Δύο αιώνες μνημόνια για την Ελλάδα – Στις Ελληνικές χρεοκοπίες η ιστορία επαναλάμβανεται

Εύ­γλωτ­τες ομοιό­τη­τες με­τα­ξύ της τρέ­χου­σας ελ­λη­νι­κής κρί­σης και των προη­γού­με­νων τριών επει­σο­δί­ων κρα­τι­κής χρε­ο­κο­πί­ας στη νε­ό­τε­ρη ιστο­ρία της Ελ­λά­δας απο­κα­λύ­πτει νέα επι­στη­μο­νι­κή

ερ­γα­σία των Κάρ­μεν Ράιν­χαρτ (Harvard) και Κρί­στοφ Τρε­μπές (Πα­νε­πι­στή­μιο του Μο­νά­χου), που πα­ρου­σιά­στη­κε στα μέσα Σε­πτεμ­βρί­ου σε συ­νέ­δριο του ιν­στι­τού­του Brookings στις Ηνω­μέ­νες Πο­λι­τεί­ες.

Σύμ­φω­να με την ανά­λυ­ση των δύο οι­κο­νο­μο­λό­γων, η τρέ­χου­σα κρίση, όπως και όλες οι προη­γού­με­νες, είναι στην ουσία τους κρί­σεις εξω­τε­ρι­κού δα­νει­σμού (όχι απλά δη­μο­σιο­νο­μι­κού εκτρο­χια­σμού). Είναι κοινό χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό των τεσ­σά­ρων χρε­ο­κο­πιών του νε­ο­ελ­λη­νι­κού κρά­τους (1829, 1893, 1932, 2012), σύμ­φω­να με την ερ­γα­σία με τίτλο «The Pitfalls of External Dependence: Greece 1829-2015», ότι συ­νέ­βη­σαν μετά από πε­ριό­δους διο­γκού­με­νης εξάρ­τη­σης του ελ­λη­νι­κού Δη­μο­σί­ου από ξένα κε­φά­λαια. Ο υπερ­δα­νει­σμός της Ελ­λά­δας οδή­γη­σε στη συ­νέ­χεια σε απώ­λεια εμπι­στο­σύ­νης των ιδιω­τών δα­νει­στών και σε ενερ­γο­ποί­η­ση ξένων κυ­βερ­νή­σε­ων, προς διά­σω­ση των ιδιω­τών μέσω της διά­σω­σης της Ελ­λά­δας.

Η ενερ­γο­ποί­η­ση αυτή σε κάθε πε­ρί­πτω­ση συ­νο­δεύ­τη­κε από έντο­νη πα­ρέμ­βα­ση των επί­ση­μων πι­στω­τών στην οι­κο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή της Ελ­λά­δας. Σε κα­θε­μία από τις πε­ρι­πτώ­σεις, η χώρα πα­ρέ­μει­νε για πολλά χρό­νια απο­κλει­σμέ­νη από τις αγο­ρές (η συ­ντο­μό­τε­ρη πε­ρί­ο­δος ήταν εννέα χρό­νια, από το 1893 ώς το 1902). Τα δι­δάγ­μα­τα των προη­γού­με­νων εμπει­ριών οδη­γούν τους δύο κα­θη­γη­τές στο συ­μπέ­ρα­σμα ότι η ορι­στι­κή λύση της ελ­λη­νι­κής κρί­σης θα επέλ­θει μόνο με «κού­ρε­μα» του ελ­λη­νι­κού χρέ­ους.

