Μ. Κανελλάκης: Το ταξίδι για την Ιθάκη, μέσα από το δρόμο της γνώσης της προσφοράς

«Να αγαπάς την ευθύνη. Να λες: εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γη. Αν δεν σωθεί, εγώ φταίω! Μη κατα­δέ­χε­σαι να ρωτάς, θα νική­σουμε; Θα νικη­θούμε; Μη ρωτάς. Πολέμα… Πολε­μούμε χωρίς βεβαιό­τητα και η αρετή μας μη όντας σίγουρη για την αμοιβή, απο­κτάει βαθύ­τερη ευγέ­νεια…».

Αυτά τα λόγια του Καζαν­τζάκη, πιστεύω πως ται­ριά­ζουν σ’ αυτό που λέμε εθε­λο­ντι­σμός και εθε­λο­ντής. Αυτές τις παρε­ξη­γη­μέ­νες έννοιες, ιδίως τα τελευ­ταία χρόνια. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα, οι περί­φη­μες ΜΚΟ, που η πρα­κτική πολλών, έγιναν θέμα συζή­τη­σης τις τελευ­ταίες ημέρες, προ­σθέ­το­ντας ερω­τη­μα­τικά και αμφι­σβη­τή­σεις στα ήδη υπάρ­χο­ντα περί εθε­λο­ντι­σμού. Θα προ­σπα­θή­σουμε να ξεμπλέ­ξουμε τα πράγ­ματα, ρωτώ­ντας έναν άνθρωπο που πιστεύω τον χαρα­κτη­ρί­ζουν τα λόγια του Καζαν­τζάκη.

Ο Μαρ­τί­νος Κανελ­λά­κης, μιλάει για το ταξίδι. Το ταξίδι για την Ιθάκη, μέσα από τον δρόμο της γνώσης της προ­σφο­ράς.

• Τι είναι εθε­λο­ντι­σμός για σένα;

Χμμμ… εύκολη ερώτηση! Πείνα και δίψα. Πείνα που δεν χορ­ταί­νεις με τίποτα και δίψα που δεν ξεδιψάς ποτέ, είναι αυτό το κενό, ένας κόμπος που σου σφίγγει το στομάχι μόλις σκέ­πτε­σαι κάποιον που υπο­φέ­ρει, κάποιο ζώο που κακο­ποιεί­ται ή όταν η φύση βιά­ζε­ται. Είναι αυτό που κάνει το στρώμα σου πολύ σκληρό και τον καναπέ αβά­στα­χτο και σε ξυπνάει χαρά­ματα και σε επι­κρί­νει γιατί δεν έκανες εσύ κάτι για αυτό. Είναι η αίσθηση ότι όλα αυτά που σε περι­βάλ­λουν, δεν είναι δια­φο­ρε­τικά από σένα, είναι η ενότητα, η σχεδόν ερωτική έλξη που νοιώ­θεις για όλα αυτά και η βεβαιό­τητα ότι όλα αυτά που σε περι­βάλ­λουν είναι μέρος του εαυτού σου.

• Έχεις απο­γοη­τευ­θεί, έχουν υπάρξει στιγμές που σκέ­φτη­κες να τα παρα­τή­σεις όλα αυτά τα χρόνια που ασχο­λεί­σαι με την εθε­λο­ντική προ­σφορά;

Για την ακρί­βεια μπορώ να πω ότι όσες φορές ενθου­σιά­στηκα άλλες τόσες φορές απο­γοη­τεύ­τηκα αλλά και μόνο οι ανα­μνή­σεις από τις πολύ λίγες φορές που τα κατά­φερα είναι και αυτές που μου ζεσταί­νουν την καρδιά.

• Πολλοί θεωρούν ότι πολλές φορές και κυρίως τις πιο δύσκο­λες ημέρες που ζούμε ο εθε­λο­ντι­σμός πλη­σιά­ζει την φιλαν­θρω­πία. Είναι έτσι;

Δεν μπορεί να τα δια­χω­ρί­σεις αυτά τα δύο, μήπως η αγάπη για τον συνάν­θρωπό σου δεν είναι αυτή που σε σηκώνει από τον καναπέ και σε κάνει εθε­λο­ντή;

• Ποιος είναι ο στόχος ή το κίνητρο που πρέπει να έχει ένας εθε­λο­ντής;

(έμεινε σιω­πη­λός για λίγο) Να χάσεις το εγώ σου, ναι, να χάσεις τον εαυτό σου μέσα στους άλλους. Είναι ο μόνος τρόπος για να τον ξανα­βρείς.

