Οι ιστορικοί διάλογοι της σύσκεψης του 1992

Πριν από περίπου έξι μήνες, σε ανύ­πο­πτο χρόνο για το λεγό­μενο «Μακε­δο­νικό» (16 Ιουλίου 2017), η «Κ» άνοιγε τον φάκελο της σύσκε­ψης των πολι­τι­κών αρχηγών της 13ης Απρι­λίου 1992 υπό τον τότε Πρόεδρο της Δημο­κρα­τίας Κων­στα­ντίνο Καρα­μανλή, που οδήγησε σε ένα ανα­κοι­νω­θέν που –εν πολλοίς– καθό­ρισε τη στάση των περισ­σο­τέ­ρων κυβερ­νή­σεων που κλη­ρο­νό­μη­σαν το ονο­μα­το­λο­γικό τα χρόνια που ακο­λού­θη­σαν. Ο Κων­στα­ντί­νος Καρα­μαν­λής, ο πρω­θυ­πουρ­γός Κων­στα­ντί­νος Μητσο­τά­κης, ο πρό­ε­δρος του ΠΑΣΟΚ Ανδρέας Παπαν­δρέου και οι –μονα­δι­κοί εν ζωή πρω­τα­γω­νι­στές– Μαρία Δαμα­νάκη ως πρό­ε­δρος του Συνα­σπι­σμού, Αλέκα Παπα­ρήγα ως γ.γ. του ΚΚΕ και, για τα λίγα πρώτα λεπτά της σύσκε­ψης, ο τότε υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Αντώνης Σαμαράς συνο­μι­λού­σαν για αρκετές ώρες, προτού κατα­λή­ξουν στην απόφαση ότι το νεο­σύ­στατο κράτος θα γίνει δεκτό στους διε­θνείς οργα­νι­σμούς μόνο δίχως να περιέ­χε­ται στην ονο­μα­σία του ο όρος «Μακε­δο­νία».

Η «Κ» επα­νέρ­χε­ται σήμερα στο θέμα της σύσκε­ψης του 1992, βασι­σμένη σε μακρό­χρονη έρευνα και συνο­μι­λίες με πρω­τα­γω­νι­στές και πηγές οι οποίες έχουν βαθύ­τατη γνώση όσων συνέ­βη­σαν τότε. Φαί­νε­ται ότι οι προ­βλη­μα­τι­σμοί των ηγετών ήταν παρό­μοιοι με τους σημε­ρι­νούς. Κάποια στιγμή ο Μητσο­τά­κης, προ­κει­μέ­νου να επι­ση­μά­νει τους μεγα­λύ­τε­ρους κιν­δύ­νους που αντι­με­τω­πί­ζει η Ελλάδα, φέρεται να είπε ότι προς το παρόν η Τουρκία φαί­νε­ται ότι συγκρα­τεί­ται λόγω του Κουρ­δι­κού. Αν όμως κάποια στιγμή έστρεφε την προσοχή της προς την Ελλάδα, τότε τα προ­βλή­ματα της χώρας μας θα ξεπερ­νού­σαν κατά πολύ το ονο­μα­το­λο­γικό. Οντας, βέβαια, πολι­τι­κός, ο Μητσο­τά­κης δεν ήθελε να διχάσει τον ελλη­νικό λαό, γι’ αυτό και ζητούσε επι­μό­νως ομόφωνη απόφαση.

Ο Καρα­μαν­λής φέρεται να συμ­φώ­νησε και να σημεί­ωσε ότι η Ελλάδα είχε ήδη δια­συρ­θεί διεθνώς εξαι­τίας του συγκε­κρι­μέ­νου θέματος. Η στάση του Μητσο­τάκη υπα­γο­ρευό­ταν, σύμφωνα με τις πηγές που δια­θέ­τουμε, από την οξύτατη επι­κρι­τική διάθεση του Ανδρέα Παπαν­δρέου. Ο πρό­ε­δρος του ΠΑΣΟΚ έλεγε ότι Μητσο­τά­κης και Σαμαράς, παρά τις επι­μέ­ρους δια­φο­ρές, εξέ­πε­μπαν την ίδια μουσική. Από την απο­στροφή περί μου­σι­κής φαί­νε­ται ότι πιά­στηκε και η Αλέκα Παπα­ρήγα, η οποία διε­ρω­τή­θηκε ποιος προ­κά­λεσε την ψύχωση μεγάλου μέρους του κόσμου, ανα­φε­ρό­μενη, βεβαίως, στη συγκέ­ντρωση του ενός εκα­τομ­μυ­ρίου κατά του πιθανού συμ­βι­βα­σμού με την ΠΓΔΜ (όπως ονο­μά­ζε­ται πλέον η συγκε­κρι­μένη χώρα από την Ελλάδα).