Οπως ανα­γνω­ρί­ζουν, η ανά­λυ­σή τους πη­γαί­νει ενά­ντια στο ρεύμα των προ­τρο­πών να διαρ­ρα­γεί ο «μοι­ραί­ος ενα­γκα­λι­σμός» με­τα­ξύ κυ­βερ­νή­σε­ων και εγ­χώ­ριων τρα­πε­ζών. Επ’ αυτού, ση­μειώ­νουν: «Τα χαρ­το­φυ­λά­κια των τρα­πε­ζών ήταν σχε­δόν απο­κλει­στι­κά εγ­χώ­ρια με­τα­ξύ του 1945-1980, την πε­ρί­ο­δο στην ιστο­ρία με το μι­κρό­τε­ρο αριθ­μό τρα­πε­ζι­κών κρί­σε­ων και κρί­σε­ων χρέ­ους […] Επί­σης, η πε­ρί­ο­δος μέ­γι­στης ευ­η­με­ρί­ας και χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας που γνώ­ρι­σε η Ελ­λά­δα, με­τα­ξύ της δε­κα­ε­τί­ας του ’50 και το 2000, ήταν μία πε­ρί­ο­δος με ισχυ­ρή εγ­χώ­ρια προ­κα­τά­λη­ψη [στις το­πο­θε­τή­σεις των τρα­πε­ζών] και ένα συ­γκρι­τι­κά χα­μη­λό επί­πε­δο εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους».

Μία ση­μα­ντι­κή λε­πτο­μέ­ρεια της ανά­λυ­σης αφορά τον ορι­σμό του εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους. Οπως ανα­φέ­ρουν οι Ράιν­χαρτ και Τρε­μπές, πα­λαιό­τε­ρα η έν­νοια του εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους πε­ριο­ρι­ζό­ταν σε πε­ρι­πτώ­σεις χρεών που εκ­δί­δο­νται υπό ξένη νο­μο­θε­σία, σε ξένο νό­μι­σμα και με ξέ­νους κα­τό­χους. Στην πε­ρί­πτω­ση της Ελ­λά­δας, «αυτό που είναι εγ­χώ­ριο όσον αφορά το νό­μι­σμα ή τη νο­μο­θε­σία που το διέ­πει, μπο­ρεί να μην είναι εγ­χώ­ριο αν εξε­τά­σου­με ποιος δια­κρα­τεί το χρέος».

Σε πε­ρι­πτώ­σεις υπέ­ρο­γκων εξω­τε­ρι­κών οφει­λών, οι δυ­να­τό­τη­τες μιας κυ­βέρ­νη­σης να πιέ­σει για τα­χεία ανα­διάρ­θρω­ση είναι σαφώς πε­ριο­ρι­σμέ­νες, όπως υπεν­θυ­μί­ζει η με­λέ­τη. Το υπερ­χρε­ω­μέ­νο κρά­τος δεν δια­θέ­τει ρυθ­μι­στι­κή επιρ­ροή επί των κα­τό­χων εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους και δεν μπο­ρεί να δια­βρώ­σει την πραγ­μα­τι­κή αξία των οφει­λών μέσω πλη­θω­ρι­σμού. Επι­πλέ­ον, οι κά­το­χοι εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους, εν αντι­θέ­σει με εγ­χώ­ριους ομο­λο­γιού­χους, δεν νιώ­θουν εξί­σου επι­τα­κτι­κά την ανά­γκη εξεύ­ρε­σης λύσης: όπως πα­ρα­τη­ρούν οι συγ­γρα­φείς, τόσο στην πε­ρί­πτω­ση της Λα­τι­νι­κής Αμε­ρι­κής τη δε­κα­ε­τία του 1980 όσο και σε αυτή της Ελ­λά­δας, ενώ οι χρε­ο­κο­πη­μέ­νες χώρες βυ­θί­ζο­νταν στην ύφεση, οι οι­κο­νο­μί­ες των βα­σι­κών πι­στω­τών (οι ΗΠΑ τότε, η Γερ­μα­νία σή­με­ρα) ανα­πτύσ­σο­νταν δυ­να­μι­κά.