• Πιστεύ­εις ότι ο εθε­λο­ντι­σμός μπορεί να απο­τε­λέ­σει την απά­ντηση στην αντι­με­τώ­πιση των προ­βλη­μά­των και των αδιε­ξό­δων των πολιτών ή τελικά είναι αδύναμη απά­ντηση;

Σαφώς όχι, ο εθε­λο­ντι­σμός σε όλες του τις εκφρά­σεις είναι απλώς η αναπνοή που εμφυσάς σε ένα νεκρό σώμα για να του δώσεις ζωή, το κράτος είναι αυτό που πρέπει να δημιουρ­γή­σει τις απα­ραί­τη­τες δομές που χρειά­ζε­ται η κοι­νω­νία . Θα σας δώσω κάποια παρα­δείγ­ματα. Το κράτος θα φρο­ντί­σει να κάνει ειδικά ιδρύ­ματα για τα παιδιά που έχασαν τους γονείς τους αλλά οι ανά­δο­χες μητέρες θα δώσουν την αγάπη τους. Το κράτος θα φρο­ντί­σει την υποδομή για την αιμο­δο­σία και την τράπεζα για τους δότες μυελού των οστών και οι εθε­λο­ντές θα δώσουν το αίμα τους. Το κράτος θα φρο­ντί­σει να δημιουρ­γή­σει κυνο­κο­μεία, αλλά οι φιλό­ζωοι θα υιο­θε­τή­σουν και θα δώσουν αγάπη στα ζώα.

• Πολλοί πιστεύ­ουν ότι οι εθε­λο­ντές χρη­σι­μο­ποιού­νται από το κράτος, κεντρικό ή τοπικό, ως υπο­κα­τά­στατο των ευθυνών του, είτε να παρου­σιά­σουν έργο. Έτσι είναι;

Το καλό κράτος ή ο καλός δήμος που κάνει σωστά την δουλειά του, θα χρη­σι­μο­ποι­ή­σει τους εθε­λο­ντές για να βάλει πάνω στο έργο που έκαναν την ανθρώ­πινη ζεστα­σιά. Το κακό κράτος και ο κακός δήμος, είτε θα εκμε­ταλ­λευ­τούν τους εθε­λο­ντές για να κάνουν την λάντζα είτε για να δικαιο­λο­γή­σουν την ανι­κα­νό­τητά τους στο να λύσουν, ως οφεί­λουν, τα προ­βλή­ματα των δικών τους αρμο­διο­τή­των.

• Πώς συνάδει με την έννοια και τους σκοπούς του εθε­λο­ντι­σμού υπη­ρε­σία εθε­λο­ντών στη δομή του Δήμου;

Δεν είναι κακό να υπάρχει τέτοια υπη­ρε­σία σε έναν Δήμο, αλλά η έννοια αυτής της υπη­ρε­σίας είναι να βοη­θή­σει ή να συντο­νί­σει τις εθε­λο­ντι­κές ομάδες στο να βάλουν την ανθρώ­πινη διά­σταση σε ήδη υπάρ­χου­σες κοι­νω­νι­κές, περι­βαλ­λο­ντι­κές δομές που έχει φρο­ντί­σει να δημιουρ­γή­σει και όχι να τους οργα­νώ­νει για να κάνουν την εργασία που οφεί­λουν να κάνουν οι υπη­ρε­σίες του Δήμου.

