Το μυστήριο των χιλιάδων θαμμένων βρεφών στην «Πεταλούδα του Αιγαίου»

Είναι ένας από τους πλέον αγα­πη­μέ­νους τό­πους κα­λο­και­ρι­νών δια­κο­πών καθώς χι­λιά­δες επι­σκέ­πτες, οι οποί­οι χρόνο με το χρόνο αυ­ξά­νο­νται, βρί­σκο­νται στην Αστυ­πά­λαια για να θαυ­μά­σουν ένα νησί που μπο­ρεί να προ­σφέ­ρει τις απα­ραί­τη­της δό­σεις ηρε­μί­ας, χα­λά­ρω­σης, πε­ρι­πέ­τειας και δια­σκέ­δα­σης.

Όπως έχω δια­πι­στώ­σει και ο ίδιος μέσα στις επι­σκέ­ψεις μου στο νησί τα τε­λευ­ταία 12 χρό­νια αλλά και από δι­η­γή­σεις αν­θρώ­πων που έρ­χο­νται στην «Πε­τα­λού­δα του Αι­γαί­ου» ανελ­λι­πώς εδώ και δύο δε­κα­ε­τί­ες, μι­λά­με για ένα νησί πολύ έντο­νων αντι­θέ­σε­ων. Αντι­θέ­σεις με­τα­ξύ της αν­θρω­πο­γε­ω­γρα­φί­ας του νη­σιού, της μορ­φο­λο­γί­ας, της αρ­χι­τε­κτο­νι­κής αλλά και της αρ­χαιο­λο­γι­κής και ιστο­ρι­κής υπό­στα­σης.

Κάτω από τη μύτη μας (κυ­ριο­λε­κτι­κά) βρί­σκε­ται ένα από τα πιο ση­μα­ντι­κά ευ­ρή­μα­τα αρ­χαιο­λο­γι­κής, αν­θρω­πο­λο­γι­κής και ιστο­ρι­κής αξίας στον κόσμο. Ένα πραγ­μα­τι­κό μυ­στή­ριο για τους επι­στή­μο­νες και την αν­θρω­πό­τη­τα. Οι βρε­φι­κοί τάφοι της Αστυ­πά­λαιας εκτός όλων των άλλων είναι και η από­δει­ξη για το πόσο με­γά­λο είναι το έλ­λειμ­μα που δεί­χνου­με όταν επι­σκε­πτό­μα­στε έναν τόπο χωρίς να έχου­με ψάξει πιο πριν στοι­χειω­δώς για την ιστο­ρία του. Αν σκε­φτεί κα­νείς ότι έμει­να σχε­δόν στα 100 μέτρα μα­κριά από έναν τέ­τοιο αρ­χαιο­λο­γι­κό χώρο και δεν είχα ιδέα για την ύπαρ­ξή του.

Ο χώρος ταφής των βρε­φών και τα χι­λιά­δες αγ­γεία που βρέ­θη­καν εντός του μαρ­τυ­ρούν την πλού­σια και ιδιαί­τε­ρη κλη­ρο­νο­μιά του ελ­λα­δι­κού χώρου.

Το νησί της Αστυ­πά­λαιας βρί­σκε­ται σχε­δόν στη μέση του Αι­γαί­ου. Διοι­κη­τι­κά ανή­κει στα Δω­δε­κά­νη­σα, μορ­φο­λο­γι­κά και (ίσως) πο­λι­τι­σμι­κά στις Κυ­κλά­δες. Χτυ­πιέ­ται λυσ­σα­λέα από τους ανέ­μους και την από­στα­ση που έχει από τα με­γά­λα εμπο­ρι­κά κέ­ντρα. Η σύν­δε­σή της, ακτο­πλοϊ­κά, με τον Πει­ραιά και τα υπό­λοι­πα Δω­δε­κά­νη­σα, τους κα­λο­και­ρι­νούς μήνες μπο­ρεί να έχει βελ­τιω­θεί αλλά θε­ω­ρεί­ται ακόμα ένας σχε­τι­κά απο­μα­κρυ­σμέ­νος προ­ο­ρι­σμός.

Αντί­θε­τα λοι­πόν με το τι μπο­ρεί να συμ­βαί­νει τώρα στην αρ­χαιό­τη­τα το νησί ήταν στο επί­κε­ντρο των θα­λάσ­σιων εμπο­ρι­κών δρό­μων με­τα­ξύ της Φοι­νί­κης, της Κύ­πρου, της Κρή­της, της Ρόδου, και της Κω. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτά. Βρι­σκό­ταν στο επί­κε­ντρο των συ­γκοι­νω­νιών με­τα­ξύ ηπει­ρω­τι­κής Ελ­λά­δας με την Ευ­ρώ­πη και την Αί­γυ­πτο. Ένας από τους πλέον ση­μα­ντι­κούς σταθ­μούς πλοί­ων.