Τα αίτια της εξάρ­τη­σης

Η με­λέ­τη ανα­δει­κνύ­ει ορι­σμέ­να στοι­χεία που φι­λο­τε­χνούν το πορ­τρέ­το μιας ανε­πτυγ­μέ­νης οι­κο­νο­μί­ας δια­φο­ρε­τι­κής από τις άλλες. Με­τα­ξύ του 1946-2014, ση­μειώ­νουν, το ισο­ζύ­γιο τρε­χου­σών συ­ναλ­λα­γών ήταν αρ­νη­τι­κό στο 93% των ετών στην Ελ­λά­δα, ένα­ντι μέσου όρου 19 άλλων ανε­πτυγ­μέ­νων κρα­τών μόλις 56%. Μέρος της εξή­γη­σης είναι ότι η εγ­χώ­ρια απο­τα­μί­ευ­ση, καθ’ όλη αυτή την πε­ρί­ο­δο, πα­ρέ­με­νε συ­γκρι­τι­κά χα­μη­λή. Οπως ανα­φέ­ρουν οι συγ­γρα­φείς, είναι γνω­στό, αν και «δύ­σκο­λο να πο­σο­τι­κο­ποι­η­θεί», ότι το δια­χρο­νι­κό αυτό έλ­λειμ­μα απο­τα­μί­ευ­σης «οφεί­λε­ται στο ότι με­γά­λο μέρος του πλού­του των Ελ­λή­νων βρί­σκε­ται στο εξω­τε­ρι­κό». Πρό­κει­ται για μία «πε­ρισ­σό­τε­ρο ή λι­γό­τε­ρο χρό­νια μορφή φυγής κε­φα­λαί­ων», όπως πα­ρα­τη­ρούν, που ενι­σχύ­ε­ται σε πε­ριό­δους κρί­σης αλλά υφί­στα­ται και στις καλές επο­χές, όπως συμ­βαί­νει σε πολ­λές ανα­δυό­με­νες οι­κο­νο­μί­ες στη Λα­τι­νι­κή Αμε­ρι­κή και αλλού.

Ενας άλλος λόγος για τα πε­ρί­που μό­νι­μα ελ­λείμ­μα­τα τρε­χου­σών συ­ναλ­λα­γών, όπως ανα­φέ­ρουν, συν­δέ­ε­ται με τις επί σειρά ετών με­τα­βι­βά­σεις ση­μα­ντι­κών πόρων προς την Ελ­λά­δα, με κυ­ριό­τε­ρα επει­σό­δια το σχέ­διο Μάρ­σαλ και τους κοι­νο­τι­κούς πό­ρους της Ε.Ε.

Αλλά και στην έκρη­ξη εξω­τε­ρι­κού δα­νει­σμού κατά τα χρό­νια της αθω­ό­τη­τας της Ευ­ρω­ζώ­νης, η Ελ­λά­δα ήταν πρω­το­πό­ρος. Το πο­σο­στό των ομο­λό­γων του ελ­λη­νι­κού Δη­μο­σί­ου στα χέρια εγ­χώ­ριων επεν­δυ­τών μειώ­θη­κε από 75% του συ­νό­λου το 1998 σε πε­ρί­που 30% δέκα χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, στις πα­ρα­μο­νές της κρί­σης. Οπως ση­μειώ­νε­ται στη με­λέ­τη, η εξάρ­τη­ση από ξένα κε­φά­λαια αυ­ξή­θη­κε κατά την πε­ρί­ο­δο αυτή και σε άλλες χώρες της ευ­ρω­παϊ­κής πε­ρι­φέ­ρειας (Ιτα­λία, Ισπα­νία, Πορ­το­γα­λία), αλλά όχι στον ίδιο βαθμό όπως στην Ελ­λά­δα.

Από τα δά­νεια της επα­νά­στα­σης ώς το Grexit του ’32

Σύμ­φω­να με την ιστο­ρι­κή αφή­γη­ση των δύο οι­κο­νο­μο­λό­γων, η πρώτη πε­ρί­ο­δος υπερ­χρέ­ω­σης ξε­κι­νά με τα δά­νεια του 1824-5, που συ­νή­φθη­σαν στο Λον­δί­νο με σκοπό τη χρη­μα­το­δό­τη­ση του εθνο­α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κού αγώνα. Τα δά­νεια αυτά είχαν ως απο­τέ­λε­σμα η Ελ­λά­δα να φορ­τω­θεί χρέη που το 1833 έφτα­ναν το 120% του ΑΕΠ, καθώς οι όροι ήταν δυ­σβά­στα­χτοι για τους Ελ­λη­νες.

