Η αόρατη καπετάνισσα της Κάσου

Πώς μια βαλίτσα με 1.500 επι­στο­λές απο­κά­λυψε τον άγνωστο ρόλο μιας κορυ­φαίας γυναι­κείας μορφής του ελλη­νι­κού επι­χει­ρείν στη θάλασσα

Hταν γυναίκα, σύζυγος, αδελφή, θεία και μέτοχος ανω­νύ­μων ναυ­τι­λια­κών εται­ρειών των αρχών του 20ού αιώνα, με πλούσια κοι­νω­νική και φιλαν­θρω­πική δράση. Hταν μια γυναίκα μορ­φω­μένη, που ζούσε στην Κάσο, ένα μικρό και άγονο νησί του Αιγαίου, γνώριζε γαλλικά και ιταλικά και διάβαζε άνετα τις ξενό­γλωσ­σες εφη­με­ρί­δες που της έστελ­ναν τα αδέλφια της από το εξω­τε­ρικό, ώστε να είναι ενήμερη για την οικο­νο­μία και την πολι­τική στη δυτική και κεντρική Ευρώπη. Hταν η Μαριγώ Κου­λου­κου­ντή, της γνωστής κασιώ­τι­κης εφο­πλι­στι­κής οικο­γέ­νειας Κου­λου­κου­ντή, που όμως κανείς δεν γνώριζε γι’ αυτήν μέχρι πρό­σφατα. Ο ρόλος της μεγάλος, αλλά παράλ­ληλα αφανής, καθώς η επι­χει­ρη­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα των πέντε αδελφών της είχε επι­σκιά­σει τον ρόλο της στην επι­χει­ρη­μα­τική δράση της οικο­γέ­νειας στην εμπο­ρική ναυ­τι­λία, με απο­τέ­λε­σμα να είναι μια προ­σω­πι­κό­τητα «αόρατη», άγνωστη στο ευρύ κοινό.

Η συλλογή

Σε μια βαλίτσα γεμάτη ανα­μνή­σεις από τη Νέα Υόρκη, απο­τυ­πω­μέ­νες σε μια συλλογή κίτρι­νων από τον χρόνο επι­στο­λών, ο συγ­γρα­φέας Ηλίας Γεωρ­γίου Κου­λου­κου­ντής παρέ­δωσε στο Ιστο­ρικό Αρχείο Σύρου το 2011 το οικο­γε­νειακό αρχείο της οικο­γε­νείας Κου­λου­κου­ντή, χρο­νο­λο­γη­μένο από τα τέλη του 19ου μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Το αρχείο απο­τε­λεί­ται από ένα σώμα 1.500 επι­στο­λών, τόσο μεταξύ των μελών της όσο και με τον ευρύ­τερο εμπο­ρικό κόσμο της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου και μας δια­φω­τί­ζει για την κινη­τι­κό­τητά της και το επι­χει­ρη­μα­τικό δίκτυο που ανέ­πτυξε. Βασική παρα­λή­πτης των επι­στο­λών από το 1920 έως το τέλος της δεκα­ε­τίας του 1930 ήταν η Μαριγώ Μινακούλη-Κουλουκουντή, με την οποία αλλη­λο­γρα­φού­σαν τόσο τα μέλη της οικο­γε­νείας, από αδέλφια και ανίψια, όσο έμποροι και εκπρό­σω­ποι σωμα­τείων σε Πορτ Σάιντ και Σύρο. Η Μαριγώ ήταν παντρε­μένη στην Κάσο με τον γιατρό και έμπορο Μηνά Μινα­κούλη. Δεν είχε απο­κτή­σει παιδιά και η προ­σω­πική της περιου­σία είχε επεν­δυ­θεί στις ναυ­τι­λια­κές εται­ρείες της οικο­γε­νείας.