Από το 1995 όταν και ανα­κα­λύ­φθη­καν τα πρώτα ευ­ρή­μα­τα του τα­φι­κού χώρου βρε­φών σε πλα­γιά στη βο­ρειο­α­να­το­λι­κή πλευ­ρά της Χώρας που κοι­τά­ζει προς τον κόλπο στο Λι­βά­δι, ονό­μα­τι Κυ­λίν­δρα, οι έρευ­νες συ­νε­χί­ζουν (με τα πάνω τους και τα κάτω) βγά­ζο­ντας στην επι­φά­νεια σπου­δαία ευ­ρή­μα­τα. Δεν μπο­ρού­σε κα­νείς ωστό­σο να φα­ντα­στεί το μέ­γε­θος της ανα­κά­λυ­ψης και ακόμα και τώρα η πραγ­μα­τι­κή ταυ­τό­τη­τα του αρ­χαιο­λο­γι­κού ευ­ρή­μα­τος πα­ρα­μέ­νει ένα με­γά­λο μυ­στή­ριο.

Τα πε­ρισ­σό­τε­ρα από τα επι­στη­μο­νι­κά και ιστο­ρι­κά στοι­χεία αυτού του κει­μέ­νου βα­σί­ζο­νται σε ένα πο­λυ­σέ­λι­δο άρθρο της αρ­χαιο­λό­γου Μα­ρί­ας Μι­χα­λά­κη-Κόλ­λια από την ομι­λία της για το θέμα των βρε­φι­κών εγ­χυ­τρι­σμών της Αστυ­πά­λαιας σε συ­νέ­δριο το 2013. Το συ­γκε­κρι­μέ­νο άρθρο βρέ­θη­κε στην κα­το­χή μου με την συν­δρο­μή μιας εκ των πλέον συ­μπα­θη­τι­κών φυ­σιο­γνω­μιών της Αστυ­πά­λαιας, της κα. Στέλ­λας, εκ­παι­δευ­τι­κού αλλά και υπεύ­θυ­νης λει­τουρ­γί­ας της δα­νει­στι­κής βι­βλιο­θή­κης στη Χώρα του νη­σιού.

Το βρε­φι­κό νε­κρο­τα­φείο της Αστυ­πά­λαιας απο­κα­λύ­φθη­κε το 1995, όταν ένας ντό­πιος μη­χα­νι­κός υπέ­βα­λε αί­τη­ση για ανοι­κο­δό­μη­ση οι­κι­σμού οι­κο­του­ρι­στι­κού χα­ρα­κτή­ρα και κά­λε­σε την ΚΒ΄ Εφο­ρία Αρ­χαιο­τή­των Ρόδου να επέμ­βει μιας και υπήρ­χε υπό­νοια, λόγω του αρ­χαί­ου νε­κρο­τα­φεί­ου ενη­λί­κων του Κά­τσα­λου που βρί­σκε­ται απέ­να­ντι, ότι κάπου εκεί υπήρ­χαν αρ­χαιό­τη­τες.

Και δεν λά­θε­ψε. Όπως ανέ­φε­ρε σε πα­λαιό­τε­ρο άρθρο της η «Κα­θη­με­ρι­νή» οι πρώ­τες κιό­λας τομές στο χώρο έδει­ξαν την ύπαρ­ξη αγ­γεί­ων με εγ­χυ­τρι­σμέ­να μωρά. Η λέξη προ­έρ­χε­ται από την «χύτρα», το ανοι­κτό πή­λι­νο αγ­γείο για το μα­γεί­ρε­μα.

Η ταφή μέσα σε τέ­τοια πή­λι­να αγ­γεία ήταν ένας από τους πλέον συ­νη­θι­σμέ­νους τρό­πους ταφής των μωρών κατά τους αρ­χαί­ους χρό­νους καθώς πι­θα­νό­τα­τα συμ­βό­λι­ζε τη μήτρα της μη­τέ­ρας τους. Άρα και την επι­στρο­φή σε αυτή μετά το θά­να­τό τους.

Σύμ­φω­να με τα ιστο­ρι­κά ευ­ρή­μα­τα όλη η πλα­γιά στο ση­μείο του λόφου του Κά­τσα­λου και της Κυ­λίν­δρας εν­δέ­χε­ται να απο­τε­λούν τη νε­κρό­πο­λη του νη­σιού, καθώς από τη μία πλευ­ρά υπήρ­χαν ευ­ρή­μα­τα ταφής ενη­λί­κων και από την άλλη το βρε­φι­κό νε­κρο­τα­φείο.

