Νικηφόρος Μανδηλαράς: Πώς δολοφονήθηκε ο δικηγόρος αγωνιστής της Δημοκρατίας

«Ανα­φέ­ρω ότι σή­με­ρον ώραν 06.00 παρά την θα­λασ­σί­αν πε­ριο­χήν Αγ. Γε­ωρ­γί­ου Γεν­να­δί­ου ανευ­ρέ­θη πτώμα ευ­σώ­μου αν­δρός ηλι­κί­ας 35-40 ετών. Φέρει συμ­πτώ­μα­τα πνιγ­μού και μώ­λω­πας προ­ερ­χο­μέ­νους εκ προ­σκρού­σε­ώς του επί βρά­χων. Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά: κα­στα­νό­μαυ­ρη ίσια κόμη, φέρη μαύρη πε­ρι­σκε­λί­δα και υπο­κά­μι­σον ελα­φρώς σιέλ, άνευ υπο­δη­μά­των. Μάλ­λον πρό­κει­ται περί κα­τα­ζη­του­μέ­νου δι­κη­γό­ρου Μαν­δη­λα­ρά Νι­κη­φό­ρου». Αυτά ανέ­φε­ρε το «σήμα» που εστά­λη στις 22 Μαΐου 1967 από τη Διεύ­θυν­ση Χω­ρο­φυ­λα­κής Ρόδου προς το υπουρ­γείο Δη­μο­σί­ας Τά­ξε­ως, το Γε­νι­κό Αρ­χη­γείο Χω­ρο­φυ­λα­κής και τη Γε­νι­κή Διεύ­θυν­ση Εθνι­κής Ασφα­λεί­ας και το οποίο πε­ριέ­χε­ται μαζί με πλή­θος εγ­γρά­φων για τη δράση του μα­χη­τι­κού δι­κη­γό­ρου και αγω­νι­στή της Δη­μο­κρα­τί­ας Νι­κη­φό­ρου Μαν­δη­λα­ρά στον φά­κε­λο που δια­τη­ρού­σαν οι αρχές Ασφα­λεί­ας και φέρ­νει στο φως της δη­μο­σιό­τη­τας «Το Βήμα». Εναν μήνα μετά το χου­ντι­κό πρα­ξι­κό­πη­μα της 21ης Απρι­λί­ου 1967, ο Νι­κη­φό­ρος Μαν­δη­λα­ράς εντο­πι­ζό­ταν νε­κρός από τους ψα­ρά­δες στην πα­ρα­λία Γεν­νά­δι στη νο­τιο­δυ­τι­κή πλευ­ρά της Ρόδου σε αρ­κε­τή από­στα­ση από το κύμα.

Το κα­θε­στώς απέ­δω­σε τον θά­να­τό του σε πνιγ­μό, επι­στρα­τεύ­ο­ντας μά­λι­στα έναν ια­τρο­δι­κα­στή με «ει­δι­κή» εμπει­ρία: τον Δη­μή­τριο Κα­ψά­σκη, ο οποί­ος είχε γνω­μα­τεύ­σει και σε άλλες πα­ρό­μοιες πε­ρι­πτώ­σεις συμ­βα­δί­ζο­ντας συμ­πτω­μα­τι­κώς πάντα με την εκ­δο­χή των Αρχών, όπως στην πε­ρί­ερ­γη υπό­θε­ση του θα­νά­του του στρα­τη­γού του ΕΛΑΣ Στέ­φα­νου Σα­ρά­φη, ο οποί­ος πα­ρα­σύρ­θη­κε τον Μάιο του 1957 από αυ­το­κί­νη­το της αμε­ρι­κα­νι­κής στρα­τιω­τι­κής απο­στο­λής που οδη­γού­σε ο υπο­σμη­νί­ας Μάριο Μου­ζά­λι, αλλά και στην κραυ­γα­λέα υπό­θε­ση της δο­λο­φο­νί­ας του βου­λευ­τή της ΕΔΑ Γρη­γό­ρη Λα­μπρά­κη από τους πα­ρα­κρα­τι­κούς Γκο­τζα­μά­νη και Εμ­μα­νου­η­λί­δη στη Θεσ­σα­λο­νί­κη τον Μάιο του 1963, τον θά­να­το του οποί­ου είχε απο­δώ­σει αρ­χι­κά σε τρο­χαίο και όχι στο μοι­ραίο χτύ­πη­μα που δέ­χθη­κε στο κε­φά­λι με λοστό.