Η οικο­γέ­νεια

Η τρίτη γενιά των Κου­λου­κου­ντή στη ναυ­τι­λία απαρ­τι­ζό­ταν από τους τρεις αδελ­φούς –Ηλία, Νικόλαο και Ιωάννη–, οι οποίοι είχαν τις ναυ­τι­λια­κές τους επι­χει­ρή­σεις στη Σύρο από τα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1880 μέχρι και τα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1920. Είχαν στενή συνερ­γα­σία μεταξύ τους και συμ­με­τεί­χαν σε συμπλοιο­κτη­σίες ιστιο­φό­ρων πλοίων τόσο με Κασιώ­τες όσο και με επι­φα­νείς εμπό­ρους και τρα­πε­ζί­τες της Σύρου. Οι αδελφές τους, Μαριγώ και Αννα Κου­λου­κου­ντή, ήταν εγκα­τε­στη­μέ­νες στην Κάσο μέχρι τα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1920 και ήταν παντρε­μέ­νες με τους γνω­στούς εμπό­ρους της εποχής, Μηνά Μινα­κούλη και Κων­στα­ντίνο Νικου­ρέζο. Στις αρχές της επό­με­νης δεκα­ε­τίας εγκα­τα­στά­θη­καν μόνιμα στη Σύρο. Ολα τα αδέλφια είχαν γεν­νη­θεί μεταξύ 1860-1870 στην Κάσο και τα άρρενα μέλη, όλοι ναυ­τι­κοί, συνέ­χι­σαν την εμπο­ρική και ναυ­τι­λιακή δρα­στη­ριό­τητα του πατέρα τους, του πλοιάρ­χου Γεωρ­γίου Ηλία Κου­λου­κου­ντή. Τα μέλη αυτής της γενιάς ήταν εκείνα που ξανοί­χτη­καν στη διεθνή ναυ­τι­λιακή αγορά με σύνθετα επι­χει­ρη­μα­τικά εγχει­ρή­ματα και δια­μόρ­φω­σαν ένα δίκτυο συνερ­γα­σιών που στη βάση του στη­ρι­ζό­ταν σε οικο­γε­νεια­κούς δεσμούς. Σε σχέση με τους άλλους αδελ­φούς, ο Ηλίας Γεωρ­γίου Κου­λου­κου­ντής ήταν ο πιο «σοφός» της οικο­γε­νείας και είχε κερ­δί­σει την εμπι­στο­σύνη και τον σεβασμό, όχι μόνο στον στενό οικο­γε­νειακό κύκλο, αλλά στην ευρύ­τερη επι­χει­ρη­μα­τική ελίτ της Σύρου, δημιουρ­γώ­ντας συνερ­γα­σίες προς όφελος της οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης. Σε τακτική βάση, σχεδόν κάθε δεκα­πέ­ντε ημέρες, ο Ηλίας έγραφε στη Μαριγώ, κρα­τώ­ντας την ενήμερη για τα εμπο­ρικά ταξίδια, τις επι­σκευές των πλοίων, καθώς και την πολι­τική και οικο­νο­μική κατά­σταση σε τοπικό και διεθνές επίπεδο.

Μαριγώ Μινακούλη-Κουλουκουντή. Γυναίκα μορ­φω­μένη, υπήρξε το σημείο ανα­φο­ράς της οικο­γέ­νειάς της, τόσο στην Κάσο όσο και αργό­τερα στη Σύρο και στην Αθήνα. [Βιβλιο­θήκη Κάσου]