Ο Παπαν­δρέου, βέβαια, υπε­ρα­σπι­ζό­ταν το συλ­λα­λη­τή­ριο. Και, σύμφωνα με ορι­σμέ­νες πηγές, συμπέ­ρανε πως η μόνη λύση για τη σύσκεψη των πολι­τι­κών αρχηγών είναι να απο­φα­σί­σει πως η Δημο­κρα­τία των Σκοπίων δεν θα πρέπει να περιέ­χει πουθενά στην ονο­μα­σία της τον όρο «Μακε­δο­νία», ενώ πρό­τεινε και κλι­μά­κωση των μέτρων. Σύμφωνα με πηγές, ο Μητσο­τά­κης εκτι­μούσε ότι η απόφαση της σύσκε­ψης θα μπο­ρούσε να δημιουρ­γή­σει ένα νέο Κυπριακό. Απευ­θυ­νό­με­νος κατά κύριο λόγο στον Παπαν­δρέου, ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός φέρεται να μίλησε για ένα πρό­βλημα που θα διαρ­κούσε για ακόμη 50 χρόνια, όπως και το Κυπριακό.

Το αδιέ­ξοδο

«Θα απο­φα­σί­σουμε κάτι ηρωικό», φέρεται να είπε ο Μητσο­τά­κης, «δίχως καμία διέξοδο». «Δεν πρό­κει­ται να βγούμε από το αδιέ­ξοδο ούτε σε πέντε ούτε σε δέκα χρόνια», είπε. Μάλιστα, φέρεται να υπο­στή­ριξε μια ειρη­νική διευ­θέ­τηση, έναν συμ­βι­βα­σμό, ο οποίος θα ρυμουλ­κούσε την ΠΓΔΜ στη Δυτική Ευρώπη και θα έδινε στην Ελλάδα τη δυνα­τό­τητα να επε­κτεί­νει τα συμ­φέ­ρο­ντά της στη γει­το­νική χώρα. Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες, ο Παπαν­δρέου επα­νέ­λαβε ότι συμ­φω­νεί στην περί­πτωση που δεν χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν τον όρο «Μακε­δο­νία», δια­φο­ρε­τικά η επιλογή αυτού του όρου θα οδη­γή­σει σε εθνικά κατα­στρε­πτική πορεία.

Η «Κ» θα επι­χει­ρή­σει να ανα­πα­ρα­στή­σει τον διάλογο που σημειώ­θηκε, με βάση τις πλη­ρο­φο­ρίες που δια­θέ­τει. Ο Μητσο­τά­κης είπε ότι ο τρόπος που θέτει τη μη χρήση του όρου «Μακε­δο­νία» ο Παπαν­δρέου απλώς ανα­τι­νά­ζει τις γέφυρες προς όλες τις κατευ­θύν­σεις. Ο Παπαν­δρέου ανα­ρω­τή­θηκε για ποιες γέφυρες μιλάει ο Μητσο­τά­κης και ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός τού είπε ότι, αν κλεί­σουν τα σύνορα της Γιου­γκο­σλα­βίας, τότε τα ελλη­νικά αγρο­τικά προ­ϊ­ό­ντα δεν θα έχουν διέξοδο. Ο Παπαν­δρέου όξυνε κι άλλο την ατμό­σφαιρα κάνο­ντας μια υπόθεση.

Παπαν­δρέου: Η ΔΑΣΕ απο­φα­σί­ζει ότι στη Δυτική Θράκη θα πρέπει να αυτο­νο­μη­θούν οι μου­σουλ­μά­νοι και ακο­λου­θεί σε ανάλογο τόνο η Ε.Ε. (τότε ΕΟΚ).

Μητσο­τά­κης: Δεν είναι δυνατόν να το πουν ποτέ αυτοί οι εταίροι.

Παπαν­δρέου: Oλοι γνω­ρί­ζουμε τις ευαι­σθη­σίες του εταίρου.

Μητσο­τά­κης: Τι θα μπο­ρούσε να συμβεί σε περί­πτωση που η σύσκεψη κατέ­ληγε σε μια θέση του τύπου «ή συμ­φω­νείτε με όνομα χωρίς τον όρο “Μακε­δο­νία” ή αύριο κλεί­νουμε όλες τις συνο­ρια­κές δια­βά­σεις Ελλάδας – Σκοπίων»;

Καρα­μαν­λής: Κάτι τέτοιο θα δημιουρ­γούσε προ­βλή­ματα.

