Η γυναίκα της Ζάκυθος – Θεατρική παράσταση

Τετάρτη 19 Απρι­λίου 2023 – ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΡΟΔΟΥ – Ώρα έναρξης 21:00 – Είσοδος Ελεύ­θερη

Δρα­μα­τουρ­γική επε­ξερ­γα­σία / Σκη­νο­θε­σία / Ερμη­νεία: Τάκης Μανω­λό­που­λος Σκη­νο­γρα­φική και ενδυ­μα­το­λο­γική επι­μέ­λεια: Τάκης Μανω­λό­που­λος Μουσική επι­μέ­λεια, σύνθεση ωδής: Τάκης Μανω­λό­που­λος

Σύνθεση πρω­τό­τυ­πης μου­σι­κής, ηχη­τι­κός σχε­δια­σμός: Σωκρά­της Γεωρ­γιά­δης

Photo credits: Μυρτώ Γεωρ­γιάδη

Υπο­στή­ριξη παρα­γω­γής: Ιωάννα Φασούλα, Μελίνα Βαμβακά, Λήδα Σάνταλα

«Και η μορφή να είναι το ένδυμα για το αληθινό και βαθύ νόημα…», Γυναίκα της Ζάκυθος

Η αγωνία του ποιητή Διο­νυ­σίου Σολωμού (1798-1857) υπήρξε πάντα η συνά­φεια μεταξύ περιε­χο­μέ­νου και μορφής. Αυτό γίνεται φανερό με πολλούς τρόπους και κυρίως με το απο­τέ­λε­σμα όσων κει­μέ­νων του έχουμε στα χέρια μας πλέον. Τα γραπτά του, αυτό­γραφα ή αντί­γραφα, γνω­ρί­ζουμε ότι πέρασαν από πολλά χέρια και μελε­τή­θη­καν όσο λίγα στην ελλη­νική γραμ­μα­το­λο­γία. Οι εκδό­σεις του είναι επα­νει­λημ­μέ­νες και ιδιαί­τερα η «Γυναίκα της Ζάκυθος» έχει σχο­λια­σθεί και παρου­σια­στεί από σημα­ντι­κές προ­σω­πι­κό­τη­τες των γραμ­μά­των. Το έργο δεν παρα­δί­δε­ται από τον ποιητή πλήρες , ούτε έχει τίτλο – αυτός καθιε­ρώ­νε­ται από τον πρώτο του εκδότη Κ.Και­ρο­φύλλα (1927). Ο Σολωμός ξεκί­νησε κατά την Πολιορ­κία του Μεσο­λογ­γίου, το 1826, όταν βρι­σκό­ταν ακόμη στην Ζάκυνθο και το 1829, στην Κέρκυρα συνέ­ταξε σε τελική μορφή το κείμενο που παρα­δί­δε­ται ως Τετρά­διο Ζακύν­θου, αρ. 13. Το επε­ξερ­γά­ζε­ται ξανά, ενώ η μεγάλη οικο­γε­νειακή δίκη, το 1833, σημα­το­δο­τεί και μια τρίτη προ­σπά­θεια. Εν τέλει το μονα­δι­κού ύφους κείμενο του Δ.Σολωμού μοιάζει να έχει λάβει την πιο ολο­κλη­ρω­μένη μορφή του από την πρώτη γραφή, με όλα τα σχόλια που κάνει ο ίδιος στο κείμενό του, διορ­θώ­νο­ντας και παρα­θέ­το­ντας σκέψεις, κυρίως στα ιταλικά. Από την διπλή κατα­γωγή της παι­δείας του, ιταλική και ελλη­νική, ανα­γνω­ρί­ζουμε τις δύο πιο σημα­ντι­κές επιρ­ροές του ορα­μα­τι­κού κει­μέ­νου: «Ω Διο­νύ­σιε Ιερο­μό­ναχε, το μέλ­λο­ντα θε να γένει τώρα για σε παρόν…». Ανα­φε­ρό­μα­στε στην Απο­κά­λυ­ψιν του Ιωάννη (περί το 95μ.