Η τέταρτη γενιά των Κου­λου­κου­ντή ήταν εκείνη που επέ­κτεινε την επι­χει­ρη­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα της οικο­γε­νείας από το τοπικό στο παγκό­σμιο επίπεδο, μέσω της δημιουρ­γίας του ναυ­τι­λια­κού γρα­φείου δια­χεί­ρι­σης φορ­τη­γών πλοίων Rethymnis and Kulukundis Company Limited, τον Ιούνιο 1921. Σ’ αυτή τη γενιά δρα­στη­ριο­ποιού­νται οι πέντε υιοί του Ηλία Γ. Κου­λου­κου­ντή –Γεώρ­γιος (1892-1978), Νικό­λαος (1895-1988), Μανώλης (1898-1988), Ιωάννης (1904-1980) και Μιχάλης (1906-1991)– όπου σε συνερ­γα­σία με τις οικο­γέ­νειες Ρεθύμνη και Μαυ­ρο­λέων ίδρυσαν έναν από τους πιο ισχυ­ρούς εφο­πλι­στι­κούς ομίλους του Μεσο­πο­λέ­μου με έδρα τον Πειραιά και το Λονδίνο. Και οι πέντε υιοί του Ηλία Γ. Κου­λου­κου­ντή είχαν γεν­νη­θεί και μεγα­λώ­σει στην Κάσο, μετε­γκα­τα­στα­θεί στη Σύρο και μετά στην Αθήνα. Το σπίτι, αλλά και τα γραφεία της οικο­γε­νείας Κου­λου­κου­ντή στην Αθήνα την περίοδο του Μεσο­πο­λέ­μου ήταν στην οδό 3ης Σεπτεμ­βρίου, σε ένα συγκρό­τημα δια­με­ρι­σμά­των μαζί με άλλους επι­φα­νείς πλοιο­κτή­τες της Κάσου.

Οι επι­στο­λές

Σ’ εκείνη την ανδρο­κρα­τού­μενη εποχή, ο επι­κε­φα­λής του νοι­κο­κυ­ριού και οι στε­νό­τε­ροι άνδρες συγ­γε­νείς διοι­κού­σαν τις ναυ­τι­λια­κές τους επι­χει­ρή­σεις τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Ωστόσο, τα θηλυκά μέλη της οικο­γε­νείας ήταν επίσης μέτοχοι των πλοίων και έπαιζαν βασικό ρόλο στο πλαίσιο των απο­φά­σεων της οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης, επη­ρε­ά­ζο­ντας σημα­ντικά τη στρα­τη­γική των ναυ­τι­λια­κών εται­ρειών τους. Δεδο­μέ­νου ότι η Μαριγώ παρέ­μεινε άτεκνη, η τύχη της κλη­ρο­νο­μιάς της απο­τέ­λεσε σημα­ντικό οικο­νο­μικό ζήτημα στο πλαίσιο της οικο­γε­νεια­κής επι­χεί­ρη­σης, καθώς είχε δια­θέ­σει σημα­ντικό μέρος της προίκας σε ανώ­νυ­μες ναυ­τι­λια­κές εται­ρείες της οικο­γε­νείας. Για τον λόγο αυτό, συγ­γε­νείς που συν­δέ­ο­νταν με την επι­χεί­ρηση επι­κοι­νω­νού­σαν τακτικά μαζί της για να την ενη­με­ρώ­σουν για τα οικο­γε­νειακά και επι­χει­ρη­μα­τικά νέα. Στα επι­χει­ρη­μα­τικά νέα εντο­πί­ζουμε πλη­ρο­φο­ρίες σχετικά με τις κινή­σεις των εμπο­ρι­κών πλοίων της οικο­γε­νείας ή τυχόν έκτακτα συμ­βά­ντα που προ­έ­κυ­πταν στη διάρ­κεια ενός εμπο­ρι­κού ταξι­διού. Οι αδελφοί Κου­λου­κου­ντή της τρίτης και τέταρ­της γενιάς, πλοί­αρ­χοι και μηχα­νι­κοί στα ατμό­πλοια, βρί­σκο­νταν στα μεγα­λύ­τερα εμπο­ρικά λιμάνια του κόσμου και μέσω των επι­στο­λών υπήρχε ένας ανοι­κτός δίαυλος επι­κοι­νω­νίας μεταξύ τους. Ο Ηλίας είχε την πιο συχνή επαφή με τη Μαριγώ στην Κάσο και την ενη­μέ­ρωνε συχνά για τις εξε­λί­ξεις των ναυ­τι­λια­κών τους επι­χει­ρή­σεων, όπως στην επι­στολή της 6ης Σεπτεμ­βρίου 1925, από το Vichy της Γαλλίας: «…Διά τα πλοία, σας πλη­ρο­φορώ ότι το μεν “Ατλα­ντι­κός” παρα­μέ­νει εις την Αμβέρ­σαν ένεκα μεγάλης απρα­ξίας το δε “Ατλα­ντίς” ελπίζω να φέρη εις πέρας την φόρ­τω­σιν του φορτίου αρα­βο­σί­του, εις το East London της Ν.Α. Αφρικής κατά το 10 ιστα­μέ­νον και να ανα­χω­ρήση διά το Αμβούρ­γον». Αλλά και σε αυτήν της 28ης Οκτω­βρίου 1925, όπου βρι­σκό­ταν στο Λονδίνο, την ενη­με­ρώ­νει ότι «το “Αγία Μαρίνα” εκφορ­τώ­νει στο Belfast της Ιρλαν­δίας. Από εκεί θα πάει στο Κάρδιφ για να παρα­λά­βει φορτίο γαιαν­θρά­κων για το Colombo της Κεϋ­λά­νης και από εκεί στο Madras Coast της Ινδικής για να φορ­τώ­σει φυστι­κό­ψυχα διά Continent».