Η στάση πλη­ρω­μών, επί 1,3 εκατ. στερ­λι­νών που δό­θη­καν στην Ελ­λά­δα (από τα 2,8 εκατ. που είχαν συμ­φω­νη­θεί), δεν άρ­γη­σε να έρθει: συ­νέ­βη το 1826, υπό το βάρος των διαρ­κώς διο­γκού­με­νων στρα­τιω­τι­κών δα­πα­νών. Το ανα­δυό­με­νο έθνος-κρά­τος, με άλλα λόγια, είχε προ­λά­βει να υπερ­δα­νει­στεί και να χρε­ο­κο­πή­σει πριν καν απο­κτή­σει την ανε­ξαρ­τη­σία του. Το 1833, με την εν­θρό­νι­ση του Οθωνα, οι τρεις με­γά­λες δυ­νά­μεις (Αγ­γλία, Γαλ­λία, Ρωσία) κα­τα­λή­γουν σε συμ­φω­νία στο πρώτο ελ­λη­νι­κό μνη­μό­νιο: Εγ­γυώ­νται δά­νειο 60 εκατ. γαλ­λι­κών φρά­γκων (2,4 εκατ. στερ­λι­νών) από ιδιώ­τες επεν­δυ­τές, εξα­σφα­λί­ζο­ντας ως ενέ­χυ­ρο το σύ­νο­λο των εσό­δων του ελ­λη­νι­κού κρά­τους! Η αυ­στη­ρή λι­τό­τη­τα που επέ­βα­λε ο Οθω­νας στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του 1840, μετά τις εξω­τε­ρι­κές πιέ­σεις (ώς και στρα­τιω­τι­κές απει­λές από τη Βρε­τα­νία) για εξυ­πη­ρέ­τη­ση των δα­νεί­ων διά­σω­σης, έπαι­ξε κα­τα­λυ­τι­κό ρόλο στο κί­νη­μα της 3ης Σε­πτεμ­βρί­ου. Ο Κώ­στας Κω­στής, κα­θη­γη­τής Οι­κο­νο­μι­κής και Κοι­νω­νι­κής Ιστο­ρί­ας στο ΕΚΠΑ, μι­λώ­ντας στην «Κ», ανα­φέ­ρει ότι οι πε­ρι­κο­πές του Οθωνα τα χρό­νια εκεί­να «συ­μπε­ριέ­λα­βαν τους 3.500 Βαυα­ρούς στρα­τιώ­τες, στους οποί­ους πλή­ρω­νε μι­σθούς εκ­στρα­τεί­ας, που απο­τε­λού­σαν τη φρου­ρά προ­στα­σί­ας του». Η απο­χώ­ρη­σή τους άνοι­ξε τον δρόμο για την εξέ­γερ­ση κατά του βα­σι­λιά.

Η Ελ­λά­δα τε­λι­κά απέ­κτη­σε πρό­σβα­ση στις κε­φα­λαια­γο­ρές το 1879, πάνω από μισό αιώνα αρ­γό­τε­ρα, μετά συμ­φω­νία για «κού­ρε­μα» των αρ­χι­κών δα­νεί­ων, ύστε­ρα από πο­λυ­ε­τείς δια­πραγ­μα­τεύ­σεις σχε­τι­κά με τους τό­κους υπε­ρη­με­ρί­ας, που είχαν φτά­σει να είναι πολ­λα­πλά­σιοι του αρ­χι­κού ποσού.

