Κ. Λουπασάκης, καθηγητής ΕΜΠ: Στην Ελλάδα αντιμετωπίζουμε τα ρέματα σαν χαμένο χώρο

“Η στρα­τη­γική που ακο­λου­θεί­ται στη χώρα μας ανα­φο­ρικά με τη δια­χεί­ριση των ρεμάτων και των ποταμών είναι ιδιαί­τερα επι­θε­τική. Στην πράξη αντι­με­τω­πί­ζουμε τις συγκε­κρι­μέ­νες μορ­φο­λο­γι­κές δομές ως “χαμένο” χώρο, τον οποίο πρέπει με κάποιο τρόπο να ανα­κτή­σουμε και να εκμε­ταλ­λευ­τούμε”, υπο­γραμ­μί­ζει σε συνέ­ντευξη του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Καθη­γη­τής του ΕΜΠ Κων­στα­ντί­νος Λου­πα­σά­κης.

Όπως σημειώ­νει: “Το πρό­βλημα είναι ότι δεν αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε πως οι κοίτες των ποταμών και των ρεμάτων υπήρχαν, υπάρ­χουν και θα συνε­χί­σουν να υπάρ­χουν και μετά από εμάς. Επίσης δεν αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε ότι τα έργα τα οποία εμείς κατα­σκευά­ζουμε, εκτός του ότι μπορεί να είναι ανε­παρκή, δεν μπορούν να έχουν την ίδια αντοχή στον χρόνο με τους μηχα­νι­σμούς της φύσης.

Ολό­κληρη η συνέ­ντευξη του Καθη­γητή Τεχνι­κής Γεω­λο­γίας και Γεω­τε­χνι­κής Μηχα­νι­κής της Σχολή Μεταλ­λειο­λό­γων – Μεταλ­λουρ­γών Μηχα­νι­κών ΕΜΠ Κων­στα­ντί­νου Λου­πα­σάκη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και τον Γιώργο Ψύλλια με αφορμή τις πρό­σφα­τες κατα­στρο­φές από τις πλημ­μύ­ρες στο ρέμα της Πικρο­δάφ­νης στον Άγιο Δημή­τριο (Μπρα­χάμι) στις οποίες ανα­φέ­ρε­ται εκτενώς έχει ως εξής:

 Ερ. Κύριε καθη­γητά είδαμε τι συνέβη παρα­μο­νές των Χρι­στου­γέν­νων από τις καταρ­ρεύ­σεις των πρανών στο ρέμα της Πικρο­δάφ­νης. Τι ακριβώς έχει συμβεί στην περιοχή αυτή;

Απ. Τα πρανή του ρέματος, σε σημα­ντικά μήκη της κοίτης, δομού­νται από μπάζα (ανθρω­πο­γε­νείς απο­θέ­σεις). Αυτό τα καθιστά ιδιαί­τερα ευάλωτα σε αστο­χίες, καθώς τα υλικά αυτά, λόγω της ανο­μοιο­γέ­νειας και των υπο­δε­έ­στε­ρων μηχα­νι­κών χαρα­κτη­ρι­στι­κών τους, είναι εγγενώς ασταθή. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι όλα τα πρανή που αστό­χη­σαν κατά τη διάρ­κεια του συγκε­κρι­μέ­νου φαι­νο­μέ­νου πλημ­μύ­ρας απο­τε­λού­νται από μπάζα.

Στις θέσεις αυτές είτε δεν υπήρχαν τοιχία υπο­στή­ρι­ξης, είτε υπήρχαν πρό­χει­ρες κατα­σκευές που είχαν ανε­γερ­θεί από τους περί­οι­κους, με σκοπό την επέ­κταση των ιδιο­κτη­σιών τους προς το ρέμα.

Επίσης, από τα video που έχουν αναρ­τη­θεί στο δια­δί­κτυο είδαμε ότι κατά τη διάρ­κεια της βρο­χό­πτω­σης είχαν εκδη­λω­θεί και έντονες επι­φα­νεια­κές απορ­ροές νερού από το οδικό δίκτυο προς τα πρανή του ρέματος. Από το γεγονός αυτό συμπε­ραί­νε­ται ότι πέριξ του ρέματος δεν υπήρχε επαρκές δίκτυο αγωγών, εντός του οδικού δικτύου, για την απαγωγή των επι­φα­νεια­κώς απορ­ρε­ό­ντων υδάτων. Η υπο­γειο­ποί­ηση πολλών κλάδων του υδρο­γρα­φι­κού δικτύου και η αντι­κα­τά­στασή τους από κλει­στούς αγωγούς περιο­ρι­σμέ­νης δια­το­μής απο­δει­κνύ­ε­ται ότι είναι ανε­παρ­κής.

