Επιστρέφει η νομιμοποίηση για τα μεγάλα αυθαίρετα

Το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος επα­να­φέ­ρει τη δυνα­τό­τητα για ακίνητα της «κατη­γο­ρίας 5», που στα­μά­τησε το 2020

Την επα­να­φορά της δυνα­τό­τη­τας νομι­μο­ποί­η­σης κτιρίων που είναι εξ ολο­κλή­ρου αυθαί­ρετα ή έχουν σημα­ντι­κές πολε­ο­δο­μι­κές παρα­βά­σεις (η επο­νο­μα­ζό­μενη «κατη­γο­ρία 5») δρο­μο­λο­γεί το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος. Η νέα ρύθμιση θα δια­τη­ρεί τις «κόκ­κι­νες γραμμές» των προη­γού­με­νων νόμων, δηλαδή θα αφορά μόνο αυθαί­ρετα που ανε­γέρ­θη­καν έως το καλο­καίρι του 2011 και δεν βρί­σκο­νται σε «απα­γο­ρευ­μέ­νες» περιο­χές, όπως αιγια­λούς και δάση. Περαι­τέρω θα ορίζει ότι θα ελέγ­χε­ται το 100% των αιτή­σεων από ελεγκτή δόμησης, ώστε να μην επα­να­λη­φθούν νομι­μο­ποι­ή­σεις ακι­νή­των από «απα­γο­ρευ­μέ­νες» κατη­γο­ρίες. Η ρύθμιση είναι πιθανό να κατα­λή­ξει στη Βουλή πριν από το τέλος του έτους.

Σύμφωνα με τη νομο­θε­σία για τη νομι­μο­ποί­ηση αυθαι­ρέ­των, η «κατη­γο­ρία 5» περι­λαμ­βά­νει τα κτίρια που ανε­γέρ­θη­καν χωρίς οικο­δο­μική άδεια ή έχουν μεγάλες πολε­ο­δο­μι­κές παρα­βά­σεις (ξεπερ­νούν περισ­σό­τερο από 40% την επι­τρε­πό­μενη κάλυψη και δόμηση ή/και 20% το επι­τρε­πό­μενο όριο ύψους).

Η δυνα­τό­τητα νομι­μο­ποί­η­σης εξ ολο­κλή­ρου αυθαί­ρε­των κατα­σκευών (που χτί­στη­καν πριν από τον Ιούλιο του 2011, που είναι η χρονική «κόκκινη γραμμή») δόθηκε για πρώτη φορά την τελευ­ταία δεκα­ε­τία με τον ν. 4014/2011 και δια­τη­ρή­θηκε έπειτα από δύο ρυθ­μί­σεις έως τις 31 Σεπτεμ­βρίου 2020, οπότε και (σύμφωνα με τον ν. 4495/2017) έληξε. Ομως, με έναν άλλο νόμο (ν. 4759/2020) δόθηκε παρά­ταση στη νομι­μο­ποί­ηση ορι­σμέ­νων ειδικών περι­πτώ­σεων της «κατη­γο­ρίας 5», όπως ονο­μά­στηκε. Αφορά ακίνητα που απο­κτή­θη­καν μέσω ανα­γκα­στι­κού πλει­στη­ρια­σμού, μέσω κλη­ρο­νο­μιάς, ακίνητα που είχαν μισθω­θεί με leasing ή ανήκουν στην ΕΤΑΔ (Εται­ρεία Ακι­νή­των Δημο­σίου) και ακίνητα σε περιο­χές που κηρύ­χθη­καν σε κατά­σταση έκτα­κτης ανάγκης. Η προ­θε­σμία για τις περι­πτώ­σεις αυτές ήταν η 31η Δεκεμ­βρίου 2025.

Θα ελέγ­χε­ται το 100% των αιτή­σεων από ελεγκτή δόμησης, ενώ το 60% των προ- στίμων θα κατα­λή­γει σε ρυμο­το­μι­κές απαλ­λο­τριώ­σεις.

