Συνταγματική αναθεώρηση: Πώς σχολιάζουν την κυβερνητική πρόταση 4 πανεπιστημιακοί

Με αφορμή την παρου­σί­αση των προ­τά­σεων για τη συνταγ­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση, από τον πρω­θυ­πουργό Αλέξη Τσίπρα και το άνοιγμα της σχε­τι­κής δια­δι­κα­σίας στη Βουλή, μετά την πρόταση που κατέ­θεσε στον πρόεδρο της Βουλής η Κοι­νο­βου­λευ­τική Ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ, το ΑΠΕ ΜΠΕ, ζήτησε την άποψη τεσ­σά­ρων έγκρι­των πανε­πι­στη­μια­κών, στο πλαίσιο του δημό­σιου δια­λό­γου που έχει ξεκι­νή­σει.

Την άποψή τους για τη συνταγ­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση και την κυβερ­νη­τική πρόταση κατα­θέ­τουν ο πρό­ε­δρος της Επι­τρο­πής, κοσμή­το­ρας στη Σχολή Οικο­νο­μι­κών και Πολι­τι­κών Επι­στη­μών στο Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, Μιχάλης Σπουρ­δα­λά­κης, ο καθη­γη­τής της Νομικής Σχολής του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, Γιώργος Γερα­πε­τρί­της, ο καθη­γη­τής του Συνταγ­μα­τι­κού Δικαίου στο Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών, Γιώργος Χ. Σωτη­ρέ­λης, και ο καθη­γη­τής της Νομικής Σχολής του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, Γιάννης Δρόσος.

Τα τελευ­ταία οκτώ χρόνια η χώρα είχε την εμπει­ρία μιας πολύ βαθιάς πολι­τι­κής οικο­νο­μι­κής ανθρω­πι­στι­κής και πολι­τι­στι­κής κρίσης. Η κρίση αυτή είχε ως αιτία κατ΄ αρχήν τη βαθιά κρίση εκπρο­σώ­πη­σης η οποία σωβούσε πολλά χρόνια πριν εκδη­λω­θεί με τις επι­λο­γές που ακο­λού­θη­σαν την κρίση του 2010. Αυτή η εμπει­ρία άφησε πολύ σημα­ντικά απο­τυ­πώ­ματα στο πολι­τικό σύστημα και στη Δημο­κρα­τία μας.

Υπ΄ αυτή την έννοια, είναι απο­λύ­τως χρήσιμο και ώριμο, τώρα, που βγαί­νουμε στο ξέφωτο, να δούμε προς τα πίσω και να κάνουμε κάποιες διορ­θώ­σεις στον κατα­στα­τικό μας χάρτη, οι οποίες, θα βελ­τιώ­σουν την ποιό­τητα της Δημο­κρα­τίας μας και θα απο­τρέ­ψουν, στο μέλλον, κάποια από τα φαι­νό­μενα, τα οποία την πλή­γω­σαν.

Θα πρέπει βέβαια, να πω ότι η κρίση δεν ήταν απο­τέ­λε­σμα ενός κακού Συντάγ­μα­τος. Το Σύνταγμά μας, είναι αρκετά καλό. Ωστόσο η εμπει­ρία την οποία είχαμε από αυτή την κρίση, θα πρέπει να απο­τυ­πω­θεί.

Να αναφέρω ορι­σμένα παρα­δείγ­ματα, τα οποία προ­κύ­πτουν και από την πρόταση του κυβερ­νώ­ντος κόμ­μα­τος. Το ζήτημα της εκλογής του Προ­έ­δρου της Δημο­κρα­τίας, να μην οδηγεί σε εκλογές, ώστε να στα­θε­ρο­ποι­η­θεί κατά κάποιο τρόπο το σύστημα. Οι προ­τά­σεις δυσπι­στίας οι οποίες παίζουν ένα ρόλο περίπου επι­κοι­νω­νιακό. Το ίδιο το Κοι­νο­βού­λιο πρέπει να υπο­δει­κνύει και το νέο πρω­θυ­πουργό και να μην κατα­φεύ­γει το πολι­τικό σύστημα σε εξω­πο­λι­τικά πρόσωπα, που μόνο εκτός πολι­τι­κής και συμ­φε­ρό­ντων δεν είναι.