• Αλήθεια, θα σκε­φτό­σουν να ασχο­λη­θείς ξανά με την τοπική αυτο­διοί­κηση; ‘Η να το ρωτήσω αλλιώς. Τι είναι αυτό που σε κρατά μακριά; Και να το επε­κτείνω. Τι είναι αυτό που νομί­ζεις ότι κρατά μακριά ενερ­γούς και αξιό­λο­γους ανθρώ­πους;

‘Οχι! Χαμο­γε­λάς που το είπα ορθά κοφτά… Όχι.Πιστεύω ότι έκανα τον κύκλο μου και πρέπει να δώσω χώρο στους νεώ­τε­ρους. Η καρέκλα δεν είναι κάτι που το κου­βα­λάς μαζί σου, δεν είναι ιδιο­κτη­σία σου, επίσης, πολλά πράγ­ματα που κάνει κάποιος, έρχεται κάποιος άλλος και τα χαλάει, οπότε ασχο­λεί­σαι πια με κάτι που δεν μπορεί να έρθει κάποιος να στο χαλάσει. Στο δεύτερο σκέλος της ερώ­τη­σης, πιστεύω ότι, κάποιος ικανός θα πρέπει να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει πολύ περισ­σό­τερη δύναμη για να σταθεί ανάμεσα σε ανί­κα­νους, γιατί για τον ικανό υπάρχει το αυτο­νό­ητο και το λογικό, αντί­θετα για τον ανίκανο, θα πρέπει να χρη­σι­μο­ποι­ή­σεις απί­στευτη δύναμη για να τον πείσεις για το αυτο­νό­ητο, κάτι που είναι απί­στευτα κου­ρα­στικό.

• Πιστεύ­εις ότι ο εθε­λο­ντι­σμός λει­τουρ­γεί με την παλιά καλή έννοια στο νησί; Έχουμε κάποια παρα­δείγ­ματα;

Αν και με βάζεις στον πει­ρα­σμό να πω πολύ καλά λόγια για ορι­σμέ­νες ομάδες δεν θα το κάνω για να μην απα­ξιώσω δράσεις που γίνο­νται καθαρά για προβολή αλλά το τελικό απο­τέ­λε­σμα πάλι είναι να βοη­θη­θούν κάποιοι άνθρω­ποι. Αλλά πρέπει να σου πω Μαρίλια ότι μπορεί να πας σε κάποιο ίδρυμα ή σε κάποιο σπίτι και εκεί τυχαία να συνα­ντή­σεις κάποιους ανθρώ­πους που δεν αυτο­α­να­κη­ρύσ­σο­νται ως εθε­λο­ντές και κάνουν απί­στευτα καλή δουλειά. Εκεί δεν χρειά­ζε­ται να πεις τίποτα απο­λύ­τως, απλώς αυτή η στιγ­μιαία ματιά που ανταλ­λά­σεις μαζί τους σου δίνει ακριβώς αυτήν την ζεστή αίσθηση της πλη­ρό­τη­τας, της κατα­νό­η­σης και της συμπα­ντι­κής ενό­τη­τας που σου μίλησα προη­γου­μέ­νως. Είναι ακριβώς η ίδια αίσθηση ενό­τη­τας που σου δίνει η οικο­γέ­νειά σου.

• Πρέπει μια εθε­λο­ντική οργά­νωση να είναι αμιγώς πολι­τι­σμική, για να παράγει πολι­τι­σμό ή ο πολι­τι­σμός μπορεί να παρα­χθεί και μέσα από τον εθε­λο­ντι­σμό;

Περί­μενε, γιατί τώρα με έβαλες σε σκέψεις, επειδή ήταν αυτο­νό­ητο και μέχρι τώρα θεω­ρούσα τις λέξεις Πολι­τι­σμός και Εθε­λο­ντι­σμός ταυ­τό­ση­μες. Οπότε θα σου παρα­θέσω αυτό που είπε ο Mahatma Gandhi «Το πόσο πολι­τι­σμένη είναι μια χώρα εξαρ­τά­ται από το πώς συμπε­ρι­φέ­ρε­ται στα ζώα» και θα πρό­σθετα στους ανθρώ­πους και στο περι­βάλ­λον. Μια εθε­λο­ντική ομάδα πρέπει να είναι ο πραγ­μα­τι­κός εαυτός της. Τίποτα περισ­σό­τερο τίποτα λιγό­τερο.