Ο συγ­γρα­φέας Ηλίας Γεωρ­γίου Κου­λου­κου­ντής παρέ­δωσε στο Ιστο­ρικό Αρχείο Σύρου το 2011 το αρχείο με την οικο­γε­νειακή αλλη­λο­γρα­φία, χρο­νο­λο­γη­μένη από τα τέλη του 19ου μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.

Στα οικο­γε­νειακά νέα ανα­φέ­ρο­νται πλη­ρο­φο­ρίες, που ξεκι­νού­σαν από την υγεία των μελών της οικο­γε­νείας, ενη­μέ­ρω­ναν στη συνέ­χεια για την εκπαι­δευ­τική πορεία των νεα­ρό­τε­ρων μελών και κατέ­λη­γαν ενίοτε σε πιο προ­σω­πι­κές πλη­ρο­φο­ρίες, ιδίως όταν οι επι­στο­λές προ­έρ­χο­νταν από τα ανίψια της. Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρουμε την επι­στολή υπ’ αριθμόν 184 από τον ανιψιό της Γεώργιο Ηλ. Κου­λου­κου­ντή, που βρί­σκε­ται στο Πορτ Σάιντ τον Απρίλιο του 1927 [δια­τη­ρεί­ται η ορθο­γρα­φία του εγγρά­φου]:

Σεβαστή μου θεία,

Ελαβα την από 20η Φεβρουα­ρίου επι­στο­λήν σου η οποία αφενός μεν με ηυχα­ρί­στησε αφ’ ετέρου δε με ελύπησε πολύ γιατί μου γράφεις ότι ήσουν άρρωστη. Αργησα να σου γράψω και σε παρα­καλώ μη με παρε­ξη­γή­σεις.

Μάθε θεία μου ότι επέ­στρεψα από την Βηρυτ­τόν όπου ηργα­ζό­μην ως Inspector της Dunlop Co δια τον λόγον ότι η Εται­ρεία αυτή μου ανέθετε τελευ­ταίως ταξεί­δια ανά το Ιράκ και Περσίαν. Σημεί­ωσε ότι ήμουν υπο­χρε­ω­μέ­νος να δια­σχίζω την Συριακή Έρημον επί 4-5 ημέρας συνεχώς, με αυτο­κί­νη­τον τρέχον 90 χιλιό­με­τρα την ώραν! Επίσης νομάδες Βεδου­ΐ­νων, πολύ φανα­τι­σμέ­νων, εκα­ρα­δό­κουν συχνά τις δια­βά­σεις των αυτο­κι­νή­των με ληστρι­κούς σκοπούς. Κέρδη πολλά αλλά τι τα θέλεις, το μέγεθος του κιν­δύ­νου μεγάλον! Είναι αλήθεια ότι οι κίν­δυ­νοι και αι adventures μ’ αρέσουν υπερ­βο­λικά, μέχρι μανίας, και να σου ειπώ την αλή­θειαν, θα εδε­χό­μην να ριψο­κιν­δυ­νεύσω αλλ’ εσκέ­φθην προς στιγμήν τα πρόσωπα που μ’ αγαπούν και έτσι άλλαξα γνώμην.

