Στέλλα Κυβέλου- Χιωτίνη: «Σχέδιο εθνικής αυτογνωσίας, μία γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν, τη γεωγραφία και το μέλλον ο ΘΧΣ»

Ο πρό­σφα­τος χάρτης Θαλάσ­σιου Χωρο­τα­ξι­κού Σχε­δια­σμού χαρα­κτη­ρί­ζε­ται ως “πολι­τική πράξη”. Τι καθιστά έναν τεχνικό χάρτη πολι­τικό εργα­λείο;

Αγαπητή κα Παμπρή, θα ήθελα να διευ­κρι­νίσω ότι ο ίδιος ο Θαλάσ­σιος Χωρο­τα­ξι­κός Σχε­δια­σμός (ΘΧΣ) είναι βαθιά πολι­τι­κός, γενι­κό­τερα η χωρο­τα­ξία είναι μΊα κοι­νω­νική και πολι­τική δια­δι­κα­σία. Ασφαλώς υπάρχει ένα τεχνικό μέρος αλλά η επε­ξερ­γα­σία και οι προ­τά­σεις είναι πολι­τική πράξη. Οι ρυθ­μί­σεις που θα επι­φέ­ρει αφορούν και θίγουν ή ωφελούν κοι­νω­νι­κές ομάδες. Τους αλιείς μας πρω­τί­στως, τους υδα­το­καλ­λιερ­γη­τές, τις εται­ρίες υπε­ρά­κτιων ΑΠΕ, τις εται­ρείες εξο­ρύ­ξεων, τον κόσμο του θαλάσ­σιου του­ρι­σμού, του κατα­δυ­τι­κού του­ρι­σμού, της κρουα­ζιέ­ρας, της ίδιας μας της ναυ­τι­λίας, και φυσικά, το κυριό­τερο θα έλεγα, τις τοπικές κοι­νω­νίες! Γι’ αυτό άλλωστε ο σχε­δια­σμός περι­λαμ­βά­νει θεσμο­θε­τη­μένα, δια­δι­κα­σίες δια­βού­λευ­σης με όλους του εμπλε­κό­με­νους φορείς.

Εξάλλου είναι σαφές ότι ως εργα­λείο γαλά­ζιας οικο­νο­μίας, ο ΘΧΣ είναι πολι­τι­κός. Για να δώσω τον ορισμό που ανα­φέ­ρε­ται στη σχετική Ευρω­παϊκή Οδηγία του 2014, o ΘΧΣ είναι μία δια­δι­κα­σία μέσω της οποίας οι αρμό­διες αρχές του οικείου κράτους – μέλους ανα­λύ­ουν και οργα­νώ­νουν τις ανθρώ­πι­νες δρα­στη­ριό­τη­τες στις θαλάσ­σιες περιο­χές, με σκοπό την επί­τευξη οικο­λο­γι­κών, οικο­νο­μι­κών και κοι­νω­νι­κών στόχων.

Στον οδικό χάρτη της για τον ΘΧΣ, η Ευρω­παϊκή Επι­τροπή τον θεωρεί ως εργα­λείο για τη βελ­τί­ωση της δια­δι­κα­σίας λήψης απο­φά­σεων, παρέ­χο­ντας ένα πλαίσιο για τη διαι­τη­σία μεταξύ αντα­γω­νι­στι­κών ανθρώ­πι­νων δρα­στη­ριο­τή­των και τη δια­χεί­ριση των επι­πτώ­σεών τους στο θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον. Στόχος του είναι η εξι­σορ­ρό­πηση των τομε­α­κών συμ­φε­ρό­ντων και η επί­τευξη βιώ­σι­μης χρήσης των θαλάσ­σιων πόρων, σύμφωνα με τη στρα­τη­γική της ΕΕ για τη βιώσιμη ανά­πτυξη (Ευρω­παϊκή Επι­τροπή 2008), αλλά και η ασφά­λεια δικαίου.