Παρά τις προ­σπά­θειες της χού­ντας να σκη­νο­θε­τή­σει τον πνιγ­μό του Μαν­δη­λα­ρά, τα χτυ­πή­μα­τα στο κε­φά­λι αλλά και η οπή στο αρι­στε­ρό στή­θος – το πι­θα­νό­τε­ρο από σφαί­ρα – συ­νη­γο­ρού­σαν υπέρ της στυ­γε­ρής δο­λο­φο­νί­ας του. Ο Μαν­δη­λα­ράς ήταν ανυ­πό­τα­κτος και «στιγ­μα­τι­σμέ­νος» από καιρό, ει­δι­κά λόγω της ανά­μει­ξής του ως συ­νη­γό­ρου υπε­ρά­σπι­σης των δη­μο­κρα­τι­κών αξιω­μα­τι­κών στις δίκες του 1966-67 για την υπό­θε­ση «ΑΣΠΙ­ΔΑ» που ως βα­σι­κό στόχο είχε την ηγε­σία της Ενώ­σε­ως Κέ­ντρου του Γε­ωρ­γί­ου Πα­παν­δρέ­ου μέσω της εμπλο­κής του ονό­μα­τος του νε­α­ρού τότε αλλά δυ­να­μι­κά ανερ­χό­με­νου Αν­δρέα Πα­παν­δρέ­ου. Πε­νή­ντα χρό­νια μετά, οι λε­πτο­με­ρείς συν­θή­κες του θα­νά­του του Μαν­δη­λα­ρά πα­ρα­μέ­νουν αδιευ­κρί­νι­στες και η πο­λύ­κρο­τη υπό­θε­σή του βρί­σκε­ται αρα­χνια­σμέ­νη στο αρ­χείο παρά τις προ­σπά­θειες που έγι­ναν με­τα­πο­λι­τευ­τι­κά για ανα­ψη­λά­φη­σή της.

Στο πλοίο «ΡΙΤΑ V»

Στον απόρ­ρη­το φά­κε­λο με αριθ­μό 87669/Α που δια­τη­ρού­σε η Υπη­ρε­σία Αστυ­νο­μί­ας Πό­λε­ων δεν πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται φυ­σι­κά στοι­χεία για τις πραγ­μα­τι­κές συν­θή­κες του θα­νά­του του τις οποί­ες το κα­θε­στώς φρό­ντι­σε από την αρχή να κα­λύ­ψει. Υπάρ­χει μόνον η επί­ση­μη εκ­δο­χή, σύμ­φω­να με την οποία «ο Μαν­δη­λα­ράς Νι­κη­φό­ρος του Γε­ωρ­γί­ου και της Μα­ριέτ­τας, γεν­νη­θείς το έτος 1928 εις Κο­ρω­νόν Νάξου, δι­κη­γό­ρος, κά­τοι­κος εν ζωή Αθη­νών, Λεωφ. Αλε­ξάν­δρας 44, ως προ­έ­κυ­ψεν εκ της ενερ­γη­θεί­σης προ­α­να­κρί­σε­ως, την 17.5.67 και περί ώραν 13.00, επε­βι­βά­σθη λάθρα (εν γνώ­σει όμως και τη συ­γκα­τα­θέ­σει του Πλοιάρ­χου) του φορ­τη­γού πλοί­ου “ΡΙΤΑ V” προ­κει­μέ­νου να δια­φύ­γη εις το εξω­τε­ρι­κόν». Οντως ο Μαν­δη­λα­ράς προ­σπά­θη­σε να δια­φύ­γει τη σύλ­λη­ψη. Μετά το πρα­ξι­κό­πη­μα της 21ης Απρι­λί­ου κρυ­βό­ταν επί τρεις εβδο­μά­δες σε δια­φο­ρε­τι­κά σπί­τια. Στό­χος του ήταν να δρα­πε­τεύ­σει στο εξω­τε­ρι­κό.

