασε μέχρι το Στρασβούργο και αποκάλυψε τα κενά στην ελληνική Δικαιοσύνη

• Μητέρα και δύο ανήλικα παιδιά, Έλληνες και Αμε­ρι­κα­νοί πολίτες, βρέ­θη­καν στο επί­κε­ντρο μιας πολύ­κρο­της δικα­στι­κής δια­μά­χης για την επι­στροφή τους στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες, με το Ευρω­παϊκό Δικα­στή­ριο να δια­πι­στώ­νει παρα­βί­αση του δικαιώ­μα­τος οικο­γε­νεια­κής ζωής

Προ­χθε­σινή απόφαση του Ευρω­παϊ­κού Δικα­στη­ρίου Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που (ΕΔΔΑ) στην υπόθεση M.P. και άλλοι κατά Ελλάδας έφερε στο προ­σκή­νιο μια οικο­γε­νειακή ιστορία που εκτυ­λί­χθηκε στη Ρόδο και κατέ­ληξε να εξε­τα­στεί σε διεθνές επίπεδο.

Στο επί­κε­ντρο βρέ­θη­καν μία μητέρα και τα δύο ανήλικα παιδιά της, τα οποία κλή­θη­καν να επι­στρέ­ψουν στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες.

Το ΕΔΔΑ έκρινε πως οι ελλη­νι­κές αρχές δεν εξά­ντλη­σαν τα απα­ραί­τητα μέσα για να προ­στα­τεύ­σουν το υπέρ­τατο συμ­φέ­ρον των παιδιών, επι­βάλ­λο­ντας ουσια­στικά νέα υπο­χρε­ω­τικά πρότυπα για την ακρόασή τους σε υπο­θέ­σεις διε­θνούς απα­γω­γής.

Η μητέρα, γεν­νη­μένη το 1981, και τα δύο παιδιά της, γεν­νη­μένα το 2016 και το 2018, όλοι τους με διπλή ιθα­γέ­νεια (Ελλάδα–ΗΠΑ), βρέ­θη­καν στο επί­κε­ντρο μιας μακράς και σύν­θε­της δικα­στι­κής δια­δρο­μής: από την εκούσια παρα­μονή στο νησί και την ανα­τροπή σχεδίων λόγω Covid-19 έως την ανα­γκα­στική επι­στροφή των παιδιών στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες και, τελικά, την κατα­δι­κα­στική απόφαση του Ευρω­παϊ­κού Δικα­στη­ρίου Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που (ΕΔΔΑ) κατά της Ελλάδας στις 9 Σεπτεμ­βρίου 2025.

Το Στρα­σβούργο δια­πί­στωσε παρα­βί­αση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ και για πρώτη φορά όρισε ρητά ότι τα εθνικά δικα­στή­ρια οφεί­λουν να εξε­τά­ζουν αυτε­παγ­γέλ­τως –και να αιτιο­λο­γούν– τη σκο­πι­μό­τητα ακρό­α­σης των παιδιών σε υπο­θέ­σεις διε­θνούς απα­γω­γής, ακόμη και αν δεν υπάρχει σχετικό ρητό αίτημα.

Από το Τέξας και τη  Φλό­ρι­ντα στη Ρόδο

Το 2015 η 44χρονη τότε μετέβη στις ΗΠΑ. Από το 2016 εργά­στηκε σε παιδικό σταθμό στο Χιού­στον του Τέξας, ενώ το ίδιο έτος τέλεσε γάμο με Ελλη­νο­α­με­ρι­κανό. Το πρώτο παιδί γεν­νή­θηκε στο Τέξας (2016) και το δεύτερο στη Φλό­ρι­ντα (2018), όπου η οικο­γέ­νεια μετέβη αργό­τερα. Μεταξύ 2018 και 2020 η σχέση του ζευ­γα­ριού δοκι­μά­στηκε έντονα.

