Το ξεχασμένο μνημείο που προηγήθηκε του Σουλεϊμάν

• Ο Τουρ­μπές του Μερ­τζάν Μπα­μπά, με εκτι­μώ­με­νη χρο­νο­λό­γη­ση γύρω στο 1480, πα­ρα­μέ­νει «κρυμ­μέ­νος» στον λόφο του Μόντε Σμίθ

Στον λόφο του Μόντε Σμιθ ή Αγίου Στε­φά­νου, εκεί όπου η αρ­χαία Ακρό­πο­λη της Ρόδου συ­να­ντά τη νε­ό­τε­ρη ιστο­ρία του νη­σιού, βρί­σκε­ται ένα μνη­μείο που για δε­κα­ε­τί­ες πα­ρα­μέ­νει στην αφά­νεια. Ο οκτα­γω­νι­κός Τουρ­μπές του Μερ­τζάν Μπα­μπά, που εκτι­μά­ται ότι χρο­νο­λο­γεί­ται γύρω στο 1480, θε­ω­ρεί­ται το πα­λαιό­τε­ρο οθω­μα­νι­κό μνη­μείο της Ρόδου. Κι όμως, παρά τη μο­να­δι­κή ιστο­ρι­κή του ση­μα­σία, εξα­κο­λου­θεί να βρί­σκε­ται σε προ­βλη­μα­τι­κή κα­τά­στα­ση. Λίγα μέτρα κάτω από τον δρόμο που δια­σχί­ζει τον λόφο, μέσα σε βρά­χια, δέ­ντρα και πυκνή βλά­στη­ση, βρί­σκε­ται ένα από τα πιο άγνω­στα και αθέ­α­τα μνη­μεία της Ρόδου.

Από τον δρόμο είναι σχε­δόν αό­ρα­τος!

Και αυτή ακρι­βώς η ει­κό­να απο­τε­λεί ίσως την πιο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κή αντί­θε­ση γύρω από το μνη­μείο, ένα κτί­σμα που συν­δέ­ε­ται με τα πρώτα χρό­νια της οθω­μα­νι­κής πα­ρου­σί­ας στη Ρόδο πα­ρα­μέ­νει σή­με­ρα κρυμ­μέ­νο από τη δη­μό­σια θέα και χωρίς την απο­κα­τά­στα­ση που θα επέ­βαλ­λε η ιστο­ρι­κή του αξία. Ο λόφος Μερ­τζάν, γνω­στός σή­με­ρα ως Μόντε Σμίθ, ανα­φέ­ρε­ται στις οθω­μα­νι­κές πηγές ως Mercan Tepe ή Mercan Tepesi. Στις πλα­γιές του ανα­πτύ­χθη­κε κατά την οθω­μα­νι­κή πε­ρί­ο­δο και η ομώ­νυ­μη μου­σουλ­μα­νι­κή γει­το­νιά. Στην πε­ριο­χή αυτή, πολύ κοντά στο υψη­λό­τε­ρο ση­μείο του λόφου και στους χώ­ρους όπου σή­με­ρα βρί­σκο­νται κε­ραί­ες και εγκα­τα­στά­σεις τη­λε­πι­κοι­νω­νιών, βρί­σκε­ται ο Τουρ­μπές του Μερ­τζάν Μπα­μπά. Με βάση τις δια­θέ­σι­μες μαρ­τυ­ρί­ες και την πα­ρά­δο­ση που δια­σώ­θη­κε με­τα­ξύ των μου­σουλ­μά­νων κα­τοί­κων της Ρόδου, το μνη­μείο εκτι­μά­ται ότι ανά­γε­ται πε­ρί­που στο 1480, δη­λα­δή αρ­κε­τές δε­κα­ε­τί­ες πριν από την πε­ρί­φη­μη πο­λιορ­κία της Ρόδου από τον Σου­λεϊ­μάν τον Με­γα­λο­πρε­πή το 1522. Αν αυτή η χρο­νο­λό­γη­ση επι­βε­βαιω­θεί από την αρ­χαιο­λο­γι­κή και ιστο­ρι­κή έρευ­να, ο Τουρ­μπές του Μερ­τζάν Μπα­μπά δεν είναι απλώς ένα ακόμη οθω­μα­νι­κό κα­τά­λοι­πο της Ρόδου. Είναι ένα μνη­μείο που προη­γεί­ται χρο­νι­κά από τις ταφές των οθω­μα­νι­κών στρα­τευ­μά­των του Σου­λεϊ­μάν του Με­γα­λο­πρε­πούς, οι οποί­ες συν­δέ­ο­νται με την πο­λιορ­κία και τη συν­θη­κο­λό­γη­ση των Ιπ­πο­τών το 1522. Με άλλα λόγια, το μνη­μείο το­πο­θε­τεί­ται στην αυγή της οθω­μα­νι­κής πα­ρου­σί­ας στο νησί. Παρά τη ση­μα­σία του, ο Τουρ­μπές δεν έχει αφή­σει εύ­κο­λο ίχνος στις γρα­πτές πηγές. Στα οθω­μα­νι­κά αρ­χεία που εξε­τά­στη­καν δεν εντο­πί­στη­κε μέχρι σή­με­ρα σαφής ανα­φο­ρά που να συν­δέ­ει το μνη­μείο με συ­γκε­κρι­μέ­νο βα­κού­φι, ενώ ούτε ο Εβλι­γιά Τσε­λε­μπή το μνη­μο­νεύ­ει στις πε­ρι­γρα­φές του για τη Ρόδο. Αντί­στοι­χα, δεν εντο­πί­ζε­ται ανα­φο­ρά στον Τουρ­μπέ στο Kitab-i Bahriye του Πίρι Ρεΐς. Σύμ­φω­να με τις δι­η­γή­σεις που με­τα­φέρ­θη­καν από γενιά σε γενιά με­τα­ξύ της Μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας της Ρόδου, ο Μερ­τζάν Μπα­μπά ήταν ένας από τους πο­λε­μι­στές που σκο­τώ­θη­καν κατά τις οθω­μα­νι­κές επι­χει­ρή­σεις στο νησί. Άλλες πα­ρα­δό­σεις τον συν­δέ­ουν με την εποχή του Φατίχ Σουλ­τάν Μεχ­μέτ και άλλες με την εκ­στρα­τεία του Σου­λεϊ­μάν του Με­γα­λο­πρε­πούς. Ωστό­σο, το όνομα «Μερ­τζάν» δεν επι­βε­βαιώ­νε­ται από τα γνω­στά χρο­νι­κά της κα­τά­κτη­σης. Ούτε στο Fetihname του Τζε­λαλ­ζα­ντέ Μου­στα­φά Τσε­λε­μπί ούτε στο Ruzname του Σου­λεϊ­μάν εντο­πί­ζε­ται ανα­φο­ρά σε νεκρό με το συ­γκε­κρι­μέ­νο όνομα. Μια άλλη εκ­δο­χή, που κα­τα­γρά­φε­ται από τον Σαδί Να­σού­χο­γλου, ανα­φέ­ρει το μνη­μείο ως «Τουρ­μπές του Αλί Μπα­μπά στο Μερ­τζάν Τεπέ», αφή­νο­ντας ανοι­χτό ακόμη και το εν­δε­χό­με­νο δια­φο­ρε­τι­κής ταυ­τό­τη­τας του προ­σώ­που που είναι θαμ­μέ­νο εκεί. Και αυτή ακρι­βώς η αβε­βαιό­τη­τα απο­τε­λεί μέρος της ιστο­ρί­ας του μνη­μεί­ου.