Όλα αυτά έχουν ως στόχο, νομίζω, την έμμεση του­λά­χι­στον ανα­βάθ­μιση του κύρους της πολι­τι­κής και των πολι­τι­κών, που όλο αυτό το διά­στημα είχε υπο­νο­μευ­θεί. Υπό αυτή την έννοια, και ώριμες είναι οι συν­θή­κες για συνταγ­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση, και οι προ­τά­σεις που έχουν ακου­στεί έως τώρα, αντα­πο­κρί­νο­νται σε αυτό.

Υπάρχει και μια διά­σταση πολύ σημα­ντική και πρέπει να παλέ­ψουμε για να την κατα­κτή­σουμε. Πρέπει να υπο­νο­μεύ­σουμε το γενι­κό­τερο κλίμα της πολι­τι­κής πόλωσης. Αυτή η προ­ϋ­πό­θεση είναι εξαι­ρε­τικά σημα­ντική, όταν μιλάμε για τόσο μεγάλες αλλαγές, όπως είναι η ανα­θε­ώ­ρηση του Συντάγ­μα­τος. Αυτό είναι κάτι που με ανη­συ­χεί, όμως η σοβα­ρό­τητα που έδειξαν οι πολίτες και οι φορείς που συμ­με­τεί­χαν στον προ­δια­δι­κα­στικό διάλογο για τη συνταγ­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση, τον οποίο είχα την τύχη και την τιμή να συντο­νίσω, μου δίνουν ελπίδες, ότι αυτές οι πολώ­σεις δεν θα σταθούν εμπόδιο, στο να δημιουρ­γη­θεί ένα κλίμα, έστω δυνα­μι­κής συναί­νε­σης, που του­λά­χι­στον θα συζη­τή­σει με ανοικτά τα ζητή­ματα και όχι με συν­θη­μα­το­λο­γίες και απλου­στεύ­σεις μηδε­νι­κού αθροί­σμα­τος.

Γιώργος Γερα­πε­τρί­της: Το Σύνταγμα δεν προ­σφέ­ρε­ται για μικρο­πο­λι­τική

Στην Ελλάδα, για λόγους μεί­ζο­νος ιστο­ρι­κού συμ­βο­λι­σμού, το Σύνταγμα προ­σέ­λαβε ιστο­ρικά οιονεί μετα­φυ­σι­κές δια­στά­σεις, είτε ως λαϊκό αίτημα είτε ως τελευ­ταίο κατα­φύ­γιο έναντι των αυθαι­ρε­σιών της κρα­τι­κής εξου­σίας. Αρκεί κάποιος να θυμηθεί την 3η Σεπτεμ­βρίου 1844, το αίτημα για συντα­κτική Βουλή το 1911, το σύνθημα «114» το 1965-66 και την απο­κα­τά­σταση της δημο­κρα­τίας το 1974 με τη λογική ότι «η δημο­κρα­τία δικαίω ουδέ­ποτε κατε­λύθη». Εντού­τοις, η ιδε­ο­λο­γική αυτή σημασία του Συντάγ­μα­τος έχει υπο­χω­ρή­σει απέ­να­ντι σε πολι­τι­κές σκο­πι­μό­τη­τες. Με τον τρόπο αυτό, η ανα­θε­ώ­ρηση ανα­σύ­ρε­ται όταν ο πολι­τι­κός χρόνος το επι­βάλ­λει είτε για την αλλαγή της πολι­τι­κής ατζέ­ντας, είτε για τη συσπεί­ρωση των κυβερ­νώ­ντων, είτε για την πρό­κληση τεχνη­τών δια­χω­ρι­στι­κών γραμμών.