Μετά την αλλαγή ηγεσίας στο υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος, η νέα ηγεσία του υπουρ­γείου έχει κατά καιρούς εκφρά­σει την πρόθεση να επα­να­φέ­ρει τη δυνα­τό­τητα νομι­μο­ποί­η­σης για την «κατη­γο­ρία 5», χωρίς ωστόσο αυτό να έχει πάρει συγκε­κρι­μένη μορφή, κάτι που φαί­νε­ται ότι πρό­κει­ται να συμβεί μέσα στο επόμενο διά­στημα. «Κατά τη γνώμη μου, κακώς στα­μά­τησε η νομι­μο­ποί­ηση κατα­σκευών της “κατη­γο­ρίας 5” το 2020. Η απα­γό­ρευση αυτή δημιούρ­γησε πολλά προ­βλή­ματα στη συνέ­χεια, κάποια από τα οποία προ­σπά­θησε η πολι­τεία να αντι­με­τω­πί­σει δίνο­ντας ορι­σμέ­νες εξαι­ρέ­σεις», λέει στην «Κ» ο υφυ­πουρ­γός Χωρο­τα­ξίας και Αστικού Περι­βάλ­λο­ντος, Νίκος Ταγαράς. «Θα σας αναφέρω χαρα­κτη­ρι­στικά το παρά­δειγμα δήμου στη Μακε­δο­νία που θέλει να προ­χω­ρή­σει σε ενερ­γειακή ανα­βάθ­μιση όλων των σχο­λείων του και ανα­κά­λυψε ότι κανένα δεν είχε οικο­δο­μική άδεια. Οι περι­πτώ­σεις σαν και αυτή είναι πολλές».

Σύμφωνα με τον κ. Ταγαρά, η νέα ρύθμιση την οποία επε­ξερ­γά­ζε­ται αυτή την περίοδο η ηγεσία του υπουρ­γείου θα έχει ορι­σμέ­νες βασικές δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις. «Κάθε αίτηση υπα­γω­γής θα ελέγ­χε­ται από ελεγκτή δόμησης πριν ορι­στι­κο­ποι­η­θεί. Ο έλεγχος δεν θα γίνεται δειγ­μα­το­λη­πτικά, αλλά στο 100% των περι­πτώ­σεων. Με την κατα­βολή του προ­στί­μου, που θα είναι επαυ­ξη­μένο, ο ιδιο­κτή­της του κτί­σμα­τος θα εξα­σφα­λί­ζει τη δια­τή­ρησή του για 30 έτη. Αν στο διά­στημα αυτό απο­φα­σί­σει ότι επι­θυ­μεί να δια­τη­ρη­θεί το κτίριο και μετά την 30ετία, τότε θα πρέπει να αγο­ρά­σει αντί­στοιχο δικαί­ωμα (σ.σ. μετα­φο­ράς) συντε­λε­στή από την «Τράπεζα Γης». Οσον αφορά τα έσοδα, η πρότασή μας είναι ένα σημα­ντικό ποσοστό –περί το 60%– όσων συγκε­ντρω­θούν να απο­δί­δο­νται σε ειδικό λογα­ρια­σμό στο Πράσινο Ταμείο και από εκεί στους δήμους απο­κλει­στικά για ρυμο­το­μι­κές απαλ­λο­τριώ­σεις, για την εφαρ­μογή παλαιών σχεδίων πόλεως (προ του 1983) που καρ­κι­νο­βα­τούν».

Οπως ανα­φέ­ρει ο κ. Ταγαράς, οι ελεγ­κτές δόμησης που θα ανα­λά­βουν το συγκε­κρι­μένο καθήκον θα πρέπει να πληρούν κάποιες προ­ϋ­πο­θέ­σεις. «Θέλουμε έμπει­ρους, ώριμους μηχα­νι­κούς, δηλαδή με απο­δε­δειγ­μένη προ­ϋ­πη­ρε­σία. Εξε­τά­ζουμε το ενδε­χό­μενο οι μηχα­νι­κοί αυτοί να περνούν προη­γου­μέ­νως από μια εκπαί­δευση, όπως γίνεται με τους ενερ­γεια­κούς επι­θε­ω­ρη­τές». Η ρύθμιση ανα­μέ­νε­ται να κατα­τε­θεί στη Βουλή πριν από το τέλος του έτους.