Το 2020, με συμ­βο­λαιο­γρα­φικά κατα­τε­θει­μένη συναί­νεση του πατέρα, η μητέρα ταξί­δεψε με τα δύο παιδιά στη Ρόδο για παρα­μονή έως τις 4 Φεβρουα­ρίου 2021. Κατά τη διάρ­κεια της παρα­μο­νής, λόγω παν­δη­μίας, άλλαξε το δρο­μο­λό­γιο επι­στρο­φής και η μητέρα ενη­μέ­ρωσε για πρόθεση επι­στρο­φής τον Μάιο του 2021. Στην πράξη, όμως, προ­χώ­ρησε σε εγγραφή των παιδιών σε σχολείο του νησιού, τα ασφά­λισε στον ΕΦΚΑ και από τον Μάρτιο του 2021 εργά­στηκε στη Ρόδο ως ψυχο­λό­γος, παρα­μέ­νο­ντας στην Ελλάδα.

Η εκκί­νηση της δικα­στι­κής δια­μά­χης στην Ελλάδα

Μετά τη μη επι­στροφή, ο πατέρας προ­σέ­φυγε στα ελλη­νικά δικα­στή­ρια, επι­κα­λού­με­νος τη Σύμβαση της Χάγης (1980) για τα αστικά θέματα της διε­θνούς απα­γω­γής παιδιών, όπως έχει ενσω­μα­τω­θεί στο ελλη­νικό δίκαιο με τον νόμο 2102/1992.

Τον Μάιο του 2022, το Μονο­με­λές Πρω­το­δι­κείο Ρόδου απέρ­ριψε την αίτηση επι­στρο­φής, κρί­νο­ντας ότι η επι­στροφή θα εξέθετε τα παιδιά σε σοβαρό κίνδυνο ψυχικής δοκι­μα­σίας. Μάλιστα το Δικα­στή­ριο συνε­κτί­μησε την ένταξη των παιδιών στο τοπικό σχολείο και το εργα­σιακό–υπο­στη­ρι­κτικό πλαίσιο του πατέρα (πολλές ώρες εργα­σίας χωρίς επαρκές δίκτυο φρο­ντί­δας).

Η εικόνα ανε­τράπη σε δεύτερο βαθμό: τον Δεκέμ­βριο του 2022, το Μονο­με­λές Εφετείο Δωδε­κα­νή­σου διέταξε την επι­στροφή των παιδιών στις ΗΠΑ, κρί­νο­ντας ότι η προ­σαρ­μογή τους στη Ρόδο δεν συνιστά αφ’ εαυτής «αφόρητη κατά­σταση» ή «δοκι­μα­σία» ώστε να ενερ­γο­ποι­η­θούν οι εξαι­ρέ­σεις του άρθρου 13(β) της Σύμ­βα­σης της Χάγης. Τον Δεκέμ­βριο του 2023, ο Άρειος Πάγος επι­κύ­ρωσε την απόφαση του Εφε­τείου.

Στο μεταξύ, στις ΗΠΑ είχε εκδοθεί δια­ζύ­γιο (Σεπτέμ­βριος 2022). Τα παιδιά επέ­στρε­ψαν στον πατέρα τους στις ΗΠΑ τον Δεκέμ­βριο του 2024, ενώ η μητέρα παρέ­μεινε στη Ρόδο.

Η προ­σφυγή στο Στρα­σβούργο και η δια­δι­κα­σία

Η προ­σφυγή κατα­τέ­θηκε στο ΕΔΔΑ στις 19 Ιανουα­ρίου 2024 από τη μητέρα στο όνομά της και για λογα­ρια­σμό των δύο παιδιών.

Ο πατέρας έλαβε άδεια να παρέμ­βει. Η υπόθεση κατα­χω­ρί­στηκε με αριθμό 2068/24 και εξε­τά­στηκε από Τμήμα επτά δικα­στών, με απόφαση που εκδό­θηκε στις 9 Σεπτεμ­βρίου 2025. Η διά­σκεψη κατέ­ληξε με πλειο­ψη­φία 5–2 σε δια­πί­στωση παρα­βί­α­σης του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.

Σημειω­τέον ότι, σύμφωνα με τα άρθρα 43 και 44 της Σύμ­βα­σης, η απόφαση Τμή­μα­τος δεν είναι ορι­στική: εντός τρι­μή­νου μπορεί να ζητηθεί παρα­πο­μπή στην Ευρεία Σύνθεση. Αν το αίτημα απορ­ρι­φθεί, η απόφαση καθί­στα­ται ορι­στική την ίδια ημέρα.