Στις 16 Μαΐου 1967 συ­να­ντά τον πλοί­αρ­χο του «RITA V» Πέτρο Πό­τα­γα ο οποί­ος τον με­τα­φέ­ρει στο φορ­τη­γό πλοίο που βρι­σκό­ταν στο λι­μά­νι της Ελευ­σί­νας. Την επο­μέ­νη ξε­κι­νά το μοι­ραίο του τα­ξί­δι με προ­ο­ρι­σμό την Κύπρο. Το σχε­τι­κό έγ­γρα­φο της Γε­νι­κής Διεύ­θυν­σης Εθνι­κής Ασφα­λεί­ας ανα­φέ­ρει: «Καθ’ ον χρό­νον, ήτοι την 18.5.67, το πλοί­ον τούτο πα­ρέ­πλε­εν τας ακτάς της Ρόδου, διε­τά­χθη ο Κυ­βερ­νή­της του όπως οδη­γή­ση αυτό εις τον Λι­μέ­να της Ρόδου προς έλεγ­χον». Πι­θα­νο­λο­γεί­ται βά­σι­μα ότι η χού­ντα γνώ­ρι­ζε ότι στο πλοίο επέ­βαι­νε ο Μαν­δη­λα­ράς. Τα σή­μα­τα από το υπουρ­γείο Εμπο­ρι­κής Ναυ­τι­λί­ας προς το πλοίο ζη­τού­σαν να ανα­φερ­θεί κα­τε­πει­γό­ντως αν επι­βαί­νουν σε αυτό «πρό­σω­πα ξένα προς το πλή­ρω­μα». Ο πλοί­αρ­χος απα­ντά ότι «κα­τό­πιν λε­πτο­με­ρούς ερεύ­νης ου­δείς ανευ­ρέ­θη». Ομως το δεύ­τε­ρο σήμα έδινε ρητή εντο­λή να ανα­κό­ψει τον πλου κρα­τώ­ντας το πλοίο μα­κριά από κάθε ακτή και ανα­μέ­νο­ντας νε­ό­τε­ρες οδη­γί­ες, καθώς και να απα­γο­ρεύ­σει την προ­σέγ­γι­σή του από άλλο σκά­φος. Ζη­τού­σε ακόμα ακρι­βές στίγ­μα και να πα­ρα­μεί­νει το πλοίο στο ση­μείο όπου βρι­σκό­ταν. Ο πλοί­αρ­χος συμ­μορ­φώ­θη­κε με τις εντο­λές, ενώ ακο­λού­θη­σε και τρίτο σήμα από το ΥΕΝ το οποίο του υπε­δεί­κνυε να πλεύ­σει «διά ανα­το­λι­κών ακτών Ρόδου και εις από­στα­σιν 5 μι­λί­ων εξ αυτών εις λι­μέ­να Ρόδου», δί­νο­ντας το στίγ­μα του και την τα­χύ­τη­τά του όπως και πι­θα­νή ώρα κα­τά­πλου στον λι­μέ­να της Ρόδου (το ημε­ρο­λό­γιο γέ­φυ­ρας του πλοί­ου και τα σή­μα­τα που αντηλ­λά­γη­σαν απο­κά­λυ­ψε μετά από χρό­νια, τον Αύ­γου­στο του 1974, ο δη­μο­σιο­γρά­φος Γιάν­νης Φά­τσης στο «Βήμα της Κυ­ρια­κής»).