Συνεπώς η κακο­και­ρία προ­κά­λεσε αλλε­πάλ­λη­λες αστο­χίες καθώς τα πρανή επλή­γη­σαν από υπο­σκα­φές στη βάση τους, από το νερό που έρεε εντός της κοίτης, αλλά και από εκτε­τα­μέ­νες επι­φα­νεια­κές δια­βρώ­σεις, οι οποίες οφεί­λο­νταν στην απορροή νερού από το οδικό δίκτυο προς την κοίτη του ρέματος.

Ερ. Υπάρ­χουν άλλες περιο­χές της Αττικής που κιν­δυ­νεύ­ουν από κάτι αντί­στοιχο και τι πρέπει να κάνουν οι δήμοι και η περι­φέ­ρεια για να προ­λά­βουν παρό­μοιες κατα­στά­σεις;

Η στρα­τη­γική που ακο­λου­θεί­ται στη χώρα μας ανα­φο­ρικά με τη δια­χεί­ριση των ρεμάτων και των ποταμών είναι ιδιαί­τερα επι­θε­τική. Στην πράξη αντι­με­τω­πί­ζουμε τις συγκε­κρι­μέ­νες μορ­φο­λο­γι­κές δομές ως “χαμένο” χώρο, τον οποίο πρέπει με κάποιο τρόπο να ανα­κτή­σουμε και να εκμε­ταλ­λευ­τούμε. Παράλ­ληλα, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας την ανα­γκαιό­τητα της ύπαρξής τους, επι­χει­ρούμε –παρέ­χο­ντας τον ελά­χι­στο δυνατό χώρο– να τις μετα­τρέ­ψουμε σε στεί­ρους αγωγούς απα­γω­γής όμβριων υδάτων, συνήθως χωρίς καμία φυσική υπό­σταση, δηλαδή χωρίς βλά­στηση και πανίδα.

Συχνά βλέ­πουμε ρέματα και όχθες ποταμών καλυμ­μένα από άκρη σε άκρη με συρ­μα­το­κι­βώ­τια και τσι­με­ντέ­νιες επεν­δύ­σεις, γεγονός που επι­βε­βαιώ­νει και υλο­ποιεί όσα ανα­φέ­ρο­νται ανωτέρω.

Το πρό­βλημα είναι ότι δεν αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε πως οι κοίτες των ποταμών και των ρεμάτων υπήρχαν, υπάρ­χουν και θα συνε­χί­σουν να υπάρ­χουν και μετά από εμάς. Επίσης δεν αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε ότι τα έργα τα οποία εμείς κατα­σκευά­ζουμε, εκτός του ότι μπορεί να είναι ανε­παρκή, δεν μπορούν να έχουν την ίδια ανοχή στον χρόνο με τους μηχα­νι­σμούς της φύσης.

Ενδει­κτικά αναφέρω ότι, όταν γεμί­ζουμε την κοίτη ενός ρέματος με συρ­μα­το­κι­βώ­τια πρα­κτικά κλη­ρο­δο­τούμε ένα πρό­βλημα στις επό­με­νες γενιές. Τα συρ­μα­το­κι­βώ­τια, αν δια­τη­ρη­θούν στη θέση τους και δεν παρα­συρ­θούν από μια μελ­λο­ντική πλημ­μύρα, θα δια­βρω­θούν και θα πάψουν να έχουν λει­τουρ­γική αξία το πολύ σε 40-50 χρόνια, ενώ το ρέμα προ­φα­νώς και θα συνε­χί­σει να υπάρχει. Πρα­κτικά κλη­ρο­δο­τούμε στις επό­με­νες γενιές μια σειρά προ­βλη­μά­των που θα έχουν να κάνουν με την απο­μά­κρυνση των κατα­σκευών μας και τον σχε­δια­σμό νέων έργων.