Το νομικό πλαίσιο: Σύμβαση της Χάγης  και άρθρο 8 ΕΣΔΑ

Το ΕΔΔΑ υπεν­θύ­μισε ότι η διαταγή επι­στρο­φής συνιστά επέμ­βαση στην οικο­γε­νειακή ζωή, επι­τρε­πτή μόνο εφόσον είναι «ανα­γκαία σε δημο­κρα­τική κοι­νω­νία». Ο έλεγχος επι­κε­ντρώ­νε­ται στο υπέρ­τατο συμ­φέ­ρον του παιδιού και ιδίως στην εξα­κρί­βωση αν απο­κλεί­ε­ται «σοβαρός κίν­δυ­νος» κατά την έννοια του άρθρου 13(β) της Σύμ­βα­σης της Χάγης, η οποία έχει ενσω­μα­τω­θεί στο ελλη­νικό δίκαιο (ν. 2102/1992).

Το Δικα­στή­ριο επε­σή­μανε ότι τα εθνικά δικα­στή­ρια πράγ­ματι συνε­κτί­μη­σαν τα στοι­χεία του φακέλου (ενόρκες κατα­θέ­σεις, ψυχο­λο­γι­κές εκθέ­σεις, μάρ­τυ­ρες). Το ζήτημα, όμως, δεν ήταν η απλή λήψη υπόψη απο­δει­κτι­κών μέσων, αλλά η πλη­ρό­τητα της δια­δι­κα­σίας υπό το πρίσμα της ανάγκης να απο­κλει­στεί ο σοβαρός κίν­δυ­νος και να ακου­στούν –εφόσον ενδεί­κνυ­ται– οι απόψεις των παιδιών.

«Εξέταση αυτε­παγ­γέλ­τως»: το κρίσιμο νέο  δικο­νο­μικό καθήκον

Το ΕΔΔΑ, λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τα διεθνή κείμενα και ειδι­κό­τερα τη Σύσταση CM/Rec(2025)4 της Επι­τρο­πής Υπουρ­γών, κατέ­γραψε ευρω­παϊκή συναί­νεση υπέρ της ουσια­στι­κής δυνα­τό­τη­τας των παιδιών να εκφρά­σουν γνώμη, άμεσα ή μέσω κατάλ­λη­λων μηχα­νι­σμών φιλικών προς τα παιδιά. Επί αυτής της βάσης, το Δικα­στή­ριο για πρώτη φορά δια­τύ­πωσε ρητά ότι τα εθνικά όργανα έχουν υπο­χρέ­ωση να εξε­τά­ζουν αυτε­παγ­γέλ­τως και να αιτιο­λο­γούν αν πρέπει να ακού­σουν τα παιδιά πριν απο­φαν­θούν για την επι­στροφή τους.

Στην υπό κρίση υπόθεση, αυτό απέ­κτησε ιδιαί­τερη σημασία διότι συνυ­πήρ­χαν δύο αντί­θε­τες ελλη­νι­κές απο­φά­σεις (Πρω­το­δι­κείου και Εφε­τείου) και ενδε­χό­μενη σημα­ντική μετα­βολή των όρων ζωής των παιδιών από την επι­στροφή στις ΗΠΑ, από τη Ρόδο όπου είχε εγκα­τα­στα­θεί η μητέρα και κατοι­κού­σαν και οι παπ­πού­δες και για­γιά­δες και από τις δύο πλευρές. Ενόψει αυτών, τα εθνικά δικα­στή­ρια όφειλαν, ακόμη και χωρίς ρητό αίτημα των δια­δί­κων, να κρίνουν αν και πώς θα ακου­στούν τα παιδιά.

Το σκε­πτικό: γιατί κρίθηκε ότι υπήρξε  παρα­βί­αση του άρθρου 8

Το Δικα­στή­ριο δια­πί­στωσε ότι τα ελλη­νικά δικα­στή­ρια εκτί­μη­σαν την υπόθεση χωρίς να εξε­τά­σουν αυτε­παγ­γέλ­τως και να αιτιο­λο­γή­σουν τη σκο­πι­μό­τητα λήψης της γνώμης των παιδιών, μολο­νότι αυτή συνι­στούσε κρίσιμο στοι­χείο για την αξιο­λό­γηση του «σοβαρού κιν­δύ­νου» του άρθρου 13(β). Επο­μέ­νως, η εσω­τε­ρική δια­δι­κα­σία δεν πλη­ρούσε τις δικο­νο­μι­κές απαι­τή­σεις του άρθρου 8 και η ανα­γκα­στική επι­στροφή δεν μπο­ρούσε να θεω­ρη­θεί «ανα­γκαία» σε δημο­κρα­τική κοι­νω­νία.