Στο Γεν­νά­δι Ρόδου

Από εκεί και πέρα αρ­χί­ζει η αντί­στρο­φη μέ­τρη­ση για τον Μαν­δη­λα­ρά. Κατά την εκ­δο­χή που πε­ριέ­χε­ται στα έγ­γρα­φα του φα­κέ­λου, «πριν ή το πλοί­ον φθάση εις τον ει­ρη­μέ­νον Λι­μέ­να, ο Μαν­δη­λα­ράς, εν συ­νεν­νο­ή­σει και μετά του Κυ­βερ­νή­του, ηθέ­λη­σε να εγκα­τα­λεί­ψει το σκά­φος. Ούτω, πε­ρι­βλη­θείς σω­σί­βιον, επε­χεί­ρη­σε κά­θο­δον εκ του πλοί­ου εις την θά­λασ­σαν τη βοη­θεία σχοι­νί­ου. Κατά την κά­θο­δον όμως αυτήν, λόγω ολι­σθή­σε­ως των χει­ρών του επί του σχοι­νί­ου, κα­τέ­πε­σεν ανω­μά­λως εις την θά­λασ­σαν με συ­νέ­πειαν να προ­σκρού­ση η κε­φα­λή του επί του σκά­φους, να απω­λέ­ση τας αι­σθή­σεις του και να πνιγή». Ο Μαν­δη­λα­ράς βρέ­θη­κε στις 22.5.67 στο Γεν­νά­δι ενώ ως υπαί­τιος για τον θά­να­τό του πα­ρα­πέμ­φθη­κε ο κυ­βερ­νή­της του σκά­φους, στον οποίο φαί­νε­ται ότι φορ­τώ­θη­καν όλα.

Ο προϊ­στά­με­νος της Ια­τρο­δι­κα­στι­κής Υπη­ρε­σί­ας Αθη­νών Δη­μή­τριος Κα­ψά­σκης, ο οποί­ος εκλή­θη εσπευ­σμέ­να από το εξω­τε­ρι­κό, και ο ια­τρο­δι­κα­στής Αθη­νών Γε­ώρ­γιος Αγιου­τά­ντης στην έκ­θε­ση που συ­νέ­τα­ξαν και η οποία γνω­στο­ποι­ή­θη­κε μετά από ημέ­ρες (31.5.67) ανέ­φε­ραν ότι: «Ο θά­να­τος του υπό τα στοι­χεία ταυ­τό­τη­τός του Μαν­δη­λα­ρά Νι­κη­φό­ρου εξε­τα­σθέ­ντος ατό­μου, επήλ­θε συ­νε­πεία πνιγ­μού εις την θά­λασ­σαν και κατά την νύκτα της 18ης προς 19ην Μαΐου 1967 εις την θα­λασ­σί­αν πε­ριο­χήν νο­τιο­α­να­το­λι­κώς των ακτών της Ρόδου, του πνιγ­μού δε προη­γή­θη πρό­σκρου­σις της κε­φα­λής επί των τοι­χω­μά­των του πλοί­ου κατά την πτώ­σιν του ατό­μου εις την θά­λασ­σαν, το δε πτώμα φέρον σω­σί­βιον και επι­πλεύ­σαν εξευ­ρά­σθη εις την ακτήν της νήσου την νύκτα της 21ης προς 22αν Μαΐου». Η εκ­δο­χή των πρα­ξι­κο­πη­μα­τιών είχε «δεθεί» και ια­τρο­δι­κα­στι­κά.

Εσπευ­σμέ­νη κη­δεία

Στις 23 Μαΐου η εί­δη­ση δη­μο­σιεύ­ε­ται στις το­πι­κές εφη­με­ρί­δες και την επο­μέ­νη στις αθη­ναϊ­κές. Πα­ρου­σία ισχυ­ρής δύ­να­μης της Χω­ρο­φυ­λα­κής, ο Μαν­δη­λα­ράς κη­δεύ­ε­ται εσπευ­σμέ­να στις 24 Μαΐου στη Ρόδο πριν καν προ­λά­βει να κα­τα­φθά­σει η σύ­ζυ­γός του Ασπα Μαν­δη­λα­ρά, πα­ρου­σία 4-5 αν­θρώ­πων.

