“Κτηματολόγιο, ένας θεσμός με πολλές όψεις”-του Χριστόδουλου Ν. Μαλιαράκη

Το Κτη­μα­το­λό­γιο Ρόδου δεν απο­τε­λεί μόνο ένα χώρο όπου καθη­με­ρινά δεκάδες δικη­γό­ροι, δικα­στι­κοί επι­με­λη­τές, συμ­βο­λαιο­γρά­φοι και μηχα­νι­κοί ελέγ­χουν τίτλους ιδιο­κτη­σίας, κατα­θέ­τουν για μετα­γραφή συμ­βό­λαια αγο­ρα­πω­λη­σίας, γονικές παροχές, υπο­θή­κες, προ­ση­μειώ­σεις και λαμ­βά­νουν σχε­δια­γράμ­ματα ακι­νή­των. Είναι ένας χώρος όπου φυλάσ­σε­ται ένας πολύ­τι­μος θησαυ­ρός με τερά­στια ιστο­ρική αξία γιατί περιέ­χει πλη­ρο­φο­ρίες για την οικο­νο­μική, κοι­νω­νική, πολι­τική και πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά του νησιού μας. Ο θησαυ­ρός αυτός είναι το αρχείο του: τα χιλιά­δες νομικά και τεχνικά έγγραφα, τα βιβλία, τα απο­γρα­φικά βιβλιά­ρια, οι φάκελοι, οι κατό­ψεις, τα σχε­δια­γράμ­ματα, τα αλφα­βη­τικά και τα αριθ­μη­τικά ευρε­τή­ρια από το 1930 και μετά. Όπως ανα­φέ­ρε­ται στην ιστο­σε­λίδα των Γενικών Αρχείων του Κράτους για τον ρόλο του κάθε είδους αρχείου “Τα αρχεία απο­τε­λούν σημα­ντική πηγή πλη­ρο­φο­ριών, αλλά είναι ταυ­τό­χρονα και χώροι δια­τή­ρη­σης της ιστο­ρι­κής μνήμης και πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς. Η αρχειακή κλη­ρο­νο­μιά είναι μια πολύ­τιμη μαρ­τυ­ρία για την οικο­νο­μική, πολι­τική και κοι­νω­νική ανά­πτυξη της ανθρω­πό­τη­τας”. Έτσι, οι κάθε είδους μετα­βι­βά­σεις ακι­νή­των, οι όροι και οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις των συμ­βο­λαίων, το ύψος του τιμή­μα­τος, οι υπο­χρε­ώ­σεις που τα μέρη ανα­λαμ­βά­νουν, οι κατα­σχέ­σεις και οι πλει­στη­ρια­σμοί, τα ενυ­πό­θηκα δάνεια τρα­πε­ζών, οι αγωγές διεκ­δί­κη­σης ακι­νή­των κτλ απο­τε­λούν τεκ­μή­ρια των κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κών σχέσεων που δια­μορ­φώ­νο­νται μέσα στο νομικό σύστημα κάθε εποχής και κοι­νω­νίας. Το αρχείο του Κτη­μα­το­λο­γίου δεν είναι ένα νεκρό αρχείο αλλά είναι ένα αρχείο ζωντανό και λει­τουρ­γικό που συνεχώς εμπλου­τί­ζε­ται. Οι συνά­δελ­φοι δικη­γό­ροι περνούν ατέ­λειω­τες ώρες κάνο­ντας έρευνα σε αυτό για κάποιο ακίνητο που η ιστορία του περνά από σαράντα κύματα με απο­σπά­σεις ή συνε­νώ­σεις, βάρη και εξα­λεί­ψεις, μετα­βι­βά­σεις ιδα­νι­κών μερι­δίων και κλη­ρο­νο­μι­κές διά­δο­χες, συνέ­χειες εγγρα­φών σε νέους τόμους, ανα­ζή­τηση στις εκκρε­μού­σες πράξεις ή στο λεγό­μενο αρχείο των προ­βλη­μα­τι­κών. Δια­βά­ζεις εγγρα­φές στα ιταλικά με οθω­μα­νικά, εβραϊκά ή λεβα­ντί­νικα ονόματα. Κάθε ακίνητο και μια ξεχω­ρι­στή ιστορία. Ακίνητα που μετα­βι­βά­ζο­νται από γενιά σε γενιά σε μέλη της ίδιας οικο­γέ­νειας ή ακίνητα που περνάνε στην πολυ­πλο­κό­τητα της οικο­νο­μι­κής ζωής.