Ερμη­νεύ­ο­ντας, με κάποιο βαθμό υπο­κει­με­νι­κό­τη­τας, τις ανα­θε­ω­ρη­τι­κές θέσεις που έχουν εκφρά­σει οι πολι­τι­κές δυνά­μεις του τόπου φαί­νε­ται να υπάρ­χουν τρεις κατη­γο­ρίες δια­τά­ξεων. Η πρώτη κατη­γο­ρία είναι οι ώριμες δια­τά­ξεις, στις οποίες φαί­νε­ται να υπάρχει σύγκλιση τόσο για την ανάγκη ανα­θε­ώ­ρη­σης όσο και, σε γενικές γραμμές, για το περιε­χό­μενό της, όπως για παρά­δειγμα η ευθύνη των βου­λευ­τών και των υπουρ­γών (με την περι­στολή των προ­νο­μίων), η εκλογή του Προ­έ­δρου της Δημο­κρα­τίας και ο δια­χω­ρι­σμός της από τις εθνικές εκλογές, ο τρόπος επι­λο­γής των ανω­τά­των δικα­στών και η απε­ξάρ­τησή της από τη βούληση της κυβερ­νη­τι­κής πλειο­ψη­φίας. Στη δεύτερη κατη­γο­ρία ανήκουν δια­τά­ξεις στις οποίες υπάρχει σύγκλιση για την ανάγκη ανα­θε­ώ­ρη­σης, αλλά δια­φω­νία στο περιε­χό­μενό της, όπως το ασφαλές επεν­δυ­τικό περι­βάλ­λον και οι αρμο­διό­τη­τες των οργα­νι­σμών τοπικής αυτο­διοί­κη­σης, με την κυβερ­νη­τική πλειο­ψη­φία να εμφο­ρεί­ται από κρα­τι­σμό (π.χ. κρατικό μονο­πώ­λιο ενέρ­γειας και υδάτων, ενόσω ήδη έχει υπάρχει πρό­βλεψη και ενω­σιακή υπο­χρέ­ωση για ιδιω­τι­κο­ποί­ηση της ΔΕΗ) και την αντι­πο­λί­τευση να δια­τυ­πώ­νει περισ­σό­τερο φιλε­λεύ­θε­ρες και και­νο­τό­μες προ­τά­σεις. Στην τρίτη κατη­γο­ρία ανήκουν δια­τά­ξεις στις οποίες δεν υπάρχει σύγκλιση ούτε καν για να τεθούν σε ανα­θε­ώ­ρηση από την παρούσα Βουλή, όπως το άρθρο 16 για το μονο­πώ­λιο στην ανώτατη παιδεία και το άρθρο 3 για τις σχέσεις κράτους και Εκκλη­σίας.