Χ.), έργο προ­φη­τικό και εσχα­το­λο­γικό από την ελλη­νική γραμ­μα­τεία και στην Υπερ­κά­λυψη του Ο.Φώσκολο,1778-1827 (Διδύμου κλη­ρι­κού ελα­χί­στου προ­φή­του της Υπερ­κα­λύ­ψεως βιβλίον μονα­δι­κόν), από την ιταλική/λατι­νική γραμ­μα­τεία. Τα δύο πρω­τό­τυπα έχουν τον χαρα­κτήρα την άμεσης λήψης προ­φη­τειών από θεού στους συγ­γρα­φείς. Κατά κάποιον τρόπο η επιλογή του προ­φη­τι­κού τρόπου μεγε­θύ­νει και γενι­κεύει τα «μέλ­λο­ντα» αλλά και τα παρόντα, ανά­γο­ντας τα πρόσωπα του έργου σε μορφές αλλη­γο­ρι­κές και όχι πραγ­μα­τι­κές. Το ίδιο ακριβώς θα μπο­ρού­σαμε να πούμε για τον Δ.Σολωμό και την Γυναίκα τ.Ζ., όταν δια­βά­ζουμε τις πολλές προ­σπά­θειες να ταυ­το­ποι­η­θεί το κεντρικό πρόσωπο της ανώ­νυ­μης Γυναί­κας και να ανα­ζη­τη­θεί μάλιστα στο οικο­γε­νειακό του περι­βάλ­λον. Παρά την πραγ­μα­τι­κό­τητα που μπορεί να τον εξω­θούσε σε σατι­ρι­κές από­πει­ρες και παρά την αναμ­φι­σβή­τητη συγ­γέ­νειά του με το σκω­πτικό ύφος που καλ­λιερ­γεί­ται τόσο με τις Ομιλίες στη Ζάκυνθο, όσο και με την κομ­μέ­ντια ντελ άρτε που μπορεί να είδε στην Ιταλία, θα λέγαμε ότι ο Δ.Σολωμός δεν έχει εδώ, μέσα από αυτό το κείμενο, μια ιδιο­τελή αφορμή να σατι­ρί­σει κάποιο υπαρκτό πρόσωπο. Μπορεί να είχε πολλές αντι­πά­θειες και προ­στρι­βές, αλλά το κείμενο μοιάζει να οδηγεί σε κάτι ευρύ­τερο, ανώτερο και πιο κοντά στο άλλο μεγάλο ποι­η­τικό του σύνθεμα, τους «Ελεύ­θε­ρους Πολιορ­κη­μέ­νους». Φαί­νε­ται πως οι πολιορ­κίες του Μεσο­λογ­γίου, ειδικά η τελευ­ταία (1825-1826),   έπαιξαν καθο­ρι­στικό ρόλο στην συνο­λική παρα­γωγή της περιό­δου εκείνης. Τα γεγο­νότα συγκλο­νί­ζουν τον διγενή και δίγλωσσο ποιητή, που προ­σπα­θεί να δια­πε­ρά­σει τα όρια της γλώσσας και να αγγίξει τη μορφή. Έτσι, δίνει τον προ­σω­πικό του αγώνα, κυρίως εσω­τε­ρικό και ενίοτε εξω­τε­ρικό, με τρία δια­φο­ρε­τικά λογο­τε­χνικά τεκ­μή­ρια, που αγγί­ζουν με το ίδιο πάθος το θέμα της «ελευ­θε­ρίας» . Μιλάμε για τον «Διάλογο», τους «Ελεύ­θε­ρους Πολιορ­κη­μέ­νους» και τη «Γυναίκα της Ζάκυθος». Η ελεύ­θερη δημιουρ­γία στον Δ.Σολωμό είναι ο δικός του τρόπος να δια­λέ­γε­ται με την εποχή του. Για τις εκδο­τι­κές από­πει­ρες και βιβλιο­γρα­φία: https://zakynthos-museumsolomos.gr/i-ginaika-tis-zakythos.html