Με­τα­ξύ αυτών και οι φίλοι του δι­κη­γό­ροι Γρη­γό­ρης Κα­σι­μά­της, Αχιλ­λέ­ας Απο­στό­λου και Γιώρ­γος Χιω­τά­κης οι οποί­οι κα­τά­φε­ραν να μπουν στο νε­κρο­το­μείο και είδαν το πτώμα σε κακή κα­τά­στα­ση – με χτυ­πή­μα­τα στο κε­φά­λι και με μια εμ­φα­νέ­στα­τη οπή στο αρι­στε­ρό στή­θος προ­φα­νώς από πυ­ρο­βό­λο όπλο. Ενώ στις φω­το­γρα­φί­ες που τρά­βη­ξε η Σή­μαν­ση φαι­νό­ταν να τρέ­χει αίμα από το αρι­στε­ρό του αφτί, γε­γο­νός που θε­ω­ρή­θη­κε ότι δεν συ­νά­δει με τον πνιγ­μό.

Επι­πλέ­ον, ο Μαν­δη­λα­ράς ήταν δει­νός κο­λυμ­βη­τής και γε­ρο­δε­μέ­νος, πρώην κα­τα­δρο­μέ­ας. Το επι­κρα­τέ­στε­ρο σε­νά­ριο της εξό­ντω­σής του, όπως προ­έ­κυ­ψε και από τις κα­τα­θέ­σεις του πλοιάρ­χου και αλλά και τις μαρ­τυ­ρί­ες αν­θρώ­πων που έζη­σαν τα γε­γο­νό­τα, είναι ότι ο Μαν­δη­λα­ράς όντως ζή­τη­σε από τον πλοί­αρ­χο να τον αφή­σει να πέσει στη θά­λασ­σα, κα­τέ­βη­κε με σχοι­νί και κο­λύ­μπη­σε μέχρι την πα­ρα­λία της Λάρ­δου, όπου κα­τέ­φυ­γε σε κα­λύ­βα ζη­τώ­ντας φα­γη­τό.

Στη συ­νέ­χεια φέ­ρε­ται να συ­νά­ντη­σε έναν χω­ρι­κό τον οποίο έστει­λε στην πόλη για να βρει τον φίλο του δι­κη­γό­ρο και πο­λι­τευ­τή της Ενω­σης Κέ­ντρου Γιώρ­γο Χιω­τά­κη ο οποί­ος τον ανα­ζή­τη­σε, δίχως όμως να τον βρει. Την ίδια ώρα είχε εξα­πο­λυ­θεί στο νησί αν­θρω­πο­κυ­νη­γη­τό από ισχυ­ρές δυ­νά­μεις της Χω­ρο­φυ­λα­κής και του Στρα­τού, όπως προ­έ­κυ­ψε μετά από χρό­νια και από τα σή­μα­τα που απο­κα­λύ­φθη­καν.

Οι ψα­ρά­δες που εντό­πι­σαν το πτώμα θα πουν αρ­γό­τε­ρα ότι δεν είχε ει­κό­να τυ­μπα­νι­σμού ώστε να επι­βε­βαιώ­νε­ται η εκ­δο­χή του πνιγ­μού, ενώ αρ­κε­τοί ήταν εκεί­νοι που όταν είδαν το πτώμα δια­πί­στω­σαν ότι ήταν κα­κο­ποι­η­μέ­νο από χτυ­πή­μα­τα, ότι το χέρι του ήταν σπα­σμέ­νο και ότι έφερε βαθιά τραύ­μα­τα από πυ­ρο­βο­λι­σμούς (ή μα­χαί­ρι) ενώ υπήρ­χε και αίμα στα βό­τσα­λα όπου κεί­το­νταν το άψυχο σώμα.