Μητσο­τά­κης: Θα ήταν μια τρα­γω­δία.

Στην προ­σπά­θειά του να εντο­πί­σει έναν συμ­βι­βα­σμό, ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός πρό­τεινε να παζα­ρέ­ψει η κυβέρ­νηση μέχρι τέλους σκληρά με τα Σκόπια και, αν δεν επι­τύ­χει η δια­πραγ­μά­τευση, να έχει ετοι­μά­σει ένα εναλ­λα­κτικό όνομα το οποίο θα είναι βολικό για την Αθήνα, ανα­φέ­ρο­ντας μάλιστα ότι αυτό θα μπο­ρούσε να είναι το «Βόρεια Μακε­δο­νία».

Παρα­κο­λου­θώ­ντας την ακραία ταλά­ντευση του εκκρε­μούς της συζή­τη­σης, ο Καρα­μαν­λής επέ­μεινε ότι θα πρέπει να υπάρξει απόφαση προ­κει­μέ­νου να μη γελοιο­ποι­η­θούν οι αρχηγοί ενώπιον των πολιτών. Ο Παπαν­δρέου επέ­μεινε στη σκληρή άποψη, με τον Μητσο­τάκη να του λέει ότι η κυβέρ­νηση δια­πραγ­μα­τεύ­ε­ται λύση-πακέτο και με τη στάση που τηρεί αυτή τη στιγμή χάνεται η ουσία της συζή­τη­σης και η Ελλάδα κιν­δυ­νεύει να έλθει αντι­μέ­τωπη με ανα­γνώ­ριση της ΠΓΔΜ από όλες της χώρες της Γης.

Μάλιστα, ο Μητσο­τά­κης δεν ανα­φέρ­θηκε μόνο στις ευρω­παϊ­κές χώρες, αλλά και στις ΗΠΑ, τον Καναδά, την Αυστρα­λία, το σύνολο του Τρίτου Κόσμου, ακόμα και τη Σερβία. Το σημείο υπο­χώ­ρη­σης του Παπαν­δρέου ήταν τα μέτρα που θα λάβει η Ελλάδα ενα­ντίον της ΠΓΔΜ, επι­μέ­νο­ντας ότι ο όρος «Μακε­δο­νία» δεν θα πρέπει να περι­λαμ­βά­νε­ται στην ονο­μα­σία.

«Να πούμε ότι η Ελλάδα είναι πρόθυμη να ανα­γνω­ρί­σει τη Δημο­κρα­τία των Σκοπίων με τη διευ­κρί­νιση ότι δεν θα περι­λαμ­βά­νε­ται ο όρος “Μακε­δο­νία”», είπε ο Καρα­μαν­λής. Κάτι που δεν καθη­σύ­χαζε τον Μητσο­τάκη, ο οποίος ανα­φέρ­θηκε στις δηλώ­σεις του υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών Αντώνη Σαμαρά εκείνες τις ημέρες περί επι­κεί­με­νου κλει­σί­μα­τος των συνόρων. «Δεν μπορεί να υπάρξει συμ­φω­νία χει­ρι­σμών, ούτε και η κυβέρ­νηση να κάνει τον ακρο­βάτη», είπε ο Μητσο­τά­κης, επι­σή­μανση την οποία βρήκε σωστή και ο Παπαν­δρέου. Εν συνε­χεία, ο Μητσο­τά­κης ανα­κοί­νωσε ότι είναι υπο­χρε­ω­μέ­νος να αλλάξει τον Αντώνη Σαμαρά από υπουργό Εξω­τε­ρι­κών, όχι τόσο διότι δια­φω­νεί μαζί του για το ονο­μα­το­λο­γικό, αλλά επειδή ο Σαμαράς προ­τεί­νει πολι­τική Ζαλόγ­γου.

Η «γελοιο­ποί­ηση»

Ο Παπαν­δρέου είπε ότι δεν είναι βέβαιος πως η στάση Σαμαρά συνιστά πολι­τική Ζαλόγ­γου. Ο Καρα­μαν­λής διε­ρω­τή­θηκε αν θα πρέπει να γελοιο­ποι­η­θεί το πολι­τικό σύστημα από τα Σκόπια. Η Αλέκα Παπα­ρήγα εκτί­μησε ότι η γελοιο­ποί­ηση είναι ανα­πό­φευ­κτη, καθώς η τακτική θα οδη­γή­σει σε αρχική άρνηση του όρου «Μακε­δο­νία», ενώ την επόμενη ημέρα θα αρχί­σουν οι προ­σπά­θειες εξο­μά­λυν­σης. Ο Παπαν­δρέου ρώτησε τον Μητσο­τάκη αν δέχεται το όνομα «Νέα Μακε­δο­νία». Ο Μητσο­τά­κης του απά­ντησε αρνη­τικά αντι­προ­τεί­νο­ντας για ακόμα μία φορά το «Μακε­δο­νία του Βαρδάρη». Και προ­σέ­θεσε ότι ο μεγα­λύ­τε­ρος κίν­δυ­νος είναι να δημιουρ­γή­σει «μακε­δο­νικό» ζήτημα η Βουλ­γα­ρία, κάτι που σημαί­νει ότι η Ελλάδα θα πρέπει να κάνει επίθεση φιλίας στα Σκόπια.