Η χρο­νιά αυτή σή­μα­νε το έναυ­σμα μιας νέας πε­ριό­δου φρε­νή­ρους υπερ­δα­νει­σμού. Η Ελ­λά­δα, ανα­φέ­ρουν οι Ράιν­χαρτ και Τρε­μπές, πρό­λα­βε σε λίγα χρό­νια να δα­νει­στεί πάνω από το 100% του ΑΕΠ της ― εν μέρει για να εξυ­πη­ρε­τή­σει πλη­ρω­μές που προ­έ­κυ­ψαν από τη συμ­φω­νία του 1878. Στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του 1890, τα ελ­λείμ­μα­τα του προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού, η διε­θνής κρίση και η κα­τάρ­ρευ­ση των εξα­γω­γών στα­φί­δας λόγω προ­στα­τευ­τι­κών δα­σμών που επέ­βα­λαν η Γαλ­λία, η Γερ­μα­νία και η Ρωσία, οδή­γη­σαν σε απώ­λεια εμπι­στο­σύ­νης των αγο­ρών. Η ισο­τι­μία της δραχ­μής υπέ­στη από­το­μη διο­λί­σθη­ση και το εξω­τε­ρι­κό χρέος κα­τέ­στη μη εξυ­πη­ρε­τή­σι­μο, οδη­γώ­ντας στη χρε­ο­κο­πία του 1893.

Η Ελ­λά­δα πα­ρέ­μει­νε τότε σε κα­θε­στώς χρε­ο­κο­πί­ας για πέντε χρό­νια. Μετά την κα­τα­στρο­φι­κή ήττα από την Οθω­μα­νι­κή Τουρ­κία στον πό­λε­μο του 1897, οι ξένες δυ­νά­μεις (Γαλ­λία, Βρε­τα­νία, Ρωσία, Γερ­μα­νία, Ιτα­λία και Αυ­στρο­ουγ­γα­ρία) με­σο­λά­βη­σαν και επέ­βα­λαν μία επώ­δυ­νη για τη χώρα συμ­φω­νία. Βάσει των όρων της, δεν θα γι­νό­ταν «κού­ρε­μα» ονο­μα­στι­κής αξίας, ενώ τέ­θη­καν πάλι σε ισχύ απαι­τή­σεις των τριών πρώ­των από το δά­νειο του 1833, τις οποί­ες η Ελ­λά­δα συ­νέ­χι­σε να εξυ­πη­ρε­τεί ώς τη στάση πλη­ρω­μών του 1932.

Επι­τρο­πεία

To μνη­μό­νιο του 1898 συ­νο­δευό­ταν από δά­νειο με τις ίδιες εγ­γυ­ή­τριες δυ­νά­μεις (Γαλ­λία, Βρε­τα­νία, Ρωσία), το οποίο θα χρη­σι­μο­ποιού­σε η Αθήνα για να πλη­ρώ­σει πο­λε­μι­κές επα­νορ­θώ­σεις στην Τουρ­κία και για να εξυ­πη­ρε­τή­σει τα ανα­διαρ­θρω­μέ­να δά­νεια προς τους ιδιώ­τες πι­στω­τές της.

Το δά­νειο ήταν αξίας 6 εκατ. στερ­λι­νών, ισο­δύ­να­μο με το 26,8% του ελ­λη­νι­κού ΑΕΠ το έτος εκεί­νο και ως μέρος της συμ­φω­νί­ας, επι­βλή­θη­κε στην Ελ­λά­δα η επι­τρο­πεία της Διε­θνούς Οι­κο­νο­μι­κής Επι­τρο­πής, που είχε σχε­δόν από­λυ­το έλεγ­χο επί της δη­μο­σιο­νο­μι­κής πο­λι­τι­κής. Οι βα­σι­κοί θια­σώ­τες της ιδέας αυτής ήταν οι Γερ­μα­νοί. Οι συγ­γρα­φείς απο­δί­δουν το γε­γο­νός στο ότι κα­τά­γο­νταν από εκεί πολ­λοί από τους ξέ­νους ομο­λο­γιού­χους. Ο Κώ­στας Κω­στής δίνει με­γα­λύ­τε­ρη έμ­φα­ση στην προ­σπά­θεια του Βε­ρο­λί­νου να κερ­δί­σει την εύ­νοια των Οθω­μα­νών, τη­ρώ­ντας σκλη­ρή γραμ­μή απέ­να­ντι στην Ελ­λά­δα.