Ποιοι είναι οι βασικοί παρά­γο­ντες που πρέπει να συνε­κτι­μη­θούν στον σχε­δια­σμό του ελλη­νι­κού θαλάσ­σιου χώρου; Τι θα διορ­θώ­νατε;

Ο νησιω­τι­κός και θαλάσ­σιος χώρος της Ελλάδας υφί­στα­ται μία αργή αλλά κρίσιμη μετα­μόρ­φωση. Η Ευρω­παϊκή Ένωση δίνει αυξα­νό­μενη έμφαση στον ΘΧΣ, με όλα τα κράτη – μέλη (πλην Κρο­α­τίας και Ελλάδας) να έχουν εκπο­νή­σει και κατα­θέ­σει θαλάσ­σια χωρο­τα­ξικά σχέδια με βάση την οδηγία 89/2014/ΕΕ (με πολλά να βρί­σκο­νται σε σχέδια δεύ­τε­ρης και τρίτης γενιάς) ως στρα­τη­γικό εργα­λείο για τη βιώσιμη ανά­πτυξη, τη συνοχή και την ασφά­λεια.

Πρότασή μου είναι ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να επα­να­ξιο­λο­γή­σει τον χωρικό της σχε­δια­σμό στη θάλασσα – μέσα από το πρίσμα της λει­τουρ­γι­κής δια­σύν­δε­σης, της πολι­τι­σμι­κής συνέ­χειας και της γεω­πο­λι­τι­κής στρα­τη­γι­κής. Το ΥΠΕΝ (αρμό­διος φορέας για τον ΘΧΣ) πρέπει άμεσα να επα­νε­ξε­τά­σει κριτικά την πρό­σφατη θεσμο­θέ­τηση των θαλάσ­σιων χωρικών ενο­τή­των (και ιδιαί­τερα των ενο­τή­των Κρήτης και Νοτίου Αιγαίου) υπο­στη­ρί­ζο­ντας την ανάγκη για μια νέα, ολο­κλη­ρω­μένη προ­σέγ­γιση στη θαλάσ­σια χωρο­τα­ξία, με ιδιαί­τερη έμφαση στις νησιω­τι­κές περιο­χές.

Οι Θαλάσ­σιες Χωρικές Ενό­τη­τες (ΘΧΕ) (βλέπετε τον σχετικό χάρτη που περι­λαμ­βά­νει στην ίδια ενότητα την Περι­φέ­ρεια Αττικής και το σύνολο της Περι­φέ­ρειας Νοτίου Αιγαίου!) οφεί­λουν να αντα­να­κλούν όχι μόνο διοι­κη­τική οργά­νωση αλλά τη φυσική γεω­γρα­φία των νησιω­τι­κών συμπλεγ­μά­των, ακόμα και την υπο­θα­λάσ­σια αλλά και τις πραγ­μα­τι­κές κοινωνικο-οικονομικές τους δυνα­μι­κές και την κοινή άυλη και υλική πολι­τι­στική τους κλη­ρο­νο­μιά και ταυ­τό­τητα.

Με λίγα λόγια, προ­τείνω να ενο­ποι­η­θεί η ΘΧΕ της περι­φέ­ρειας Κρήτης με μέρος της ΘΧΕ Νοτίου Αιγαίου και συγκε­κρι­μένα με το σύμπλεγμα νήσων Κάσος, Κάρ­πα­θος, Σαρία, Χάλκη, Ρόδος, Καστελ­λό­ριζο, Στρογ­γύλη κλπ.

Η έννοια των “λει­τουρ­γι­κών συστά­δων νήσων” προ­τεί­νει μία νέα γεω­γρα­φική και διοι­κη­τική λογική. Μπορεί η έννοια αυτή να εφαρ­μο­στεί χωρίς ανα­διάρ­θρωση των υφι­στά­με­νων διοι­κη­τι­κών Περι­φε­ρειών;

Ασφαλώς και είναι δυνατόν γιατί πρό­κει­ται για υπο­πε­ρι­φε­ρειακό σχε­δια­σμό (που τον επι­τρέ­πει άλλωστε η νομο­θε­σία μας, δηλαδή ο νόμος 4546/2018 που εισή­γαγε στο εθνικό δίκαιο την οδηγία 89/2014/ΕΕ) δημο­τι­κού επι­πέ­δου και δια­δη­μο­τι­κής συνερ­γα­σίας (ενδιά­μεσο επίπεδο).