• Εάν σύμφωνα με τον ορισμό του εθε­λο­ντι­σμού είναι μη αμει­βο­μένη, μη επαγ­γελ­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα των πολιτών που απο­βλέ­πει στην ευη­με­ρία της κοι­νω­νίας, τι σχέση μπορεί να έχει με τις ΜΚΟ και τις επι­δο­τή­σεις οι οποίες είχαν σκοπό δράσεις που απο­βλέ­πουν καθώς λένε σ’ αυτήν την ευη­με­ρία της κοι­νω­νίας, με λίγα λόγια υπάρχει κρα­τι­κός επι­δο­τού­με­νος εθε­λο­ντι­σμός;

Είναι ακριβώς όπως το είπες, μη αμει­βό­μενη μη επαγ­γελ­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα. Το λάθος με τις ΜΚΟ είναι αυτό που συζη­τή­σαμε προη­γου­μέ­νως. Ότι το κράτος ή ο Δήμος, θα πρέπει να ασχο­λη­θεί με τις υπο­δο­μές και οι εθε­λο­ντές να βάλουν την ψυχή τους. Οι εθε­λο­ντές μπορούν να κατα­γρά­ψουν το πρό­βλημα π.χ. κτίσιμο σχο­λείου, δημιουρ­γία κάποιας υπο­δο­μής κ.λ.π και το κράτος να τα φτιάξει, ώστε μετά οι εθε­λο­ντές να εκτε­λέ­σουν την δράση που έχουν επι­λέ­ξει. Είναι λάθος να δίνουν χρήματα σε κάποιες ομάδες και μάλιστα χωρίς έλεγχο.

• Πολλοί θα ήθελαν να γίνουν εθε­λο­ντές αλλά δεν παίρ­νουν την απόφαση. Τι νομί­ζεις ότι τους κρατά;

Η άγνοια. Ναι, η άγνοια είναι η αιτία της αυτα­πά­της, του πώς είναι ο κόσμος που βλέ­πουμε. Θα σου πω δυο γνωστά παρα­δείγ­ματα για να το κατα­λά­βεις. Όταν η Μαρία Αντουα­νέτα είδε την εξέ­γερση των Γάλλων, ρώτησε γιατί ξεση­κώ­θη­καν και της απά­ντη­σαν ότι δεν έχουν ψωμί και αυτή αφε­λέ­στατα είπε γιατί δεν τους δίνουν παντε­σπάνι. Η βασί­λισσα ζούσε σε ένα χρυσό κλουβί και δεν γνώριζε ότι ο κόσμος πεινάει και ότι αν δεν έχει ψωμί δεν μπορεί να έχει ούτε παντε­σπάνι, αν τα γνώριζε όλα αυτά ίσως τα πράγ­ματα να ήταν δια­φο­ρε­τικά. Το άλλο είναι με τον Gautama Buddha του οποίου ο πατέρας -λόγω μιας προ­φη­τείας – απα­γό­ρευσε στους πάντες να του ανα­φέ­ρουν ή να βλέπει οτι­δή­ποτε άσχημο που θα τον στε­να­χω­ρούσε, όπως αρρώ­στια, θάνατο και γενικά δυστυ­χία.

Ήταν κλει­σμέ­νος στο παλάτι και όταν έβγαινε, εξα­φά­νι­ζαν από τον δρόμο του τους ανά­πη­ρους και τους φτωχούς. Μέχρι την μέρα που σε κάποια βόλτα ξέφυγε από τους φρου­ρούς και ανα­κά­λυψε την φύση αυτού του κόσμου και μπόρεσε να φωτι­στεί. Δεν υπάρ­χουν καλοί και κακοί άνθρω­ποι, υπάρ­χουν αυτοί που γνω­ρί­ζουν και αυτοί που δεν γνω­ρί­ζουν. Αν οι άνθρω­ποι γνώ­ρι­ζαν και ειδικά, κατα­νο­ού­σαν τον πόνο που βιώνουν οι συνάν­θρω­ποί μας, τα ζώα και η φύση γύρω μας είμαι σίγου­ρος ότι θα δρα­στη­ριο­ποιό­ντου­σαν.

• Ποιο είναι το προφίλ του σύγ­χρο­νου εθε­λο­ντή;

Με βάση αυτά που σου είπα προη­γου­μέ­νως είναι αυτός που γνω­ρί­ζει το πρό­βλημα και το σπου­δαιό­τερο, το κατα­νοεί!