Μαρία Φραγκή, Phd – Τμήμα Θεα­τρι­κών Σπουδών-Πανεπιστήμιο Πατρών

Σκη­νο­θε­τικό Σημεί­ωμα

Η δρα­μα­τουρ­γική επε­ξερ­γα­σία άντλησε το υλικό της απευ­θείας από το σολω­μικό χει­ρό­γραφο συμπε­ρι­λαμ­βά­νο­ντας και τα τρία στάδια χρο­νι­κής συγ­γρα­φής του. Επίση ς έλαβε υπόψη όλες τις μετα­γε­νέ­στε­ρες εκδο­τι­κές προ­σπά­θειες και τη σχετική με το αντι­κεί­μενο βιβλιο­γρα­φία και αρθρο­γρα­φία. Σκοπός της είναι η όσο το δυνατόν μεγα­λύ­τερη συνε­κτι­κό­τητα για την καλύ­τερη νοη­μα­το­δό­τηση της πρό­σλη­ψης του έργου από το θεατή, καθώς και η άρση της «θρυ­λού­με­νης αινιγ­μα­τι­κό­τη­τας» που το συνο­δεύει, τόσο στην εκδο­τική όσο και στην παρα­στα­σιακή του δια­δρομή. Το αγω­νι­ζό­μενο Μεσο­λόγγι, η εμφύλια διαμάχη και η διχό­νοια που εμπό­τιζε τους εκά­στοτε εμπλε­κό­με­νους τις μέρες του ξεση­κω­μού, συντα­ράσ­σουν τον συγ­γρα­φέα, ο οποίος μορ­φο­ποιεί το αρχικό κείμενο σε εδάφια, προσ­δί­δο­ντας βιβλικό τόνο στην αφήγηση του ιερο­μό­να­χου. Ο ποιητής συλ­λο­γί­ζε­ται τα θέματα που θα τον απα­σχο­λή­σουν καθ΄ όλη τη διάρ­κεια της ζωής του, όπως αυτά της ελευ­θε­ρίας και της δικαιο­σύ­νης (κοι­νω­νι­κής και θεϊκής), το ζήτημα της γλώσσας, την ουσία της τέχνης κ.ά.