Με τον συντο­νι­σμό της Περι­φέ­ρειας, θα προ­τα­θεί να ληφθούν υπόψη λει­τουρ­γι­κές συστά­δες με κοινωνικο-πολιτισμική συνέ­χεια και κοινωνικο-οικονομική συμπλη­ρω­μα­τι­κό­τητα. Μία τέτοια συστάδα είναι η Κρήτη με τις περι­φε­ρεια­κές ενό­τη­τες Ηρα­κλείου και Λασι­θίου μαζί με τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου που προ­α­να­φέρ­θη­καν (Κάσος, Κάρ­πα­θος, Σαρία, Χάλκη, Ρόδος, Καστελ­λό­ριζο, Στρογ­γύλη….).Να σημειώσω ότι πολλές χώρες δου­λεύ­ουν τον ΘΧΣ στη βάση συστά­δων νήσων, η Κροατία, η Φιν­λαν­δία, η Πορ­το­γα­λία (με το πρό­σφατο θαλάσ­σιο χωρο­τα­ξικό σχέδιό της για τις Αζόρες και φυσικά πολλές εκτός Ευρώπης, η Ινδο­νη­σία, οι Φιλιπ­πί­νες, η Ιαπωνία κλπ). Η μέχρι σήμερα απο­τυ­χία οργά­νω­σης του νησιω­τι­κού χώρου σε λει­τουρ­γικά συμπλέγ­ματα με οικο­νο­μική συμπλη­ρω­μα­τι­κό­τητα έχει σοβαρές επι­πτώ­σεις. Έχει οδη­γή­σει στην επι­κρά­τηση του του­ρι­σμού ως μονα­δι­κού οικο­νο­μι­κού μοντέ­λου, με τις γνωστές συνέ­πειες: περι­βαλ­λο­ντική υπο­βάθ­μιση, εποχική εργασία, πίεση στις υπο­δο­μές και διά­βρωση της τοπικής πολι­τι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας.

Όπου υπάρ­χουν άλλες παρα­γω­γι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες – αγρο­τική παρα­γωγή, αλιεία, ανα­νε­ώ­σι­μες πηγές ενέρ­γειας, πολι­τι­στι­κές βιομηχανίες- είναι περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νες. Τα νησιά παρα­μέ­νουν εγκλω­βι­σμένα σε ένα μονο­καλ­λιερ­γιακό μοντέλο, που δημιουρ­γεί «επο­χι­κές κοι­νω­νίες» χωρίς συνέ­χεια και προ­ο­πτική.

Ποια είναι τα πλε­ο­νε­κτή­ματα, αλλά και οι πιθανές αντι­δρά­σεις σε μία ενιαία θεώρηση Κρήτης – Δωδε­κα­νή­σων. Και τι θα προ­τεί­νατε στους δύο ηγέτες Νοτίου Αιγαίου και Κρήτης, Χατζη­μάρκο και Αρνα­ου­τάκη;

Είμαι βέβαιη, γιατί το συζητώ τόσο με πολι­τικά στελέχη, στελέχη της αυτο­διοί­κη­σης όσο και με τεχνο­κρά­τες ότι αν η πολι­τεία ( και κυρίως το ΥΠΕΝ ) ενη­με­ρω­θεί επαρκώς, με βάση αν θέλετε και το σχετικό ερευ­νη­τικό μας πρό­γραμμα HERSEA (www.her-sea.eu), για την πρόταση αυτή να εκκι­νή­σει κατά προ­τε­ραιό­τητα ένα θαλάσ­σιο χωρο­τα­ξικό σχέδιο κοινής θεώ­ρη­σης Κρήτης-Δωδεκανήσου, θα συντα­χθεί σε αυτό.