Στις 31.5.1967 ξε­κι­νά στο Τρι­με­λές Πλημ­με­λειο­δι­κείο της Ρόδου η δίκη. Με τις υπ’ αριθμ. 709-710/1967 απο­φά­σεις του έκρι­νε ένοχο τον κα­πε­τά­νιο του πλοί­ου Πέτρο Πό­τα­γα για αν­θρω­πο­κτο­νία από αμέ­λεια και του επέ­βα­λε ποινή φυ­λά­κι­σης δύο ετών για την πράξη αυτή και συ­νο­λι­κή ποινή δύο ετών και τριών μηνών, πε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων εις αυτήν και των πα­ρα­βά­σε­ων του Κώ­δι­κα Δη­μο­σί­ου Ναυ­τι­κού Δι­καί­ου. Λί­γους μήνες αρ­γό­τε­ρα, στις 12.12.1967, το Εφε­τείο Δω­δε­κα­νή­σου με την υπ’ αριθμ. 191/1967 από­φα­σή του μειώ­νει την ποινή και κρί­νει τον Πό­τα­γα ένοχο για αν­θρω­πο­κτο­νία από αμέ­λεια επι­βάλ­λο­ντας φυ­λά­κι­ση 10 μηνών και συ­νο­λι­κά για τις λοι­πές πα­ρα­βά­σεις του Κώ­δι­κα Δη­μο­σί­ου Ναυ­τι­κού Δι­καί­ου φυ­λά­κι­ση 12 μηνών.

Ο κα­πε­τά­νιος του μοι­ραί­ου «RITA V» εξα­γό­ρα­σε το υπό­λοι­πο της ποι­νής του και έφυγε οι­κο­γε­νεια­κώς στη Νότια Αφρι­κή. Λίγες ημέ­ρες μετά, στις 9.1.1968, ο Πό­τα­γας κατά δια­βο­λι­κή σύμ­πτω­ση σκο­τώ­νε­ται σε αυ­το­κι­νη­τι­κό δυ­στύ­χη­μα στο Γιο­χά­νε­σμπουργκ, με τους συγ­γε­νείς του να υπο­στη­ρί­ζουν ότι αυ­το­πυ­ρο­βο­λή­θη­κε.

Η υπό­θε­ση στο αρ­χείο

Η υπό­θε­ση είχε συ­νέ­χεια μετά την πτώση της χού­ντας. Το 1975 η Ολο­μέ­λεια του Εφε­τεί­ου Αθη­νών ασκεί ποι­νι­κή δίωξη για αν­θρω­πο­κτο­νία από πρό­θε­ση κατά των πρω­ται­τί­ων Κων­στα­ντί­νου Πα­πα­δό­που­λου, αδελ­φού του αρ­χι­πρα­ξι­κο­πη­μα­τία Γε­ωρ­γί­ου Πα­πα­δό­που­λου και Ιω­άν­νη Λαδά, αλλά η υπό­θε­ση οδη­γεί­ται το 1978 στο αρ­χείο, πα­ρό­τι νε­ό­τε­ρα στοι­χεία ενί­σχυαν την εκ­δο­χή ότι πυ­ρο­βο­λή­θη­κε και ότι αιτία του θα­νά­του δεν ήταν ο πνιγ­μός καθώς δεν υπήρ­χαν σχε­τι­κές εν­δεί­ξεις.

Το 1983 ο ια­τρο­δι­κα­στής Αντώ­νης Κου­τσε­λί­νης, ως πραγ­μα­το­γνώ­μο­νας της οι­κο­γέ­νειας Μαν­δη­λα­ρά, δια­πι­στώ­νει εξε­τά­ζο­ντας τα οστά του νε­κρού την ύπαρ­ξη συ­ντρι­πτι­κού κα­τάγ­μα­τος στο κρα­νίο.

Τον Δε­κέμ­βριο του 1984 η Ολο­μέ­λεια του Συμ­βου­λί­ου Εφε­τών Αθη­νών ασκεί ποι­νι­κή δίωξη για «αν­θρω­πο­κτο­νία εκ προ­θέ­σε­ως» ενα­ντί­ον των πρώην συ­νταγ­μα­ταρ­χών Πα­πα­δό­που­λου και Λαδά, ενώ το 1986 το Συμ­βού­λιο Εφε­τών με την από­φα­σή του χα­ρα­κτη­ρί­ζει ως αν­θρω­πο­κτο­νία εκ προ­θέ­σε­ως τον θά­να­το του Μαν­δη­λα­ρά, κα­το­νο­μά­ζει ως ηθι­κούς αυ­τουρ­γούς τούς Πα­πα­δό­που­λο και Λαδά αλλά η υπό­θε­ση τί­θε­ται τε­λι­κώς στο αρ­χείο.