«Φαί­νε­ται είναι γραφτό να ζήσω στην Αθήνα, αν και μετά λύπης, γιατί αι ανα­το­λή­τι­κες γλύκες μένουν αλη­σμό­νη­τες. Αν ήμουν παντρε­μέ­νος σε βεβαιώ δεν θα έφευγα από την Δαμα­σκόν η οποία πόλις με έχει μαγεύση».

Θα έλθω στην Αθήνα να εγκα­τα­σταθώ τελειο­τι­κώς, το απε­φά­σισα πλέον. Φαί­νε­ται είναι γραφτό να ζήσω στην Αθήνα αν και μετά λύπης, γιατί αι ανα­το­λή­τι­κες γλύκες μένουν αλη­σμό­νη­τες. Αν ήμουν παντρε­μέ­νος σε βεβαιώ δεν θα έφευγα από την Δαμα­σκόν η οποία πόλις με έχει μαγεύση. Είναι ο οφθαλ­μός της Ανα­το­λής, ο μαρ­γα­ρί­της της Ερήμου. Παν­δρε­μέ­νος εννοείς με δική μας, του γούστου μου, όχι βέβαια καμμιά πεντά­μορφη Συριάνα, αι οποίαι πεθαί­νουν για Ευρω­παί­ους. Οι κακο­μοί­ρες! Χα! Χα!

Εγώ δε σε ασπά­ζο­μαι και σε παρα­καλώ μετα­βί­βασε particularly, my best regards to the girl of my dreams…

Γεώργης

Μάνα­τζερ

Η Μαριγώ, με βάση την Κάσο ήταν ο βασικός σύν­δε­σμος της οικο­γε­νείας Κου­λου­κου­ντή εντός και εκτός Ελλάδος. Από τη μια ήταν ο κεντρι­κός πόλος της συνοχής της και από την άλλη είχε ανα­λά­βει τον ρόλο του «υπεύ­θυ­νου δημο­σίων σχέσεων» της οικο­γε­νείας, κυρίως μέσω φιλαν­θρω­πι­κών δρα­στη­ριο­τή­των. Μετα­κι­νού­νταν συχνά από την Κάσο, στη Σύρο και την Αθήνα για να διευ­θε­τή­σει διάφορα θέματα που σχε­τί­ζο­νταν με την οικο­γέ­νεια. Επι­πλέον, ήταν υπεύ­θυνη για τη δια­χεί­ριση της περιου­σίας και τη διευ­θέ­τηση των γαμή­λιων ζητη­μά­των των άλλων γυναι­κών της οικο­γε­νείας. Δια­τή­ρησε τον ηγετικό της ρόλο στον ορί­ζο­ντα των δρα­στη­ριο­τή­των των επι­χει­ρή­σεων Κου­λου­κου­ντή καθ’ όλη τη διάρ­κεια της ζωής της, παρόλο που η σημασία της δεν ανα­γνω­ρί­στηκε ποτέ επίσημα στα έγγραφα της εται­ρείας με οποιον­δή­ποτε τρόπο. Η παρου­σία και οι δρα­στη­ριό­τη­τές της, όπως και άλλων γυναι­κών στην ελλη­νική εμπο­ρική ναυ­τι­λία την ίδια περίοδο, συνέ­βα­λαν καθο­ρι­στικά στην επι­τυ­χία των οικο­γε­νεια­κών ναυ­τι­λια­κών επι­χει­ρή­σεων σε διεθνές επίπεδο, αν και οι ίδιες παρέ­με­ναν «αόρατες» επι­χει­ρη­μα­τίες της θάλασ­σας.

Πηγή *Δήμητρα Καρ­δα­κάρη

*H κ. Δήμητρα Καρ­δα­κάρη είναι υπο­ψή­φια διδά­κτωρ Ιονίου Πανε­πι­στη­μίου – Κέντρο Ναυ­τι­λια­κής Ιστο­ρίας, Ινστι­τούτο Μεσο­γεια­κών Σπουδών – Ιδρυμα Τεχνο­λο­γίας και Ερευνας.