Τα ευ­ρή­μα­τα χρο­νο­λο­γού­νται από το 850 π. Χ. και τη Μέση και Ύστε­ρη Γε­ω­με­τρι­κή πε­ρί­ο­δο έως και τους ελ­λη­νι­στι­κούς χρό­νους. Μέχρι αυτή τη στιγ­μή έχουν κα­τα­γρα­φεί πάνω από 3.000 αγ­γεία με εγ­χυ­τρι­σμέ­να βρέφη και σκε­λε­τούς αρ­χαί­ων μωρών. Κά­ποιες προ­βλέ­ψεις κά­νουν λόγο ακόμα και για 3.500 πή­λι­να που βρί­σκο­νται στο χώρο της νε­κρό­πο­λης.

Σύμ­φω­να με την κα. Μι­χε­λά­κη-Κόλ­λια τα αγ­γεία αρ­χι­κά το­πο­θε­τού­νταν σε αβα­θείς λάκ­κους σκαμ­μέ­νους στο βράχο της πε­ριο­χής. Έπει­τα πε­ρι­κλεί­ο­νταν και κα­λύ­πτο­νταν με λί­θους δη­μιουρ­γώ­ντας μι­κρούς τά­φους. Η πυ­κνό­τη­τα των αγ­γεί­ων ήταν τέ­τοια που βρέ­θη­καν εκα­το­ντά­δες ακόμα και το ένα πάνω στο άλλο μέσα στους τά­φους.

Με­γά­λο πλή­θος αγ­γεί­ων που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για τις ταφές των μωρών είναι αμ­φο­ρείς ποι­κί­λων προ­ε­λεύ­σε­ων, όπως με­τα­ξύ άλλων από τη Σάμο, τη Χίο, τη Θάσο, την Αλόν­νη­σο, την Κω, Τη Ρόδο, ακόμα και ένας τύπος από την Πα­λαι­στί­νη. Από τη με­λέ­τη των αμ­φο­ρέ­ων τα συ­μπε­ρά­σμα­τα συ­νέ­κλι­ναν ότι τα αγ­γεία έφτα­σαν μέχρι τον 1ο και 2ο αιώνα μ. Χ.

Από τη με­λέ­τη του οστε­ο­λο­γι­κού υλι­κού, που πραγ­μα­το­ποιεί­ται από το Αν­θρω­πο­λο­γι­κό Ιν­στι­τού­το του Πα­νε­πι­στη­μί­ου του Λον­δί­νου (UCL), προ­κύ­πτει ότι το με­γα­λύ­τε­ρο πο­σο­στό των μωρών, πε­ρί­που το 77%, πέ­θα­νε με­τα­ξύ 37 έως 42 εβδο­μά­δων, δη­λα­δή κατά τη στιγ­μή της γέν­νη­σής τους ή λίγο μετά. Ένα πο­σο­στό 9% ήταν έμ­βρυα ή πρό­ω­ρα, που πέ­θα­ναν με­τα­ξύ 24 και 37 εβδο­μά­δων. Και ένα πο­σο­στό 14% πε­ρι­λαμ­βά­νει τις κα­τη­γο­ρί­ες βρε­φών και μωρών που έζη­σαν γύρω στους έξι μήνες, 4-5 μικρά παι­διά που έζη­σαν από ένα έως τρία έτη, και άλλες τόσες πε­ρι­πτώ­σεις με δί­δυ­μα, πο­σο­στά ωστό­σο που αλ­λά­ζουν με την πο­ρεία των απο­τε­λε­σμά­των της έρευ­νας.

Μά­λι­στα όπως μας ενη­μέ­ρω­σαν και κά­ποιοι ντό­πιοι τα ευ­ρή­μα­τα έχουν με­τα­κι­νη­θεί όλα σε κτί­ριο του πα­λιού σχο­λεί­ου όπου εκεί συ­νε­χί­ζε­ται η με­λέ­τη τους. Δυ­στυ­χώς η φε­τι­νή χρο­νιά ήταν η πρώτη μετά από χρό­νια που δεν ήταν ανοι­κτά για το κοινό κά­ποια από τα αγ­γεία και έτσι δεν κα­τα­φέ­ρα­με να δούμε από κοντά κά­ποια από αυτά.