Η χρε­ο­κο­πία του 1932 συν­δέ­ε­ται ευ­θέ­ως με τη Με­γά­λη Υφεση που ξέ­σπα­σε το 1929 στις ΗΠΑ και επε­κτά­θη­κε στην πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μία. Μετά μία τριε­τία μειού­με­νων κρα­τι­κών εσό­δων, ση­μα­ντι­κής αύ­ξη­σης του πλη­θω­ρι­σμού, συ­νε­χούς συρ­ρί­κνω­σης των εξα­γω­γών και απώ­λειας συ­ναλ­λαγ­μα­τι­κών απο­θε­μά­των, τον Απρί­λιο της χρο­νιάς εκεί­νης η Ελ­λά­δα απο­χώ­ρη­σε από τον κα­νό­να του χρυ­σού (το Grexit των ημε­ρών εκεί­νων), η δραχ­μή υπο­τι­μή­θη­κε κατά 50% και, αυ­το­μά­τως, το βάρος του εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους της χώρας δι­πλα­σιά­σθη­κε. Η έξο­δος από τον κα­νό­να του χρυ­σού συ­νο­δεύ­θη­κε από στάση πλη­ρω­μών στο εξω­τε­ρι­κό χρέος.

Η Ελ­λά­δα, ωστό­σο, ήταν απο­κλει­σμέ­νη από τις αγο­ρές και πριν από το Κραχ του ’29. Είχε εξέλ­θει από μία δε­κα­ε­τία πο­λέ­μων (1912-1922) βαθιά χρε­ω­μέ­νη, με το επι­πρό­σθε­το βάρος απορ­ρό­φη­σης των προ­σφύ­γων της Μι­κρα­σια­τι­κής Κα­τα­στρο­φής.

Στα δά­νεια που έλαβε κατά τη διάρ­κεια του Α΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου ήλθαν να προ­στε­θούν αυτά υπό την αι­γί­δα της Κοι­νω­νί­ας των Εθνών για τη δια­χεί­ρι­ση του προ­σφυ­γι­κού ρεύ­μα­τος (1923, 1928), που συ­νο­δεύ­θη­καν κι αυτά από προ­γράμ­μα­τα προ­σαρ­μο­γής. Την ίδια πε­ρί­ο­δο, και ώς την ει­σβο­λή των Ναζί το 1941, συ­νέ­χι­σε η Διε­θνής Οι­κο­νο­μι­κή Επι­τρο­πή να ασκεί ασφυ­κτι­κό έλεγ­χο στη δη­μο­σιο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή της χώρας. Επει­τα από προ­σω­ρι­νές συμ­φω­νί­ες με τους πι­στω­τές, την Κα­το­χή, τον Εμ­φύ­λιο, οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις σχε­τι­κά με τη χρε­ο­κο­πία του 1932 ολο­κλη­ρώ­θη­καν το 1964. Η Ελ­λά­δα επέ­στρε­ψε στις αγο­ρές ένα χρόνο νω­ρί­τε­ρα.

Η πιο «αμαρ­τω­λή» χρε­ο­κο­πία

Δύο είναι τα πιο εν­δια­φέ­ρο­ντα ζη­τή­μα­τα που προ­κύ­πτουν από την ιστο­ρι­κή με­λέ­τη των Ράιν­χαρτ και Τρε­μπές: το πρώτο αφορά τη φύση της τρέ­χου­σας ελ­λη­νι­κής κρί­σης και τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις ώστε στο μέλ­λον να μη βρε­θεί η Ελ­λά­δα σε αντί­στοι­χα δεινή θέση. Το δεύ­τε­ρο αγ­γί­ζει τον πυ­ρή­να της εγ­χώ­ριας συ­ζή­τη­σης με­τα­ξύ όσων επιρ­ρί­πτουν στην αφρο­σύ­νη των ελ­λη­νι­κών κυ­βερ­νή­σε­ων τη βα­σι­κή ευ­θύ­νη για την κα­τάρ­ρευ­ση του 2009-10 και όσων επι­μέ­νουν ότι φταί­νε οι διε­θνείς τρά­πε­ζες και οι επί­ση­μοι πι­στω­τές της Ελ­λά­δας.