Τα «μεγάλα» αυθαί­ρετα αντι­προ­σω­πεύ­ουν ένα σεβαστό ποσοστό του συνόλου. Σύμφωνα με στοι­χεία του Τεχνι­κού Επι­με­λη­τη­ρίου Ελλάδας, που αφορούν την περίοδο μέχρι πριν από ένα έτος (31.10.2021), από το 1,16 εκατ. αυθαί­ρετα που δηλώ­θη­καν στον ν. 4495/2017, τα 262.000 ανήκαν στην «κατη­γο­ρία 5». Οι περι­πτώ­σεις αυτές αφορούν τη νομι­μο­ποί­ηση 23,1 εκατ. τετρα­γω­νι­κών κύριων χώρων και 7,5 εκατ. τετρα­γω­νι­κών βοη­θη­τι­κών χώρων, 233.000 τετρα­γω­νι­κών άλλων παρα­βά­σεων και 382.000 κυβικών μέτρων από πισίνες. Το ποσό που έχει εισπρα­χθεί ήταν πριν από ένα έτος 1,5 δισ. ευρώ, το οποίο αντι­στοι­χεί στο 59% των συνο­λι­κών εισπρά­ξεων από τον ν. 4495/2017 (αντί­στοιχα, η «κατη­γο­ρία 5» αντι­προ­σω­πεύει το 22% των δηλώ­σεων και το 40%-44% των παρά­νο­μων τετρα­γω­νι­κών που δηλώ­θη­καν). Να σημειω­θεί ότι τα ανωτέρω στοι­χεία δεν περι­λαμ­βά­νουν δηλώ­σεις των δύο προη­γού­με­νων ρυθ­μί­σεων (ν. 4178/2013 και ν. 4014/2011), των οποίων η επε­ξερ­γα­σία ολο­κλη­ρώ­θηκε (δεν «μετα­φέρ­θη­καν» στον ν. 4495).

Μια ιστορία από το παρελ­θόν

Τον Σεπτέμ­βριο του 2011, το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος έδωσε με τον ν. 4014/11 τη δυνα­τό­τητα νομι­μο­ποί­η­σης κάθε είδους αυθαι­ρέ­των, θέτο­ντας δύο κόκ­κι­νες γραμμές, μία χρονική (ότι έπρεπε να είχαν χτιστεί έως το καλο­καίρι του 2011) και μία χωρική (απα­γο­ρεύ­ε­ται να νομι­μο­ποι­η­θούν αυθαί­ρετα σε δάση, ρέματα, αιγια­λούς, αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους κ.λπ.). Λίγους μήνες αργό­τερα, στις αρχές του 2012, ρεπορ­τάζ της Καθη­με­ρι­νής («Τακτο­ποιούν τα αυθαί­ρετα πριν τα χτίσουν») στη Μύκονο απο­κα­λύ­πτει το όργιο πολε­ο­δο­μι­κής αυθαι­ρε­σίας που γινόταν την περίοδο εκείνη στο νησί, με σκοπό να εντα­χθεί εκ των υστέρων στη ρύθμιση ως χτι­σμένο πριν από την κόκκινη γραμμή. Το ρεπορ­τάζ προ­κα­λεί την αντί­δραση του υπουρ­γείου Περι­βάλ­λο­ντος. Στις 2 Απρι­λίου, ο τότε υπουρ­γός Γιώργος Παπα­κων­στα­ντί­νου δηλώνει σε συνέ­ντευξη Τύπου ότι το υπουρ­γείο έχει «σαρώσει» αερο­φω­το­γρα­φίες σε τρία νησιά (Μύκονος, Σαντο­ρίνη και Ρόδος), κατα­γρά­φο­ντας όλα τα αυθαί­ρετα που χτί­στη­καν μετά το καλο­καίρι του 2011. «Θα εξα­ντλή­σουμε όλα τα περι­θώ­ρια του νόμου, για να στα­μα­τή­σει η ανέ­γερση αυτών των κατα­σκευών και στη συνέ­χεια να προ­χω­ρή­σουμε και σε κατε­δά­φιση», δηλώνει.