Ως δίκαιη ικα­νο­ποί­ηση, το ΕΔΔΑ επι­δί­κασε 7.500 ευρώ από κοινού στους προ­σφεύ­γο­ντες για ηθική βλάβη και 4.200 ευρώ στη μητέρα για έξοδα και δαπάνες. Η κρίση ελήφθη με πλειο­ψη­φία 5–2.

Η ελλη­νική δικα­στική δια­δρομή υπό το  μικρο­σκό­πιο του ΕΔΔΑ

Το Μονο­με­λές Πρω­το­δι­κείο Ρόδου είχε σταθ­μί­σει συγκε­κρι­μένα στοι­χεία: την ένταξη των παιδιών στο σχολικό και κοι­νω­νικό περι­βάλ­λον της Ρόδου, την εργα­σιακή κατά­σταση και το δίκτυο υπο­στή­ρι­ξης κάθε γονέα, και το ενδε­χό­μενο η απότομη μετα­κί­νηση να προ­κα­λέ­σει έντονη ψυχική δοκι­μα­σία. Το Εφετείο, αντι­θέ­τως, θεώρησε ότι η προ­σαρ­μογή δεν αρκεί για να πλη­ρω­θούν οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις της εξαί­ρε­σης. Η αντί­φαση αυτή, σε συν­δυα­σμό με το μέγεθος της μετα­βο­λής στις ζωές των παιδιών, καθι­στούσε κατά το ΕΔΔΑ ανα­γκαία την αυτε­πάγ­γελτη εξέταση της ακρό­α­σής τους.

Τι αλλάζει στην  πράξη για τα ελλη­νικά δικα­στή­ρια

Η υπόθεση συνιστά την πρώτη ρητή δια­τύ­πωση υπο­χρέ­ω­σης «εξέ­τα­σης αυτε­παγ­γέλ­τως» της ακρό­α­σης των ανη­λί­κων σε υπο­θέ­σεις απα­γω­γής παιδιών. Αυτό σημαί­νει ότι, στο εξής, κάθε ελλη­νικό δικα­στή­ριο που καλεί­ται να εφαρ­μό­σει τη Σύμβαση της Χάγης θα πρέπει, πριν κατα­λή­ξει σε διαταγή επι­στρο­φής, να απο­φα­σί­ζει τεκ­μη­ριω­μένα αν θα συλ­λέ­ξει τη γνώμη των παιδιών, άμεσα ή έμμεσα (μέσω εμπει­ρο­γνω­μό­νων, κοι­νω­νι­κών υπη­ρε­σιών, παι­δο­ψυ­χο­λό­γων), με δια­δι­κα­σίες προ­σαρ­μο­σμέ­νες στην ηλικία και την ωρι­μό­τητά τους. Η υπο­χρέ­ωση δεν εξαρ­τά­ται από το αν ο διά­δι­κος υπέβαλε σχετικό αίτημα: πρό­κει­ται για καθήκον του ίδιου του Δικα­στη­ρίου, που απορ­ρέει από το υπέρ­τατο συμ­φέ­ρον του παιδιού.

Συνα­κό­λουθα, το βάρος αιτιο­λο­γίας αυξά­νε­ται: εφόσον υπάρ­χουν αντι­κρουό­με­νες απο­φά­σεις, μακρο­χρό­νια εγκα­τά­σταση του παιδιού σε νέο περι­βάλ­λον ή σημα­ντική μετα­βολή των συν­θη­κών ζωής του, η μη εξέταση της ακρό­α­σης καθί­στα­ται δικο­νο­μικό έλλειμμα που μπορεί να επι­φέ­ρει δια­πί­στωση παρα­βί­α­σης του άρθρου 8.