Δυστυ­χώς, υπό τις συν­θή­κες αυτές, δεν φαί­νε­ται να υφί­στα­νται σήμερα οι πολι­τι­κές προ­ϋ­πο­θέ­σεις για μια ανα­θε­ώ­ρηση δια­βου­λευ­τική, ορθο­λο­γική και γενναία, όπως η χώρα έχει ανάγκη. Οδεύ­ουμε κατά τούτο σε μια ανα­θε­ώ­ρηση που θα κινεί­ται στον ελά­χι­στο κοινό παρο­νο­μα­στή και θα απο­τε­λέ­σει περισ­σό­τερο αντι­κεί­μενο πολι­τι­κής αντι­πα­ρά­θε­σης παρά ουσια­στι­κής συζή­τη­σης για την ανα­διά­ταξη θεσμών που πλέον έχουν κατα­στεί ανα­χρο­νι­στι­κοί. Για τον λόγο αυτό θεωρώ ότι το πολι­τικό προ­σω­πικό της χώρας θα πρέπει να παρα­με­ρί­σει τις συνταγ­μα­τι­κές πομ­φό­λυ­γες περί συντα­κτι­κής συνέ­λευ­σης που θα κατα­λύ­σει το Σύνταγμα για να δημιουρ­γή­σει ένα νέο, περί συνταγ­μα­τι­κού δημο­ψη­φί­σμα­τος το οποίο συνιστά ωμή κατα­στρα­τή­γηση της ανα­θε­ω­ρη­τι­κής δια­δι­κα­σίας και περί ενός Συντάγ­μα­τος της ευτυ­χίας που θα δια­σφα­λί­ζει με τρόπο εικο­νικό ό,τι η πραγ­μα­τι­κό­τητα έχει στε­ρή­σει στον λαό. Απαι­τεί­ται ευθυ­κρι­σία και αυτο­κρι­τική για ένα νέο μοντέλο που θα απε­λευ­θε­ρώ­νει το δυνα­μικό της χώρας, με δια­τά­ξεις πρα­κτι­κές και ωφέ­λι­μες προς την κατεύ­θυνση της πολι­τι­κής κανο­νι­κό­τη­τας, της ασφά­λειας και στα­θε­ρό­τη­τας και της ανα­πτυ­ξια­κής προ­ο­πτι­κής. Η ευθύνη απέ­να­ντι στις επό­με­νες γενιές από μια απο­τυ­χη­μένη ανα­θε­ω­ρη­τική πρω­το­βου­λία είναι μεγάλη και όλοι, πολι­τικό προ­σω­πικό και επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα, θα κρι­θούμε με αυστη­ρό­τητα.

Γιώργος Χ. Σωτη­ρέ­λης: Οι προ­τά­σεις που δια­τυ­πώ­θη­καν δεν εκφρά­ζουν μια συνο­λικά επε­ξερ­γα­σμένη και ρηξι­κέ­λευ­θρη συνταγ­μα­τική πολι­τική

«Είναι αλήθεια ότι η πρω­το­βου­λία του πρω­θυ­πουρ­γού για την συνταγ­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση καθυ­στέ­ρησε πολύ και αδι­καιο­λό­γητα, παρότι οι σχε­τι­κές εξαγ­γε­λίες είχαν γίνει αρκετά χρόνια πριν. Παρά δε την μακρά κυο­φο­ρία της, στο πλαίσιο ενός αμφι­λε­γό­με­νου «κοι­νω­νι­κού δια­λό­γου», το απο­τέ­λε­σμα είναι κατά την άποψή μου άνευρο, διστα­κτικό και σε κάθε περί­πτωση κατώ­τερο του ανα­με­νο­μέ­νου.

Πράγ­ματι, οι προ­τά­σεις που δια­τυ­πώ­θη­καν γενικά από τον πρω­θυ­πουργό είναι εν πολλοίς απο­σπα­σμα­τι­κές και άτολμες, σε κάθε δε περί­πτωση δεν εκφρά­ζουν μια συνο­λικά επε­ξερ­γα­σμένη και ρηξι­κέ­λευθη συνταγ­μα­τική πολι­τική. Ειδι­κό­τερα:

Ορι­σμέ­νες από αυτές είναι θεσμικά αδιά­φο­ρες, γατί δεν απα­ντούν σε πραγ­μα­τικά προ­βλή­ματα (π.χ. η καθιέ­ρωση του ανα­λο­γι­κού εκλο­γι­κού συστή­μα­τος και η λεγό­μενη δημιουρ­γική πρόταση δυσπι­στίας). Άλλες είναι εντελώς λαν­θα­σμέ­νες και απλώς αντα­να­κλούν ιδε­ο­λο­γι­κές εμμονές (πχ το να απα­γο­ρεύ­ε­ται συνταγ­μα­τικά, σε μια εποχή συμ­μα­χι­κών κυβερ­νή­σεων, να διο­ρι­σθεί πρω­θυ­πουρ­γός που δεν είναι βου­λευ­τής…).