Συμπε­ρα­σμα­τικά θα πρέπει να δοθούν βιώ­σι­μες και περι­βαλ­λο­ντικά συμ­βα­τές λύσεις στην δια­χεί­ριση των ρεμάτων. Δηλαδή θα πρέπει να σεβα­στούμε το χώρο που πρέπει να τους δια­θέ­σουμε και να κατα­σκευά­σουμε τα ελά­χι­στα απα­ραί­τητα έργα με τρόπο και σε θέσεις που θα μπο­ρέ­σουν να ενσω­μα­τω­θούν με το φυσικό περι­βάλ­λον και να είναι ανθε­κτικά για το μεγα­λύ­τερο δυνατό χρονικό διά­στημα. Οι πρα­κτι­κές αυτές έχουν εδώ και δεκα­ε­τίες αρχίσει να εφαρ­μό­ζο­νται σε χώρες του ανα­πτυγ­μέ­νου κόσμου. Όχι όμως και στην Ελλάδα.

Στην Ελλη­νική επι­κρά­τεια υπάρ­χουν 100αδες κοίτες που τις έχουμε δια­χει­ρι­στεί λαν­θα­σμένα ακο­λου­θώ­ντας τις πρα­κτι­κές που ανα­φέρ­θη­καν παρα­πάνω. Αρκεί να ανα­φερ­θεί ότι στην Αττική η υφι­στά­μενη κοίτη του ρέματος της Πικρο­δάφ­νης πρα­κτικά απο­τε­λεί περίπου μόλις το 20% του συνο­λι­κού υδρο­γρα­φι­κού δικτύου που διέρρεε την περιοχή και το οποίο έχει πλέον υπο­γειο­ποι­η­θεί. Επίσης, το Μεγάλο Ρέμα Ραφήνας σχε­διά­ζε­ται να καλυ­φθεί σχεδόν εξο­λο­κλή­ρου με συρ­μα­το­κι­βώ­τια και κατα­σκευές από σκυ­ρό­δεμα.

Η απά­ντηση, λοιπόν, στο ερώτημά σας για το τι πρέπει να κάνουμε είναι ότι οφεί­λουμε να πάψουμε να αντι­με­τω­πί­ζουμε τα πρανή των ποταμών και των ρεμάτων σαν πρανή οδικών δικτύων. Όπως προ­α­νέ­φερα, οι κοίτες των ποταμών και των ρεμάτων υπήρχαν, υπάρ­χουν και θα συνε­χί­σουν να υπάρ­χουν και μετά από εμάς. Σκληρές τεχνι­κές παρεμ­βά­σεις που επι­διώ­κουν τη ριζική αλλαγή του τρόπου λει­τουρ­γίας τους δεν μπορούν να είναι ούτε ανθε­κτι­κές στον χρόνο ούτε απο­δο­τι­κές στη δια­χεί­ρισή τους.

Ερ. Κατά τη γνώμη σας πόσο αντι­πλημ­μυ­ρικά θωρα­κι­σμένη είναι η Αττική και ποια ρέματα είναι πιο επι­κίν­δυνα;

Απ. Αν ανα­τρέ­ξουμε στους χάρτες Κιν­δύ­νων Πλημ­μύ­ρας (ΧΚΠ) που έχουν συντα­χθεί από τη Δ/νση Υδάτων του Υπουρ­γείου Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας θα δια­πι­στώ­σουμε ότι, ακόμα και για τη μικρό­τερη περίοδο επα­νά­λη­ψης των 50 ετών, επι­ση­μαί­νο­νται πολλές περιο­χές στην Αττική, τόσο εντός όσο και εκτός του Λεκα­νο­πε­δίου, που χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως Ζώνες Δυνη­τικά Υψηλού Κιν­δύ­νου Πλημ­μύ­ρας (ΖΔΥΚΠ). Οι χάρτες αυτοί έχουν συντα­χθεί λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τα υφι­στά­μενα έργα, τα οποία σε πολλές θέσεις είναι ανε­παρ­κούς δια­το­μής.

Από την ανα­σκό­πηση των χαρτών αυτών μπο­ρούμε να αντι­λη­φθούμε ότι υπάρχει ιδιαί­τερα υψηλός πλημ­μυ­ρι­κός κίν­δυ­νος, ο οποίος μάλιστα επι­τεί­νε­ται τα τελευ­ταία χρόνια εξαι­τίας και της κλι­μα­τι­κής κρίσης.