Το Κτη­μα­το­λό­γιο εν συντο­μία

Τη δεκα­ε­τία του ‘20 ξεκί­νησε και ολο­κλη­ρώ­θηκε από τους Ιταλούς κατα­κτη­τές ένα τιτάνιο έργο για την πλήρη και λεπτο­μερή κατα­γραφή των ακι­νή­των του νησιού μας. Επρό­κειτο για ένα μονα­δικό και πρω­το­πο­ριακό πρό­τζεκτ που στην υπό­λοιπη Ελλάδα μετά ορι­σμέ­νες απο­τυ­χη­μέ­νες προ­σπά­θειες του Όθωνα το

1836 ξεκί­νησε το 1995 και ακόμα δεν έχει ολο­κλη­ρω­θεί. Μετρή­θηκε, κατα­γρά­φηκε και χαρ­το­γρα­φή­θηκε όλη η ιδιω­τική και η δημόσια ακίνητη περιου­σία. Περίπου 220.000 ακίνητα έλαβαν έναν μονα­δικό αριθμό και απο­τέ­λε­σαν τις κτη­μα­το­λο­γι­κές μερίδες που ανάλογα με τον χαρα­κτήρα τους δια­κρί­νο­νται σε μερίδες γαιών και οικο­δο­μών (υπήρχαν και μερίδες δεντρο­φυ­τειών καθώς υπήρχαν δικαιώ­ματα μόνο σε συγκε­κρι­μένα δέντρα εντός άλλης ιδιο­κτη­σίας). Παράλ­ληλα σχε­διά­στη­καν και καταρ­τί­στη­καν οι κτη­μα­το­λο­γι­κοί χάρτες με λεπτο­μερή απει­κό­νιση των μερίδων, των συνόρων, των χει­μάρ­ρων και ποταμών, των βουνών, της υψο­με­τρι­κής δια­φο­ράς, των ξερο­λι­θιών (βασταών), των οικο­δο­μών, των δέντρων, πηγα­διών, κτλ. Ένα πρώιμο google earth. Η κατα­γραφή των ακι­νή­των περιέ­χει ένα πλήθος χρή­σι­μων πλη­ρο­φο­ριών όπως έκταση, είδος καλ­λιέρ­γειας, χρη­μα­τική αξία, οθω­μα­νι­κούς τίτλους ιδιο­κτη­σίας, μορ­φο­λο­γία και ποιό­τητα εδάφους, αρδευ­τικά μέσα, ιδιο­κτή­τες, ποσοστά συνι­διο­κτη­σίας, σύνορα, νομική φύση, νομικά βάρη, περιοχή, είδος, αριθμός ορόφων, δωμα­τίων, απο­θη­κευ­τι­κών χωρών, δεξα­με­νές κτλ). Από το 1930 και μετά οποια­δή­ποτε αλλαγή αφορά σε κτη­μα­το­λο­γική μερίδα πρέπει να μετα­γρά­φε­ται στο Κτη­μα­το­λό­γιο ειδάλ­λως δεν παράγει έννομες συνέ­πειες. Επίσης, οποια­δή­ποτε προ­σπά­θεια απο­κα­τά­στα­σης κτιρίων – μνη­μείων πρέπει να λάβει υπόψη της το σχε­διά­γραμμα, τις κατό­ψεις και την ακριβή περι­γραφή του ακι­νή­του που φυλάσ­σε­ται στον αντί­στοιχο φάκελο του (είναι εκπλη­κτική η λεπτο­μέ­ρεια που δίνεται αρκετές φορές όπως ο αριθμός παρα­θύ­ρων και των σκαλιών). Το αρχείο όμως είναι και κυριο­λε­κτικά ένας θησαυ­ρός καθώς εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες ευρώ εισ­ρέ­ουν στα ταμεία του Ελλη­νι­κού Δημο­σίου από δικαιώ­ματα έκδοσης πιστο­ποι­η­τι­κών, σχε­δια­γραμ­μά­των, τέλη μετα­γρα­φής κτλ