«Εμ­φο­ρού­με­νος υπό κομ­μου­νι­στι­κών φρο­νη­μά­των»

Ο Νι­κη­φό­ρος Μαν­δη­λα­ράς γεν­νή­θη­κε το 1928 στην Κό­ρω­νο Νάξου και από τα νε­α­νι­κά του χρό­νια επέ­δει­ξε αγω­νι­στι­κή στάση. Στην Κα­το­χή ανήκε στην ΕΠΟΝ ενώ ως μα­θη­τής στο γυ­μνά­σιο Σύρου «ετύγ­χα­νε πλή­ρως κα­τηρ­τι­σμέ­νος εις την κομ­μου­νι­στι­κήν ιδε­ο­λο­γί­αν» και «ενήρ­γει προ­πα­γάν­δα και προ­συ­λη­τι­σμόν των νέων εις τον κομ­μου­νι­σμόν», όπως ανα­φέ­ρε­ται στα «Δελ­τία δρά­σης» και στα απόρ­ρη­τα ση­μειώ­μα­τα της Υπη­ρε­σί­ας Πλη­ρο­φο­ριών της Γε­νι­κής Ασφά­λειας που υπάρ­χουν στον φά­κε­λό του. Ο Μαν­δη­λα­ράς λόγω της με­γά­λης δρα­στη­ριό­τη­τας και της μα­χη­τι­κό­τη­τάς του ήταν στα­θε­ρά στο «μι­κρο­σκό­πιο» της Αστυ­νο­μί­ας. Μά­λι­στα όπως προ­κύ­πτει από τα ενη­με­ρω­τι­κά ση­μειώ­μα­τα που έφθα­ναν στην Υπη­ρε­σία Πλη­ρο­φο­ριών την πε­ρί­ο­δο 1966-67, υπήρ­χε συ­γκε­κρι­μέ­νος αστυ­φύ­λα­κας ο οποί­ος τον πα­ρα­κο­λου­θού­σε στις συ­γκε­ντρώ­σεις που ελάμ­βα­νε μέρος, στις συ­να­ντή­σεις που έκανε κ.λπ.

Το 1949 είχε συ­ντά­ξει υπό­μνη­μα προς τον Βα­σι­λιά, τον ΟΗΕ κ.λπ. «διά την απο­φυ­λά­κι­σιν του κομ­μου­νι­στού Γλέ­ζου Εμ­μα­νου­ήλ, όστις είχε τότε κα­τα­δι­κα­σθή εις την εσχά­την των ποι­νών».

Τε­λεί­ω­σε τη Νο­μι­κή Σχολή Αθη­νών το 1954 και ως δι­κη­γό­ρος δια­κρί­θη­κε πολύ σύ­ντο­μα για τη μα­χη­τι­κή του δράση στην υπε­ρά­σπι­ση των δη­μο­κρα­τι­κών δι­καιω­μά­των και των συ­νταγ­μα­τι­κών ελευ­θε­ριών. Ηταν δυ­να­μι­κός, αφο­σιω­μέ­νος και ακού­ρα­στος, πλη­θω­ρι­κή προ­σω­πι­κό­τη­τα με με­γά­λες κοι­νω­νι­κές ευαι­σθη­σί­ες και πνευ­μα­τώ­δης. Στις με­γά­λες δίκες του 1960 ήταν δι­κη­γό­ρος υπε­ρά­σπι­σης των υπό­δι­κων κομ­μου­νι­στών με­τα­ξύ των οποί­ων και ο Χα­ρί­λα­ος Φλω­ρά­κης ενώ το 1961 ήταν υπο­ψή­φιος βου­λευ­τής Κυ­κλά­δων με τον συ­να­σπι­σμό κομ­μά­των – με­τα­ξύ των οποί­ων και η ΕΔΑ – του ΠΑΜΕ (Παν­δη­μο­κρα­τι­κό Αγρο­τι­κό Μέ­τω­πο Ελ­λά­δος). Ο Μαν­δη­λα­ράς ήταν κοντά στην Ενωση Κέ­ντρου, χωρίς ωστό­σο να είναι υπο­ψή­φιός της στις εκλο­γές του 1963 και του 1964 ενώ παίρ­νει δρα­στή­ριο μέρος στις με­γά­λες κι­νη­το­ποι­ή­σεις των Ιου­λια­νών του 1965, υπε­ρα­σπι­ζό­με­νος πα­ράλ­λη­λα όσους διώ­κο­νταν για την πο­λι­τι­κή και συν­δι­κα­λι­στι­κή τους δράση ανά την Ελ­λά­δα και εκ­φω­νώ­ντας πύ­ρι­νους λό­γους κατά του Πα­λα­τιού και των Απο­στα­τών.