• Μια τελευ­ταία ερώτηση. Νομί­ζεις ότι σωστά και επαρκώς προ­ω­θεί­ται η έννοια του εθε­λο­ντι­σμού; Στην χώρα μας, πιστεύ­εις ότι οι νέοι είναι απρό­θυ­μοι και δεν ενδια­φέ­ρο­νται να ασχο­λη­θούν με τον εθε­λο­ντι­σμό ή απλώς δεν τους έχει δοθεί το κατάλ­ληλο ερέ­θι­σμα; Ποια βήματα θα θεω­ρού­σες σημα­ντικά προς αυτήν την κατεύ­θυνση;

Μαρίλια, για να προ­ω­θη­θεί η έννοια αυτή θα πρέπει να συνερ­γα­στούν πολλοί άνθρω­ποι και όπως γνω­ρί­ζεις για εμάς τους Έλληνες, η συνερ­γα­σία δεν είναι το δυνατό μας σημείο.

Πρέπει κάποιο πρό­βλημα που προ­κύ­πτει να τεθεί πρώτα στις σωστές του δια­στά­σεις, χωρίς ενθου­σια­σμό και χωρίς απο­γο­ή­τευση. Πρέπει να ξεκα­θα­ρί­σουμε ότι, βοήθεια και προ­σφορά στους γύρω μας, δεν είναι η υστε­ρική αντι­με­τώ­πιση του προ­βλή­μα­τος. Επίσης, δεν είναι ντροπή κάποιος να κου­ρα­στεί, να βαρεθεί, να κάνει ένα διά­λειμμα. Ανθρώ­πινο είναι, ποιος είναι αυτός που μπορεί να τον κρίνει; Επίσης, το να βοηθήσω τον διπλανό μου δεν σημαί­νει απα­ραί­τητα ότι πρέπει να τον πάρω αγκαλιά και ούτε να κοιμίσω ένα αδέ­σποτο στο κρεβάτι μου. Ούτε πάλι, να κυκλο­φορώ με ένα μακάριο χαμό­γελο, για να παρα­στήσω ότι είμαι άγιος.

Για να κατα­νο­ή­σουμε λοιπόν το πρό­βλημα, πρέπει να έχουμε σωστή και αντι­κει­με­νική πλη­ρο­φό­ρηση, να το ανα­λύ­σουμε καλά και να βρούμε τα σημεία που πρέπει να παρέμ­βουμε και να βάλουμε έναν εφικτό στόχο που να μπο­ρούμε να πραγ­μα­το­ποι­ή­σουμε και μετά, να ξεχά­σουμε τον εαυτό μας. Έτσι και αλλιώς πενήντα χρόνια μετά δεν θα μας θυμάται κανείς. Ο πατέρας μου στην κατοχή, εξέταζε δωρεάν ασθε­νείς στα δημο­τικά ιατρεία του Δήμου Αθη­ναίων και στο τέλος του πολέμου του έδωσαν έπαινο για αυτό. Ε! και ποιος τον θυμάται, ποιος το γνω­ρί­ζει. Έτσι και εμείς, ας κάνουμε αυτό που πρέπει και ας το ξεχά­σουμε. Κι αν τελειώ­σαμε με τις ερω­τή­σεις, επέ­τρεψέ μου να κλείσω με τα λόγια του Καβάφη, όσο καλά τα θυμάμαι και κάνε μου την χάρη όταν θα γράφεις το κείμενο να τα διορ­θώ­σεις σωστά. Πάντα στον νου σου να’χεις την Ιθάκη.

Το φθά­σι­μον εκεί είν’ ο προ­ο­ρι­σμός σου. Aλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου. Καλ­λί­τερα χρόνια πολλά να διαρ­κέ­σει και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί, πλού­σιος με όσα κέρ­δι­σες στον δρόμο, μη προσ­δο­κώ­ντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη. Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν δεν θα ’βγαινες στον δρόμο. Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια. Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε. Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, ήδη θα το κατά­λα­βες οι Ιθάκες τι σημαί­νουν.