Οι περισ­σό­τε­ρες πάντως κινού­νται μεν, καταρ­χήν, σε σωστή κατεύ­θυνση αλλά είναι είτε εξαι­ρε­τικά άτολμες είτε ελλι­πείς. Στην κατη­γο­ρία αυτήν εντάσ­σο­νται οι προ­τά­σεις:

Πρώτον, για την μεταρ­ρύθ­μιση των σχέσεων Κράτους – Εκκλη­σίας, η οποία είναι κατα­φα­νώς ενδο­τική και άνευρη, παρά το ότι η πρό­σφατη θεο­κρα­τι­κών αντι­λή­ψεων απόφαση του Συμ­βου­λίου Επι­κρα­τείας για το μάθημα των θρη­σκευ­τι­κών βοά ότι χρειά­ζε­ται πλέον να επι­βλη­θούν ριζικές λύσεις, προς την κατεύ­θυνση του χωρι­σμού τους (δηλαδή της απο­κρα­τι­κο­ποί­η­σης της Εκκλη­σίας και της απο­εκ­κλη­σια­στι­κο­ποί­η­σης του κράτους). Η πρόταση αυτή θα ήταν συζη­τή­σιμη (απλώς ως ένα βήμα προόδου) μόνον αν ήταν απο­τέ­λε­σμα συμ­βι­βα­σμού με την σχεδόν «θρη­σκό­λη­πτη» -αλλά κατά τα άλλα «φιλε­λεύ­θερη»…- αξιω­μα­τική αντι­πο­λί­τευση και τις άλλες πει­θή­νιες προς την εκκλη­σια­στική εξουσία πολι­τι­κές δυνά­μεις.

Δεύ­τε­ρον, για την τρο­πο­ποί­ηση της διά­τα­ξης του άρθρου 86, η οποία είναι μεν εύλογη, διότι όλοι πλέον θεωρούν προ­βλη­μα­τική την ισχύ­ουσα διάταξη περί ευθύνης υπουρ­γών, πλην όμως δεν κάνει το μεγάλο βήμα να ανα­θέ­σει συνο­λικά τη σχετική αρμο­διό­τητα στα δικα­στή­ρια (με ειδική, πάντως, δια­δι­κα­σία, για την αποφυγή κατα­χρη­στι­κών παρε­κτρο­πών).

Τρίτον, για την προ­στα­σία των κοι­νω­νι­κών και εργα­σια­κών δικαιω­μά­των, η οποία δεν περι­λαμ­βά­νει την σημα­ντι­κό­τερη τομή προς αυτήν την κατεύ­θυνση, που θα ήταν κατά την άποψή μου η κατο­χύ­ρωση του «εγγυ­η­μέ­νου επι­πέ­δου αξιο­πρε­πούς δια­βί­ω­σης», προ­κει­μέ­νου να ενι­σχυ­θεί κανο­νι­στικά η προ­στα­τευ­τική εμβέ­λεια των κοι­νω­νι­κών δικαιω­μά­των.

Τέταρ­τον, για την εκλογή του Προ­έ­δρου της Δημο­κρα­τίας, η οποία δεν έχει νόημα να συζη­τεί­ται αν δεν απο­κα­τα­στα­θούν συνταγ­μα­τικά οι πράγ­ματι ρυθ­μι­στι­κές αρμο­διό­τη­τες που είχε ο Πρό­ε­δρος πριν από την ανα­θε­ώ­ρηση του 1986 (εξαι­ρου­μέ­νων πάντως εκείνων που εγκυ­μο­νού­σαν τον κίνδυνο εμπλο­κής του στο πολι­τικό παι­χνίδι, όπως π.χ. η παύση της κυβέρ­νη­σης και η διάλυση της Βουλής για λόγους «προ­φα­νούς δυσαρ­μο­νίας»).