Και αυτός είναι ο τρόπος που πολέ­μησε ο Σολωμός ως απά­ντηση όλων όσων τον κατη­γο­ρούν ότι δεν αρμα­τώ­θηκε για την Ελλάδα, που μόλις τότε προ­σπα­θούσε να ανα­γεν­νη­θεί από τις στάχτες της. Στην παρούσα σκη­νο­θε­τική εκδοχή, τρία είναι τα κεντρικά πρόσωπα του έργου:ο ιερο­μό­να­χος, η γυναίκα και ο διά­βο­λος. Ο Διο­νύ­σιος Σολωμός, ο οποίος ενδύ­ε­ται τη μορφή του ιερο­μό­να­χου, μας εξι­στο­ρεί σε πρώτο πρόσωπο τη στάση ζωής και τις πεποι­θή­σεις μιας ανώ­νυ­μης Ζακυν­θι­νής αρι­στο­κρά­τισ­σας, τουρ­κό­φι­λης και «έχθρι­σας θανά­σι­μης του έθνους», που η ασχήμια, η κακία και η σκλη­ρό­τητα της καρδιάς της, την καθι­στούν ιδανικό όργανο των βου­λή­σεων του σατανά. Το απρο­κά­λυ­πτο μίσος της ενα­ντίον των προ­σφύ­γων που κατα­φθά­νουν στη νήσο, ζητια­νεύ­ο­ντας για τον αγώνα της λευ­τε­ριάς (πραγ­μα­τικό και συμ­βο­λικό) και η παρα­δειγ­μα­τικά μελ­λο­ντική τιμωρία της, απο­τε­λούν τη βασική υπόθεση του κει­μέ­νου. «Η κακία είναι το τέλος» μας ψιθυ­ρί­ζει ο ποιητής, απο­κα­λύ­πτο­ντας το κρυφό μήνυμα που κομίζει και απευ­θυ­νό­με­νος σε ένα «στο­χα­στικό ανα­γνώ­στη», τον ωθεί να συλ­λο­γι­στεί για την αδελ­φο­κτο­νία που αλλη­γο­ρικά ελλο­χεύει στην πλοκή. Ο Διο­νύ­σιος Σολωμός, ο Διο­νύ­σιος Ιερο­μό­να­χος και η Γυναίκα της Ζάκυθος ως τρεις όψεις ενός κοινού κόσμου, όπου αντι­πα­ρα­τί­θε­ται το σκοτάδι με το φως, το ορατό με το αόρατο, το καλό με το κακό, η λογική με την τρέλα, μας απο-καλύπτουν ότι αυτό που τελικά θα επι­κρα­τή­σει είναι και αυτό, κατ’ ουσίαν, ένα ζήτημα ελευ­θε­ρίας και προ­σω­πι­κής επι­λο­γής. Δε δίστασε να ανα­γνω­ρί­σει ότι ο άνθρω­πος μετε­ω­ρί­ζε­ται ανάμεσα σε αντι­κρουό­με­νες εσω­τε­ρι­κές δυνά­μεις και για να απε­λευ­θε­ρω­θεί χρειά­ζε­ται να βυθι­στεί στα έγκατα του είναι του. Δημιουρ­γώ­ντας εφιαλ­τικά όνειρα και σκηνές ανάμεσα «στον φαι­νού­μενο και στον αόρατο κόσμο», ο ιερο­μό­να­χος – Σολωμός ξέφρε­νος περι­γελά τον ανθρώ­πινο φόβο.

Η σκη­νο­θε­τική προ­σέγ­γιση, με την επιλογή της μονο­πρό­σω­πης αφή­γη­σης (ήτοι, ένας μόνο ηθο­ποιός κυο­φο­ρεί και ενσαρ­κώ­νει όλα τα πρόσωπα) και την απλό­τητα των παρα­στα­σια­κών μέσων, σε μια εν εξε­λί­ξει δοκιμή, φιλο­δο­ξεί να κατα­στή­σει δια­χρο­νικά τα θέματα που απα­σχο­λούν το σολω­μικό corpus, όπως το ζήτημα της ελευ­θε­ρίας που ήδη προ­α­να­φέρ­θηκε, της απο­δο­χής των αντι­θέ­σεων της ανθρώ­πι­νης ύπαρξης και του εξαν­θρω­πι­σμού του Ανθρώ­που. Μέσα από την παρα­δοχή κατα­στά­σεων που αλλοιώ­νουν το αληθινό νόημα της Τέχνης και τελικά της ίδιας μας της ζωής, μας παρα­κι­νεί να μη γίνουμε « πρό­σφυ­γες του ίδιου μας του εαυτού». Και εδώ είναι το προ­σω­πικό σημείο συνά­ντη­σης και σκη­νο­θε­τι­κής οπτικής που καθιστά το κείμενο ικανό να μετα­λα­μπα­δεύ­σει τις ιδέες του στο σήμερα. Ο Διο­νύ­σιος Σολωμός, αυτός ο γνωστός μας «άγνω­στος» – στο πλέον προ­σω­πικό του κείμενο- ισορ­ρο­πεί ανάμεσα στο πεζό και στο ποίημα, στο σατυ­ρικό και στο λυρικό, στη ρεα­λι­στική αφήγηση και στο όραμα. Βιώ­νο­ντας μια κατά­δυση στο λυκόφως της τρι­κυ­μι­σμέ­νης του ψυχής, μεσού­σης της Ελλη­νι­κής επα­νά­στα­σης, σε μια εποχή ταραγ­μένη όπου εκρη­κτικά πάθη και συναι­σθή­ματα δημιουρ­γούν πρόσωπα «αρπαγ­μένα» που ανα­ζη­τούν απε­γνω­σμένα ταυ­τό­τητα. Σκύβει στο πηγάδι της ψυχής του, από όπου ανα­δύ­ε­ται ο νάνος των στο­χα­σμών, ο εκπρό­σω­πος του σκότους, ο δαί­μο­νας της δικής του υπαρ­ξια­κής κατά­στα­σης.