Τον Μάρ­τιο του 1966 ήταν συ­νή­γο­ρος υπε­ρά­σπι­σης στη δίκη της ηγε­σί­ας της Εθνι­κής Φοι­τη­τι­κής Ενω­σης Ελ­λά­δας (Περ. Πά­γκα­λος, Ι. Μάνος, Μ. Τσαγ­γα­ρά­κης, Δ. Μπέσ­σας, Μ. Πα­πού­λιας) και μέχρι την εκ­δή­λω­ση του πρα­ξι­κο­πή­μα­τος θα κυ­ριαρ­χή­σει στους αγώ­νες για την υπε­ρά­σπι­ση της Δη­μο­κρα­τί­ας, ενώ θα δια­κρι­θεί στη με­γά­λη δίκη του «ΑΣΠΙ­ΔΑ» κε­ραυ­νο­βο­λώ­ντας τους στρα­το­δί­κες και τους στρα­τιω­τι­κούς μάρ­τυ­ρες κα­τη­γο­ρί­ας, κά­ποιοι εκ των οποί­ων λίγο καιρό αρ­γό­τε­ρα θα έχουν πρω­τα­γω­νι­στι­κό ρόλο στο πρα­ξι­κό­πη­μα.

Ο Μαν­δη­λα­ράς θα δε­χθεί απει­λές ενώ εξορ­γί­ζει τους στρα­το­δί­κες εμ­φα­νί­ζο­ντας στο δι­κα­στή­ριο ψυ­χια­τρι­κή γνω­μά­τευ­ση σύμ­φω­να με την οποία ο με­τέ­πει­τα πρα­ξι­κο­πη­μα­τί­ας Γε­ώρ­γιος Πα­πα­δό­που­λος πά­σχει από σχι­ζο­φρέ­νεια. Ο ψυ­χί­α­τρος που εξέ­δω­σε τη γνω­μά­τευ­ση θα βρε­θεί την 21η Απρι­λί­ου 1967 κρε­μα­σμέ­νος στην κλι­νι­κή του. Ο Μαν­δη­λα­ράς θα ήταν υπο­ψή­φιος με την Ενωση Κέ­ντρου στις Κυ­κλά­δες στις εκλο­γές που είχαν προ­γραμ­μα­τι­σθεί για τον Μάιο του 1967, όμως τον πρό­λα­βαν οι συ­νταγ­μα­τάρ­χες. Από τις τε­λευ­ταί­ες του εμ­φα­νί­σεις ήταν η συμ­με­το­χή του στη συ­γκέ­ντρω­ση της Ενω­σης Δη­μο­κρα­τι­κών Δι­κη­γό­ρων Ελ­λά­δος στο «Ακρο­πόλ», στην οποία πρω­το­στα­τού­σε. Σε μια συ­γκέ­ντρω­ση η οποία, αν και είχε απα­γο­ρευ­θεί από την Αστυ­νο­μία, έγινε με τον μα­χη­τι­κό δι­κη­γό­ρο να κα­ταγ­γέλ­λει το πα­ρα­κρά­τος και τους σκο­τει­νούς μη­χα­νι­σμούς του, οι οποί­οι όμως είχαν ήδη προ­γρά­ψει τον Νι­κη­φό­ρο Μαν­δη­λα­ρά.

ΒΗΜΑ