Πα­ρα­μέ­νει επί δε­κα­ε­τί­ες σε κα­τά­στα­ση φθο­ράς και λήθης

Μετά τον Β΄ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο, σύμ­φω­να με την αφή­γη­ση του συ­μπο­λί­τη μας Σαδί Να­σού­χο­γλου, ένας Τουρ­κο­κύ­πριος οδο­ντί­α­τρος, ο Μου­στα­φά Μπέης, φέ­ρε­ται να ανέ­λα­βε προ­σω­πι­κά την απο­κα­τά­στα­ση του μνη­μεί­ου. Η πα­ρά­δο­ση ανα­φέ­ρει ότι, ύστε­ρα από επα­να­λαμ­βα­νό­με­νο όνει­ρο, απο­φά­σι­σε να ανα­ζη­τή­σει το ση­μείο και να απο­κα­τα­στή­σει το σχε­δόν κα­τε­στραμ­μέ­νο μνη­μείο. Με ασβέ­στη, τσι­μέ­ντο και τη βο­ή­θεια λίγων τε­χνι­τών από την αγορά της Ρόδου προ­χώ­ρη­σε στις ερ­γα­σί­ες. Μετά την επι­σκευή πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε τε­λε­τή και προ­σευ­χή. Ο χώρος κα­θα­ρί­στη­κε, δια­κο­σμή­θη­κε με τουρ­κι­κές και βρε­τα­νι­κές ση­μαί­ες και κλα­διά μυρ­τιάς, ενώ στην τε­λε­τή φέ­ρε­ται να πα­ρέ­στη­σαν ο τότε γε­νι­κός πρό­ξε­νος της Τουρ­κί­ας, ο μου­φτής Ρόδου, εκ­πρό­σω­ποι της μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας και κά­τοι­κοι του νη­σιού. Η ακρι­βής ημε­ρο­μη­νία της τε­λε­τής δεν έχει προσ­διο­ρι­στεί, το­πο­θε­τεί­ται όμως πι­θα­νό­τα­τα στα χρό­νια 1946-1947.Ο Τουρ­μπές του Μερ­τζάν Μπα­μπά δεν απο­τε­λεί απλώς ένα κα­τά­λοι­πο της οθω­μα­νι­κής πε­ριό­δου. Απο­τε­λεί έναν ιστο­ρι­κό δεί­κτη για μια κρί­σι­μη καμπή στην ιστο­ρία της Ρόδου. Η εκτι­μώ­με­νη χρο­νο­λό­γη­σή του γύρω στο 1480 τον το­πο­θε­τεί πολύ νωρίς στην οθω­μα­νι­κή ιστο­ρία του νη­σιού και, εφό­σον επι­βε­βαιω­θεί επι­στη­μο­νι­κά, τον κα­θι­στά το πα­λαιό­τε­ρο οθω­μα­νι­κό μνη­μείο της Ρόδου.. Ένα μνη­μείο τέ­τοιας ιστο­ρι­κής ση­μα­σί­ας δεν μπο­ρεί να πα­ρα­μέ­νει επί δε­κα­ε­τί­ες σε μια κα­τά­στα­ση με­τα­ξύ φθο­ράς και λήθης. Η απο­κα­τά­στα­σή του δεν αφορά μόνο τη δια­τή­ρη­ση ενός οθω­μα­νι­κού μνη­μεί­ου. Αφορά τη δια­τή­ρη­ση ενός ακόμη κε­φα­λαί­ου της πο­λυ­ε­πί­πε­δης ιστο­ρί­ας της Ρόδου, ενός νη­σιού όπου δια­φο­ρε­τι­κοί πο­λι­τι­σμοί και ιστο­ρι­κές πε­ρί­ο­δοι έχουν αφή­σει το απο­τύ­πω­μά τους.