Η υπο­κρι­τική ερμη­νεία προ­σπά­θησε να ακο­λου­θή­σει τη ρυθ­μι­κό­τητα του κει­μέ­νου, κρα­τώ­ντας τα στοι­χεία της επτα­νη­σια­κής ντο­πιο­λα­λιάς, που προσ­δί­δουν μου­σι­κό­τητα στον λόγο. Παράλ­ληλα, επέλεξε την αμε­σό­τητα της απεύ­θυν­σης προς το κοινό, καταρ­γώ­ντας τον «τέταρτο τοίχο» και στο­χεύ­ο­ντας σε μια περισ­σό­τερο δια­δρα­στική επι­κοι­νω­νία με την πρόθεση να κατα­στή­σει συμ­μέ­το­χους και συνέ­νο­χους τους θεατές. Αξίζει να σημειω­θεί, ότι το αρι­στούρ­γημα του Σολωμού έπεται του πρώτου πεζού κει­μέ­νου του, το «Διάλογο», στο οποίο ανα­πτύσ­σο­νται οι θέσεις του για το γλωσ­σικό ζήτημα, υπο­στη­ρί­ζο­ντας τη χρήση της δημο­τι­κής γλώσσας. Στη « Γυναίκα της Ζάκυθος», θα μπο­ρούσε κανείς να υπο­θέ­σει ότι επι­χει­ρεί­ται η πρα­κτική εφαρ­μογή των παρα­πάνω ιδεών και απόψεων. Άλλωστε, η μόνη προ­σθήκη που υπάρχει στο λόγο σύμφωνα με τη σκη­νο­θε­τική παρέμ­βαση, είναι μία φράση από τον «Διάλογο» που εκφω­νεί­ται εν είδει παρά­βα­σης στο τέλος του κει­μέ­νου. Είναι ένα γλωσ­σικό ντο­κου­μέ­ντο απα­ρά­μιλ­λης ομορ­φιάς που απο­τε­λεί τεκ­μή­ριο της ιστο­ρι­κό­τη­τας της ελλη­νι­κής γραμ­μα­τείας. Ας κοι­νω­νή­σουμε λοιπόν το λόγο του ποιητή και ας αφου­γκρα­στούμε την αγωνία του που άλλο δεν έχει στο νου, «πάρεξ ελευ­θε­ρία και γλώσσα».

Υ.Γ. Ευχα­ρι­στώ θερμά την αγα­πη­μένη φίλη Έλλη Παρα­σκευά για την ολό­πλευρη συμπα­ρά­στασή της.

Τάκης Μανω­λό­που­λος – Ηθο­ποιός, Σκη­νο­θέ­της, Καθη­γη­τής Δρα­μα­τι­κής τέχνης, Χορο-κινητικός θερα­πευ­τής, Επι­με­λη­τής Απο­α­συ­λο­ποί­η­σης του Ε.Π.Ι.Ψ.Υ, Εκπαι­δευ­τι­κός στη Δημόσια Εκπαί­δευση, Κάτοχος μετα­πτυ­χια­κού τίτλου Σπουδών του τμή­μα­τος Κοι­νω­νι­κών και Ανθρω­πι­στι­κών Επι­στη­μών του Ε.Α.Π. στη «Διοί­κηση Πολι­τι­σμι­κών Μονάδων».