Τα ερω­τή­μα­τα που έχουν γεν­νη­θεί στους επι­στή­μο­νες μετά από αυτό το σπά­νιο εύ­ρη­μα είναι πολλά. Το με­γα­λύ­τε­ρο ωστό­σο από αυτά είναι εάν οι ανα­σκα­φές έφε­ραν στο φως ένα νε­κρο­τα­φείο βρε­φών ή ένα τα­φι­κό ιερό. Τρεις επι­γρα­φές που προ­έρ­χο­νται από τον οι­κι­σμό της Χώρας της Αστυ­πά­λαιας και ανα­φέ­ρο­νται στις θε­ό­τη­τες του το­κε­τού και της γέν­νη­σης, η μία στην Αρ­τέ­μι­δα Λοχία και οι άλλες δύο στην Ει­λεί­θυια έχουν οδη­γή­σει τους επι­στή­μο­νες σε αυτό το δρόμο.

Οι επι­στή­μο­νες ωστό­σο αφή­νουν ανοι­κτό το εν­δε­χό­με­νο να πρό­κει­ται για ένα τα­φι­κό ιερό στο οποίο θυ­σιά­ζο­νταν κά­ποια βρέφη για χάρη των δύο θε­ο­τή­των. Σε κάθε πε­ρί­πτω­ση όσο η έρευ­να συ­νε­χί­ζε­ται ανα­φέ­ρουν ότι είναι πρό­ω­ρο να γίνει ένας τέ­τοιος συ­σχε­τι­σμός. Οι εν­δεί­ξεις από τις πρώ­τες με­λέ­τες δεί­χνουν ότι ο χώρος που βρέ­θη­καν τα εγ­χυ­τρι­σμέ­να βρέφη μπο­ρεί να απο­τε­λού­σε ένα πα­νελ­λή­νιο τόπο συ­νά­ντη­σης (και όχι μόνο) που να αφο­ρού­σε τη μη­τρό­τη­τα αλλά και τον χώρο όπου, με­τα­ξύ άλλων, οι Καρ­χη­δό­νιοι για πα­ρά­δειγ­μα μπο­ρεί να θυ­σί­α­ζαν το πρω­τό­το­κο αγόρι τους στη θεά Τανίτ και στον Βαάλ.

Ψά­χνο­ντας φω­το­γρα­φι­κό υλικό για να μπο­ρέ­σω να δω το μέ­γε­θος της ανα­σκα­φής στην πλα­γιά της Κυ­λίν­δρας δια­πί­στω­σα ότι με την πά­ρο­δο των ετών ο χώρος του νε­κρο­τα­φεί­ου πα­ρου­σιά­ζει μία ει­κό­να εγκα­τά­λει­ψης.

Καθώς περ­πά­τη­σα στο στενό δρο­μά­κι πάνω από την ανα­σκα­φή φαί­νο­νται πλέον λίγοι από τους λάκ­κους από τους οποί­ους έχουν αφαι­ρε­θεί τα αγ­γεία (όπως είναι φυ­σιο­λο­γι­κό) αλλά αντί να έχει γίνει μία κα­τα­σκευή για την προ­στα­σία του χώρου οι αβα­θείς λάκ­κοι είναι κα­λυμ­μέ­νοι με μου­σα­μά­δες ενώ σκου­ρια­σμέ­να μι­σο­πε­σμέ­να κά­γκε­λα βρί­σκο­νται ακρι­βώς από πάνω.

Ακρι­βώς κάτω από το νε­κρο­τα­φείο βρί­σκε­ται μία από τις πιο ήσυ­χες και όμορ­φες πα­ρα­λί­ες του νη­σιού, το «Μα­γα­ζά­κι». Για να κα­τα­φέ­ρεις να έχεις πρό­σβα­ση στο μο­νο­πά­τι που σε οδη­γεί στην πα­ρα­λία περ­νού­σες δίπλα από το μνη­μείο. Ίσως και από πάνω του, μιας και οι επι­στή­μο­νες επι­μέ­νουν ότι ο χώρος του νε­κρο­τα­φεί­ου ίσως εκτεί­νε­ται σε όλη την πλα­γιά. Κα­νείς δεν ξέρει.

Εκτός όμως από την όλη ει­κό­να που δεν θυ­μί­ζει έναν αρ­χαιο­λο­γι­κό χώρο, λίγα μέτρα μα­κριά, τα τε­λευ­ταία χρό­νια ξε­πή­δη­σε και μία τσι­με­ντέ­νια με­γά­λη οι­κο­δο­μή η οποία πα­ρα­μέ­νει… στα τσι­μέ­ντα. Άγνω­στο τι μπο­ρεί να υπήρ­χε δίπλα της ή από κάτω της.