Πέμπτον, για την καθιέ­ρωση θεσμών άμεσης δημο­κρα­τι­κής συμ­με­το­χής (και όχι «άμεσης δημο­κρα­τίας», όπως λέγεται εσφαλ­μένα) με λαϊκή πρω­το­βου­λία. Ο εμπλου­τι­σμός του αντι­προ­σω­πευ­τι­κού μας συστή­μα­τος με τέτοιους θεσμούς μπορεί να ενερ­γο­ποι­ή­σει πράγ­ματι τα κου­ρα­σμένα αντα­να­κλα­στικά της σύγ­χρο­νης δημο­κρα­τίας, πλην όμως απαι­τού­νται συγκε­κρι­μέ­νοι περιο­ρι­σμοί ως προς τον αριθμό τους και αυστη­ρό­τα­τες εγγυ­ή­σεις, ιδίως ως προς τα δημο­ψη­φί­σματα, τόσο προς τα θέματα που μπορούν να απο­τε­λέ­σουν αντι­κεί­μενο δημο­ψη­φί­σμα­τος όσο και ως προς την δια­τύ­πωση των ερω­τη­μά­των. Δια­φο­ρε­τικά μπορεί να οδη­γη­θούμε σε αλλοί­ωση του νοή­μα­τος της άμεσης δημο­κρα­τι­κής συμ­με­το­χής, όπως συνέβη άλλωστε με το δημο­ψή­φι­σμα του 2015, που ήταν από κάθε άποψη παρά­δειγμα προς απο­φυ­γήν…

Πέρα από τις προ­τά­σεις που έγιναν υπάρ­χουν βεβαίως και πολλές άλλες που έπρεπε κατά την άποψή μου να γίνουν αλλά δεν έγιναν. Τις έχω δια­τυ­πώ­σει επα­νει­λημ­μένα αλλά δεν κρίνω σκόπιμο να τις επα­να­λάβω, διότι το μείζον πλέον, πριν από την δια­τύ­πωση οποιων­δή­ποτε νέων προ­τά­σεων, είναι η πλήρης απε­μπλοκή από τις παρελ­κυ­στι­κές, διχα­στι­κές και εκβια­στι­κές λογικές που επι­κρά­τη­σαν έως τώρα και η ειλι­κρι­νής προ­σχώ­ρηση όλων των πολι­τι­κών δυνά­μεων σε μια νηφάλια και εποι­κο­δο­μη­τική δια­βού­λευση, ώστε να προ­χω­ρή­σουν όσο το δυνατόν περισ­σό­τε­ρες από τις αλλαγές που θα μπο­ρού­σαν να αποβούν χρή­σι­μες για την λει­τουρ­γία του πολι­τεύ­μα­τος.

Γιάννης Δρόσος: Η έξοδος από το καθε­στώς των μνη­μο­νίων και οι εξε­λί­ξεις επι­βά­λουν την ουσια­στική επα­νε­κτί­μηση σημα­ντι­κών πλευρών του Συντάγ­μα­τος

Η έξοδος από το καθε­στώς των μνη­μο­νίων, η νέα οικο­νο­μική δια­κυ­βέρ­νηση της Ευρώπης, αλλά και οι εξε­λί­ξεις (και πρόοδος) σε πολλούς άλλους τομείς, επι­βά­λουν την ουσια­στική επα­νε­κτί­μηση σημα­ντι­κών πλευρών και λει­τουρ­γιών του συνταγ­μα­τι­κού μας πολι­τεύ­μα­τος. Έτσι η ανα­θε­ω­ρη­τική του Συντάγ­μα­τος πρω­το­βου­λία του πρω­θυ­πουρ­γού, αλλά και η ευπρόσ­δε­κτη ανα­με­νό­μενη συμ­με­τοχή της αντι­πο­λί­τευ­σης στη θεσμική συζή­τηση που ανοίγει με αυτήν την πρω­το­βου­λία είναι μία ευκαι­ρία να γίνει αυτή η ουσια­στική επα­νε­ξέ­ταση. Ελπίζω ο σχε­τι­κός διά­λο­γος να διε­ξα­χθεί με τη μεγα­λύ­τερη δυνατή νηφα­λιό­τητα και να κατα­φέ­ρει να καλύψει με επι­τυ­χία όσο περισ­σό­τερα κρίσιμα θέματα γίνεται.

Πηγή tovima.gr