Στην καρδιά του Κτη­μα­το­λο­γίου βρί­σκε­ται ο Κτη­μα­το­λο­γι­κός Κανο­νι­σμός Ρόδου που κυρώ­θηκε με το υπ’ αριθμ. 132/1929 Διά­ταγμα του Ιταλού Διοι­κητή Δωδε­κα­νή­σων και δια­τη­ρή­θηκε σε ισχύ ως τοπικό δίκαιο και μετά την εισα­γωγή σ’ αυτά της ελλη­νι­κής νομο­θε­σίας. Ο Κτη­μα­το­λο­γι­κός Κανο­νι­σμός για την ασφά­λεια των συναλ­λα­γών και σύμφωνα με τις αρχές της συναλ­λα­κτι­κής πίστης δια­τή­ρησε σε ισχύ διά­φο­ρες δια­τά­ξεις της οθω­μα­νι­κής νομο­θε­σίας περί ακι­νή­των αλλά βέβαια τις προ­σάρ­μοσε καταλ­λή­λως στις νεοει­σα­χθεί­σες ιτα­λι­κές. Έτσι ακόμα και σήμερα ο χαρα­κτη­ρι­σμός της νομικής φύσης των ακι­νή­των συνε­χί­ζει να είναι ίδιος με αυτόν της οθω­μα­νι­κής περιό­δου δηλαδή τα ακίνητα δια­κρί­νο­νται σε μουλκ, ντε­μα­νιάλι και βακούφ.

Το Κτη­μα­το­λό­γιο Ρόδου σήμερα είναι σε κρίσιμη κατά­σταση. Τα διάφορα προ­βλή­ματα και η υπο­στε­λέ­χωση του έχουν ως απο­τέ­λε­σμα η λει­τουρ­γία του πραγ­μα­τικά να στη­ρί­ζε­ται στο ζήλο των υπαλ­λή­λων, προϊ­στα­μέ­νων/διευ­θυ­ντών

και Κτη­μα­το­λο­γι­κού Δικαστή αλλά και στις συνε­χείς προ­σπά­θειες και ενέρ­γειες του Δικη­γο­ρι­κού Συλ­λό­γου Ρόδου. Σήμερα το Κτη­μα­το­λό­γιο Ρόδου είναι κλειστό, με Υπουρ­γική Απόφαση, λόγω επι­κιν­δυ­νό­τη­τας του κτιρίου στο οποίο στε­γά­ζε­ται. Το κτίριο, έργο του Φλο­ρε­στάνο ντι Φάουστο, απο­τε­λεί τμήμα ενός ευρύ­τε­ρου συγκρο­τή­μα­τος που κατα­σκευά­στηκε το 1929 ως χώρος στάθ­μευ­σης αυτο­κι­νή­των – garage (νυν Πυρο­σβε­στική) ενώ στους ορόφους (νυν Κτη­μα­το­λό­γιο) ήταν κατοι­κίες διοι­κη­τι­κών υπαλ­λή­λων. Η έλλειψη συντή­ρη­σης του επί πολλές δεκα­ε­τίες οδήγησε σε αυτήν την εξαι­ρε­τικά δυσά­ρε­στη και επώδυνη κατά­σταση. Το Κτη­μα­το­λό­γιο Ρόδου αφορά όλη την κοι­νω­νία της Ρόδου και πρέπει άμεσα να βρεθεί μια βιώσιμη λύση για την ομαλή επα­να­λει­τουρ­γία του.