Παράλ­ληλα βέβαια η πίεση που μπορούν να ασκή­σουν οι ηγέτες Νοτίου Αιγαίου και Κρήτης θα είναι χωρίς αμφι­βο­λία καθο­ρι­στική. Άλλωστε οι περι­φέ­ρειες θα έπρεπε να έχουν ως απο­στολή τους την ώθηση του Εθνικού Θαλάσ­σιου Χωρο­τα­ξι­κού Σχε­δια­σμού και η ΕΕ έχει επεν­δύ­σει σε αυτό το αντι­κεί­μενο. Χαρα­κτη­ρι­στικό είναι το πρό­γραμμα EMFAF REGINA-MSP (www.regina-msp.eu), στο οποίο συμ­με­τεί­χαμε ως ερευ­νη­τικό εργα­στή­ριο κατά τη διετία 2023-2024, με μελέτη μάλιστα περί­πτω­σης της Περι­φέ­ρειας Κρήτης.

Πώς μπο­ρούμε να περά­σουμε από την απο­σπα­σμα­τική δια­χεί­ριση στον συντο­νι­σμένο σχε­δια­σμό στον ελλη­νικό θαλάσ­σιο χώρο, όταν η γει­το­νική χώρα συνε­χί­ζει ακά­θε­κτη τη ρητο­ρική της «γαλά­ζιας πατρί­δας» και των γκρίζων ζωνών στο Αιγαίο;

Ο εσω­τε­ρι­κός λει­τουρ­γι­κός σχε­δια­σμός των νησιών μας δεν αφορά την Τουρκία, έπρεπε να έχει ξεκι­νή­σει προ πολλού, με δέσμες μέτρων, θεσμι­κών και επι­χει­ρη­σια­κών. Αλλά δεν είχαμε μέχρι σήμερα ουσια­στικό Θαλάσ­σιο Χωρο­τα­ξικό Σχε­δια­σμό. Αυτός λοιπόν ο σχε­δια­σμός θα μας δώσει σήμερα τη δυνα­τό­τητα να υπερ­βούμε πολλές από τις δυσκο­λίες που τα αίολα αφη­γή­ματα της Τουρ­κίας δημιουρ­γούν. Όπως έχω πει και σε συνέ­ντευ­ξή­μου, η Τουρκία θα πρέπει να κατα­νο­ή­σει ότι έχει μόνο να ωφε­λη­θεί από την ανά­πτυξη και οργά­νωση της Ελλη­νι­κής Επι­κρά­τειας. Καθυ­στε­ρώ­ντας μας, καθυ­στε­ρεί τη βιώσιμη ανά­πτυξη, την ειρήνη και τη συνερ­γα­σία στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, στην οποία έχει και εκείνη μερίδιο.

Γνωρίζω ότι έχετε μία ιδιαί­τερη σχέση με τη Ρόδο. Πώς θυμάστε το νησί στα παιδικά σας χρόνια;

Για μένα η Ρόδος είναι η Ελλη­νική γλώσσα που έμαθα από τον υπέροχο αεί­μνη­στο δάσκαλό μας Φώτη Κυπριώτη στην Ακα­δη­μία και κατόπιν στο Καζού­λειο Γυμνά­σιο Θηλέων τότε, είναι το Παρα­δείσι και η κ. Καθο­λική, ιδιο­κτή­τρια του σπιτιού μας, που με την τοπική διά­λε­κτο απο­τε­λούσε μία πολύ ξεχω­ρι­στή φιγούρα…μέναμε στο Παρα­δείσι για να είναι ο πατέρας μου κοντά στην υπη­ρε­σία του στις Πετα­λού­δες. Στην περιοχή του σημε­ρι­νού αερο­δρο­μίου υπήρχε μόνο ένα αγρός με ορί­ζο­ντα τη θάλασσα, κατε­βαί­νο­ντας τα σκαλιά παίζαμε εκεί τα παιδιά.

Η Ρόδος για μένα όξυνε την αντί­ληψή μου και ενί­σχυσε την αγάπη μου για την ιστορία και την παρά­δοση με τα τόσα μνημεία της που την καθι­στούν ζωντανό ανοικτό μουσείο, και φυσικά δεν θα ξεχάσω ποτέ τις γνώσεις Γαλ­λι­κών που πήρα από τον Βιετ­να­μέζο μοναχό στην καθο­λική μονή του Αγίου Ιωάννη…

Πέρα φυσικά από αυτές τις προ­σλή­ψεις διατηρώ έντονο συναι­σθη­μα­τικό δεσμό με πολλές συμ­μα­θή­τριές μου, όλες με έντονη προ­σω­πι­κό­τητα και μία ιδιαί­τερη στάση απέ­να­ντι στη ζωή. Είμαι ευγνώ­μων που η εφηβεία μου ξεκί­νησε στον μονα­δικό αυτό χώρο συνά­ντη­σης πολι­τι­σμών.