Στο σημείο αυτό πρέπει να ανα­φερ­θεί ότι η άγνοια και η απε­ρι­σκε­ψία των πολιτών συμ­βά­λει με την όποια ανε­πάρ­κεια της πολι­τείας γιγα­ντώ­νο­ντας τον κίνδυνο. Πλέον σε πολλές από τις περι­πτώ­σεις βρι­σκό­μα­στε προ τετε­λε­σμέ­νων κατα­στά­σεων καθώς η ανά­πτυξη του αστικού περι­βάλ­λο­ντος δεν επι­τρέ­πει την ορθή διευ­θέ­τηση των ρεμάτων και των ποταμών ακόμα και όταν υπάρχει η πολι­τική βούληση για κάτι τέτοιο. Τρα­ντα­χτό παρά­δειγμα είναι η περιοχή της Μάνδρας ότου ο οικι­σμός έχει δομηθεί στη συμβολή ρεμάτων καθι­στώ­ντας αδύνατη την ορθο­λο­γική διευ­θέ­τηση των ρεμάτων προ­κει­μέ­νου να συνυ­πάρ­ξουν με το αστικό περι­βάλ­λον.

Στην Πικρο­δάφνη, μιας και αυτή απο­τε­λεί την αφορμή για την παρούσα συνέ­ντευξη, θεωρώ ότι υπάρχει δια­θέ­σι­μος χώρος σε αρκετές θέσεις προ­κει­μέ­νου να σχε­δια­στούν έργα που θα επι­τρέ­ψουν τη ομαλή συνύ­παρξη του ρέματος με το αστικό περι­βάλ­λον. Αρκεί να υπάρξει η απαι­τού­μενη πολι­τική βούληση και οι απα­ραί­τη­τες μελέτες.

Ερ. Έχουν ακου­στεί κατά καιρούς διά­φο­ρες προ­τά­σεις για την ανά­σχεση της ροής του Κηφισού όπως για παρά­δειγμα η δημιουρ­γία ενός φράγ­μα­τος για να δημιουρ­γεί­ται ελεγ­χό­μενη ροή στο ύψος της Αττικής οδού. Πιστεύ­ετε ότι κάτι τέτοιο απο­τε­λεί μία ενδε­δειγ­μένη λύση;

Απ. Η κατα­σκευή έργων ορεινής υδρο­νο­μίας, όπως φράγ­ματα στον άνω ρου των ρεμάτων και των ποταμών, απο­τε­λούν την καλύ­τερη λύση όταν το πυκνο­δο­μη­μένο αστικό περι­βάλ­λον δεν επι­τρέ­πει τις απα­ραί­τη­τες δια­πλα­τύν­σεις στις κοίτες. Μου ακού­γε­ται ως μια λογική λύση αλλά δεν γνωρίζω περισ­σό­τε­ρες λεπτο­μέ­ρειες για το συγκε­κρι­μένο έργο.

Γενικά θα ήθελα να αναφέρω ότι η φύση φρο­ντί­ζει να δια­μορ­φώ­νει πλημ­μυ­ρικά πεδία κατά μήκος της κοίτης των ποταμών και των ρεμάτων. Τα πεδία αυτά λει­τουρ­γούν ως ταμιευ­τή­ρες σε περιό­δους έντονων πλημ­μυ­ρι­κών παροχών προ­στα­τεύ­ο­ντας τα κατώ­τερα τμήματα των υδρο­λο­γι­κών λεκανών από πλημ­μύ­ρες. Δυστυ­χώς όμως, εξαι­τίας του παρο­δι­κού ή και σπάνιου πλη­μυ­ρι­σμού τους, οι εκτά­σεις αυτές είναι οι πρώτες που κατα­λαμ­βά­νο­νται από τις δρα­στη­ριό­τη­τες του ανθρώ­που. Προ­φα­νώς στη συνέ­χεια η χρήση τους ανα­στρέ­φε­ται στο μυαλό και τη συνεί­δησή μας και η λει­τουρ­γία που τους είχε ανα­τε­θεί από τη φύση απο­τε­λεί πλέον απειλή για τον άνθρωπο. Μια απειλή που πρέπει να εξα­λει­φθεί με την ανα­στολή της λει­τουρ­γίας τους ως χώροι ταμί­ευ­σης νερού. Ανα­στέλ­λο­ντας παράλ­ληλα και την προ­στα­σία που παρέ­χουν σε περιο­χές του κάτω ρου.

Όπως κατα­λα­βαί­νετε δια­χρο­νικά βρι­σκό­μα­στε σε έναν αέναο κύκλο διεκ­δι­κή­σεων από τη φύση χωρίς όμως να αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε τον πεπε­ρα­σμένο χρόνο που μπορούν να έχουν τα έργα και οι παρεμ­βά­σεις μας σε σχέση με τις δυνά­μεις και την εμμονή των φυσικών διερ­γα­σιών.

Πηγή: capital.gr