Ως παλαιό­τε­ρος όλων, ο Καρα­μαν­λής επα­νέ­λαβε την ανάγκη για ομόφωνη απόφαση.

Καρα­μαν­λής: Oλες οι συμ­φο­ρές που έζησε η Ελλάδα στο παρελ­θόν ήταν απο­τέ­λε­σμα της αδυ­να­μίας μας να χαρά­ξουμε κοινή θέση σε θέματα εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής. Tα θέματα εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής τα καθι­στούμε πάντα αντι­κεί­μενο εσω­τε­ρι­κών μας αντα­γω­νι­σμών, διότι δεν έχουμε ακόμα κατα­λά­βει ότι τα θέματα αυτά τα ελέγ­χουμε στην έκταση των εθνικών μας δυνα­το­τή­των και κατά τα λοιπά κρί­νο­νται από δυνά­μεις που δεν ελέγ­χουμε.

Η Παπα­ρήγα ήταν απο­λύ­τως αντί­θετη με το κλεί­σιμο των συνόρων λέγο­ντας ότι θα βρεθούν τα Σκόπια δικαιω­μένα, κάτι που δεν θέλει κανένας. Προς το τέλος της σύσκε­ψης ο Καρα­μαν­λής παρου­σί­ασε ένα προ­σχέ­διο, με βάση την απόφαση ότι δεν θα υπάρχει πουθενά στην ονο­μα­σία της ΠΓΔΜ ο όρος «Μακε­δο­νία». Παρα­τή­ρησε, μάλιστα, παρα­στα­τικά:

Kαραμανλής: Eνας σοφέρ ο οποίος δεν ξέρει να βάζει όπισθεν δεν είναι καλός σοφέρ. Στα κρίσιμα εθνικά θέματα πρέπει να γίνο­νται και υπο­χω­ρή­σεις.

Η Δαμα­νάκη κάποια στιγμή πρό­τεινε να δοθεί η δυνα­τό­τητα συνέ­χι­σης των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων. Ο Μητσο­τά­κης, σύμφωνα με ορι­σμέ­νες πηγές, είπε σε κάποια στιγμή ότι ίσως ήταν πιο απο­τε­λε­σμα­τικό να μη βγει ανα­κοι­νω­θέν, να πουν όλοι οι αρχηγοί ότι συνε­χί­ζει η κυβέρ­νηση τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις και, εν τω μεταξύ, να προ­ε­τοι­μά­ζο­νται όλοι για αλλαγή του ονό­μα­τος.

Αφού είχαν προη­γη­θεί όλες αυτές οι μακρο­σκε­λείς συζη­τή­σεις, ο Καρα­μαν­λής έκλεισε τη σύσκεψη με τρόπο που παρα­πέ­μπει και στη σημε­ρινή επι­και­ρό­τητα.

Καρα­μαν­λής: Tα κόμματα δεν μπορούν να αγνοούν το λαϊκό αίσθημα. Οφεί­λουν να καθο­δη­γούν το λαϊκό αίσθημα, αντί να το πυρο­δο­τούν και να το καθι­στούν ανε­ξέ­λεγ­κτο. Δια­φο­ρε­τικά, τα κόμματα αιχ­μα­λω­τί­ζο­νται στο κλίμα που τα ίδια δημιουρ­γούν.

Στη συνε­χεία ενη­μέ­ρωσε ότι το ανα­κοι­νω­θέν θα είναι της Προ­ε­δρίας της Δημο­κρα­τίας. Και κάλεσε μέσα στην αίθουσα τον γ.γ. της Προ­ε­δρίας, πρέσβη Πέτρο Μολυ­βιάτη, ο οποίος ανέ­γνωσε ενώπιον των πολι­τι­κών αρχηγών το περί­φημο, πια, ανα­κοι­νω­θέν της σύσκε­ψης της 13ης Απρι­λίου 1992.