Η θάλασσα ήταν απλώς το τοπίο γύρω σας ή θεω­ρείτε ότι είχε βαθύ­τερο ρόλο στην ταυ­τό­τητά σας;

Αγαπητή κα Παμπρή, η Ελλάδα γεν­νή­θηκε από τη θάλασσα. Δεν κατοι­κεί απλώς πλάι της – την κουβαλά εντός της, στα κύματα της γλώσσας, των τρα­γου­διών και των χορών της, στη μορ­φο­λο­γία του τοπίου, στις ιστο­ρίες που δια­σώ­ζει η πέτρα και το αλάτι.

Η θάλασσα δημιουρ­γεί για κάθε Έλληνα/ίδα αυτό που θα μπο­ρού­σαμε να απο­κα­λέ­σουμε όχι απλά θαλάσ­σια ταυ­τό­τητα αλλά μάλλον «θαλάσ­σια ιθα­γέ­νεια»!

Με 16.000 χιλιό­με­τρα ακτο­γραμ­μής και το μεγα­λύ­τερο ποσοστό πλη­θυ­σμού να ζει σε από­σταση ανα­πνοής από τη θάλασσα, θα φαντα­ζό­ταν κανείς, για να έλθουμε στο κεντρικό μας αντι­κεί­μενο, πως η χώρα θα είχε χαράξει προ πολλού έναν γενναίο, καθαρό και συνε­κτικό δρόμο στη δια­χεί­ριση του θαλάσ­σιου χώρου της. Πως θα πρω­το­στα­τούσε στον Θαλάσ­σιο Χωρο­τα­ξικό Σχε­δια­σμό, ανα­δει­κνύ­ο­ντας την ένωση ανθρώ­που, πολι­τι­σμού και φύσης ως στρα­τη­γική βιω­σι­μό­τη­τας.

Η θάλασσα δεν είναι απλώς γεω­πο­λι­τικό ή δικαιο­δο­τικό ζήτημα όπως επι­χει­ρή­θηκε να φανεί επι­κοι­νω­νιακά. Είναι οικο­σύ­στημα, είναι μνήμη, είναι ταυ­τό­τητα, είναι μέλλον. Και ο ΘΧΣ – αν θέλουμε να είναι κάτι περισ­σό­τερο από μία άσκηση τεχνι­κής φύσεως- οφείλει να απο­τυ­πώ­νει αυτή τη σύνθετη πραγ­μα­τι­κό­τητα. Δεν είναι μόνο εργα­λείο για την πρόληψη συγκρού­σεων χρήσεων, την οργά­νωση δρα­στη­ριο­τή­των και την αρμο­νική συνύ­παρξή τους. Για την Ελλάδα, είναι πρω­τί­στως μία πολι­τι­σμική πράξη. Ένα στρα­τη­γικό όραμα που δια­σταυ­ρώ­νει το περι­βάλ­λον με την κοι­νω­νία, το δίκαιο με την ιστορία, την τεχνο­κρα­τία με τη φαντα­σία.

Η Ελλάδα, χώρα με τερά­στια πολι­τι­σμική παρά­δοση άρρηκτα και δια­χρο­νικά συνυ­φα­σμένη με τη θάλασσα, και στην οποία γη και θάλασσα απο­τε­λούν συμ­βιω­τι­κές ενό­τη­τες, μήπως θα έπρεπε να επα­να­φέ­ρει στο τραπέζι των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων ιδιαί­τερα με αντι­κεί­μενο το Αιγαίο, την έννοια των κλη­ρο­δο­τού­με­νων υδάτων, της πατρο­γο­νι­κής θάλασ­σας, όπως αυτή προ­κύ­πτει από τις χρο­νο­λο­γού­με­νες από πολλών αιώνων ενάλιες αρχαιό­τη­τες και την υλική και άυλη πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά των νησιών της με την μακραί­ωνη παρου­σία τους σε αυτό τον χώρο.