Τι έγινε στη συνέ­χεια; Τίποτα. Η απουσία ελέγχων (ούτε καν των προ­βλε­πό­με­νων δειγ­μα­το­λη­πτι­κών) οδήγησε με το πέρασμα των ετών σε άγνωστο αριθμό παρά­νο­μων νομι­μο­ποι­ή­σεων. Τα αυθαί­ρετα αυτά «έρχο­νται στο φως» έπειτα από σοβαρές κατα­στρο­φές, όπως στο Μάτι και στη Μάνδρα, όπου βρέ­θη­καν νομι­μο­ποι­η­μένα κτίρια σε δάση και ρέματα.

Περισ­σό­τερα από 160 χρόνια πολε­ο­δο­μι­κών ρυθ­μί­σεων για κατοι­κίες

Η «κόκκινη γραμμή» για την ανά­σχεση της αυθαί­ρε­της δόμησης ίσως είναι το συντο­μό­τερο ανέκ­δοτο στην (πολε­ο­δο­μική) ιστορία της χώρας μας. Η ιστορία των νομι­μο­ποι­ή­σεων ξεκι­νάει από το 1855, με πρώτο «ευερ­γε­τη­μένο» οικισμό τα Ανα­φιώ­τικα και φθάνει μέχρι τις μέρες μας, αριθ­μώ­ντας περισ­σό­τε­ρες από 150 ρυθ­μί­σεις. Από αυτές, οκτώ θεσπί­στη­καν από το 1977 έως σήμερα και όπως απο­δει­κνύ­ε­ται εκ του απο­τε­λέ­σμα­τος, δεν κατά­φε­ραν να στα­μα­τή­σουν την «παρα­γωγή» νέων αυθαι­ρέ­των.

Πρώτα τα Ανα­φιώ­τικα

Οι πρώτες ρυθ­μί­σεις για τη νομι­μο­ποί­ηση αυθαι­ρέ­των έναντι τιμή­μα­τος θεσπί­στη­καν το 1855 (νόμος «Περί πλη­ρω­μής του τιμή­μα­τος των γηπέδων εφ’ ων οι κατέ­χο­ντες οικο­δό­μη­σαν»), λίγα χρόνια μετά τη θέσπιση του πρώτου πλαι­σίου για τα σχέδια πόλης (1835). Οι πρώτες περιο­χές που επω­φε­λή­θη­καν είναι τα Ανα­φιώ­τικα κάτω από την Ακρό­πολη και μία ομάδα αυθαι­ρέ­των στις οδούς Σόλωνος και Σουλίου. Εκτοτε ακο­λού­θη­σαν περισ­σό­τερα από 150 νομο­θε­τή­ματα, πολλά από τα οποία για την τακτο­ποί­ηση των πολε­ο­δο­μι­κών αυθαι­ρε­σιών που έγιναν εξαι­τίας της έλευσης των προ­σφύ­γων τη δεκα­ε­τία του ’20.

Ημι­τε­λής δια­δι­κα­σία

Μετα­πο­λι­τευ­τικά, η πρώτη ρύθμιση έγινε το 1977 και έδινε εκτε­τα­μένη δυνα­τό­τητα ορι­στι­κής εξαί­ρε­σης αυθαι­ρέ­των από την κατε­δά­φιση. Η ρύθμιση κρίθηκε αντι­συ­νταγ­μα­τική το 1980. Το 1979 και το 1983 η πολι­τεία επα­νήλθε, ανα­δια­τυ­πώ­νο­ντας το πλαίσιο για την οικι­στική ανά­πτυξη. Το ΣτΕ δέχθηκε τους δύο νόμους (ν. 947.1979, ν. 1337/1983), ορί­ζο­ντας την «κόκκινη γραμμή» του 1983, πέραν της οποίας απα­γο­ρευό­ταν η νομι­μο­ποί­ηση αυθαι­ρέ­του. Ωστόσο, οι έλεγχοι που προ­έ­βλεπε ο νόμος ουδέ­ποτε υλο­ποι­ή­θη­καν, ενώ μεγάλος αριθμός δηλώ­σεων δεν ολο­κλή­ρωσε ποτέ τα τρία στάδια

της δια­δι­κα­σίας.