Oσον αφορά το πρώτο, η με­λέ­τη που πα­ρου­σιά­στη­κε στο Brookings ακο­λου­θεί τη γραμ­μή που χά­ρα­ξαν οι­κο­νο­μο­λό­γοι όπως ο Ντά­νιελ Γκρος και ο Χανς-Βέρ­νερ Ζιν, σχε­τι­κά με την εξάρ­τη­ση της Ελ­λά­δας από ξένα κε­φά­λαια ως πρω­ταρ­χι­κή αιτία για τη δη­μο­σιο­νο­μι­κή κα­τάρ­ρευ­ση της χώρας. Ωστό­σο, προ­κύ­πτει το ερώ­τη­μα: αν, για να απο­φύ­γει τον υπέρ­με­τρο δα­νει­σμό από το εξω­τε­ρι­κό, πρέ­πει η Ελ­λά­δα να βα­σι­στεί σε εγ­χώ­ριους πό­ρους, δεν ενι­σχύ­ε­ται με αυτόν τον τρόπο η μοι­ραία σχέση με­τα­ξύ κρά­τους και τρα­πε­ζών, που έχει τόσο συμ­βάλ­λει στη διαιώ­νι­ση της ευ­ρω­παϊ­κής κρί­σης;

«Η μόνη εναλ­λα­κτι­κή όντως είναι η εγ­χώ­ρια απο­τα­μί­ευ­ση» δη­λώ­νει στην «Κ» ο Γκρος. «Η απο­τα­μί­ευ­ση αυτή ωστό­σο δεν είναι ανα­γκαίο να έχει ως δια­με­σο­λα­βη­τή τις τρά­πε­ζες. Θα μπο­ρού­σε να προ­έρ­χε­ται από τις επι­χει­ρή­σεις, ή ακόμα και από τα πλε­ο­νά­σμα­τα του προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού». Oπως εξη­γεί ο διευ­θυ­ντής του Centre of European Policy Studies, «αν η Ελ­λά­δα δεν αυ­ξή­σει τον δεί­κτη απο­τα­μί­ευ­σής της πάνω από το 20% του ΑΕΠ [σ.σ. έχει 30 χρό­νια να συμ­βεί αυτό], δεν θα μπο­ρέ­σει ποτέ να ανα­πτυ­χθεί με βιώ­σι­μο τρόπο. Οι τρά­πε­ζες λει­τουρ­γούν με μό­χλευ­ση, άρα με­γε­θύ­νουν τόσο την ισχύ όσο και την αδυ­να­μία. Αλλά οι τρά­πε­ζες δεν ευ­θύ­νο­νται για το “προ­πα­το­ρι­κό αμάρ­τη­μα”, που στην πε­ρί­πτω­ση της Ελ­λά­δας, πολύ πριν από την έλευ­ση του ευρώ, είναι η ανε­παρ­κής απο­τα­μί­ευ­ση».

Ο Γκί­κας Χαρ­δού­βε­λης, κα­θη­γη­τής Οι­κο­νο­μι­κών στο Πα­νε­πι­στή­μιο Πει­ραιώς και τέως υπουρ­γός Οι­κο­νο­μι­κών, ανα­φέ­ρει ότι ο χα­μη­λός αυτός δεί­κτης απο­τα­μί­ευ­σης τις τε­λευ­ταί­ες δε­κα­ε­τί­ες «αντα­να­κλά την έξαρ­ση της κα­τα­νά­λω­σης, που σε πολύ με­γά­λο βαθμό αφο­ρού­σε ξένα αγαθά. Για τη χρη­μα­το­δό­τη­ση αυτής της κα­τα­νά­λω­σης απαι­τού­νταν ροές από το εξω­τε­ρι­κό, οδη­γώ­ντας στα με­γά­λα ελ­λείμ­μα­τα τρε­χου­σών συ­ναλ­λα­γών που κα­τέ­γρα­φε προ κρί­σης η χώρα».