Η δυνα­τό­τητα νομι­μο­ποί­η­σης πολε­ο­δο­μι­κών αυθαι­ρε­σιών δόθηκε και πάλι πριν από 13 χρόνια. Αρχικά… πιο διστα­κτικά, με τον ν. 3775/09 που αφο­ρούσε τη νομι­μο­ποί­ηση ημι­υ­παί­θριων, όμως «πάγωσε» από το ΣτΕ. Η ρύθμιση αντι­κα­τα­στά­θηκε από τον ν. 3843/10 (που επε­κτά­θηκε από τους ημι­υ­παί­θριους σε όλους τους παρά­νο­μους χώρους εντός του περι­γράμ­μα­τος ενός νόμιμου κτιρίου), που κρίθηκε συνταγ­μα­τι­κός. Χάρη στον νόμο αυτό δημιουρ­γή­θηκε και το Πράσινο Ταμείο στο οποίο κατέ­λη­γαν όλα τα πρό­στιμα. Κύριος στόχος του ταμείου ήταν να ανα­κου­φί­σει τις περιο­χές αυθαι­ρέ­των, μέσω της από­κτη­σης ελεύ­θε­ρων χώρων από τα έσοδα των προ­στί­μων (κάτι που στην πράξη έγινε ελά­χι­στα, καθώς το Πράσινο Ταμείο μετε­τράπη σε όχημα κάλυψης κάθε είδους οικο­νο­μι­κών αναγκών των δήμων, που μπο­ρού­σαν να βαφτι­στούν… πρά­σι­νες).

Ακο­λού­θησε ο ν. 4014/11 που έδωσε τη γενι­κευ­μένη δυνα­τό­τητα νομι­μο­ποί­η­σης σχεδόν σε όλες τις κατη­γο­ρίες αυθαι­ρέ­των. Ο νόμος προ­σβλή­θηκε και ακυ­ρώ­θηκε το 2013. Λίγο νωρί­τερα το υπουρ­γείο θέσπισε τον ν. 4178/13 με την ίδια φιλο­σο­φία, προ­κει­μέ­νου να «απορ­ρο­φή­σει» τις δηλώ­σεις του ν. 4014/11. Εκεί το Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τείας έκανε τη μεγάλη στροφή στην υπερ­τρια­κο­ντα­ετή του νομο­λο­γία και τον έκρινε συνταγ­μα­τικό, ανοί­γο­ντας τον δρόμο για κάθε είδους πολε­ο­δο­μι­κές τακτο­ποι­ή­σεις στα χρόνια που ακο­λού­θη­σαν.

Η νέα ρύθμιση ήρθε το 2017 με τον ν. 4495, ο οποίος έφερε μικρο­αλ­λα­γές στους δύο προη­γού­με­νους ως προς τον υπο­λο­γι­σμό των προ­στί­μων και σε δευ­τε­ρεύ­ου­σας σημα­σίας θέματα. Η ρύθμιση προ­έ­βλεπε τον τερ­μα­τι­σμό της δυνα­τό­τη­τας νομι­μο­ποί­η­σης της «κατη­γο­ρίας 5» έπειτα από λίγο καιρό, που ύστερα από δια­δο­χι­κές παρα­τά­σεις «έκλεισε» το 2020, για να παρα­τα­θεί για κάποιες ειδικές περι­πτώ­σεις με τον ν. 4497/2017. Παράλ­ληλα, διά­φο­ρες ειδικές κατη­γο­ρίες παρα­νο­μιών εξα­κο­λου­θούν μέχρι σήμερα να νομι­μο­ποιού­νται με δεκάδες απο­σπα­σμα­τι­κές ρυθ­μί­σεις – με πιο πρό­σφατη ρύθμιση στον ν. 4986/22, η οποία αφορά την «τακτο­ποί­ηση» πολε­ο­δο­μι­κών παρα­νο­μιών σε οργα­νω­μέ­νες του­ρι­στι­κές κατα­σκη­νώ­σεις.

Πηγή kathimerini.gr