Ο επι­με­ρι­σμός των ευ­θυ­νών

Η με­λέ­τη του Brookings κα­τα­λο­γί­ζει άτεγ­κτη στάση στους επί­ση­μους πι­στω­τές της Ελ­λά­δας τους τε­λευ­ταί­ους δύο αιώ­νες, θε­ω­ρώ­ντας τους εν πολ­λοίς υπαί­τιους για τη με­γά­λη διάρ­κεια και το βαρύ κό­στος των ελ­λη­νι­κών χρε­ο­κο­πιών. Ωστό­σο, παρά τις ομοιό­τη­τες, η τρέ­χου­σα κρίση χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται από μία ση­μα­ντι­κή δια­φο­ρά: ο δα­νει­σμός στις προη­γού­με­νες πε­ρι­πτώ­σεις ήταν σε με­γά­λο βαθμό ζή­τη­μα ανά­γκης (χρη­μα­το­δό­τη­ση της επα­νά­στα­σης, δη­μιουρ­γία αξιό­μα­χων ενό­πλων δυ­νά­με­ων και των υπο­δο­μών για την υπο­στή­ρι­ξή τους, αντι­με­τώ­πι­ση των προ­σφυ­γι­κών ροών από τη Μικρά Ασία). Κατά την πε­ρί­ο­δο 1981-2009, και ιδιαί­τε­ρα στα χρό­νια της Ευ­ρω­ζώ­νης, τα ελ­λείμ­μα­τα χρη­μα­το­δο­τού­σαν κα­τα­νά­λω­ση. «Από ελ­λη­νι­κή σκο­πιά, η ση­με­ρι­νή χρε­ο­κο­πία είναι η πιο “αμαρ­τω­λή” από όλες» το­νί­ζει ο Χαρ­δού­βε­λης.

Για τον Κώστα Κωστή, το επα­να­λαμ­βα­νό­με­νο μο­τί­βο δεν αφορά τόσο την υπερ­βο­λι­κά σκλη­ρή στάση των ξένων επί­ση­μων πι­στω­τών απέ­να­ντι στον ελ­λη­νι­κό κρά­τος, όσο τη «δια­χρο­νι­κή απο­τυ­χία του ελ­λη­νι­κού πο­λι­τι­κού συ­στή­μα­τος, τόσο να αντι­με­τω­πί­σει έγκαι­ρα τα προ­βλή­μα­τα στην οι­κο­νο­μία, όσο και να τα δια­χει­ρι­στεί όταν οι συν­θή­κες γί­νο­νται δυ­σμε­νέ­στε­ρες». Εξ ου και οι ξένοι, «όχι από ανι­διο­τέ­λεια αλλά για να δια­φυ­λά­ξουν τα δικά τους συμ­φέ­ρο­ντα», όπως εξη­γεί, «επα­νέρ­χο­νται ως πα­ρά­γο­ντες εκ­συγ­χρο­νι­σμού του ελ­λη­νι­κού κρά­τους μετά τα επει­σό­δια χρε­ο­κο­πί­ας».

O κα­θη­γη­τής του ΕΚΠΑ ανα­φέ­ρει ως χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό το πα­ρά­δειγ­μα της ίδρυ­σης της Τρά­πε­ζας της Ελ­λά­δος το 1928, υπό την πίεση των επί­ση­μων πι­στω­τών της Ελ­λά­δας (ιδιαί­τε­ρα των Βρε­τα­νών) και παρά τις εντο­νό­τα­τες αντι­δρά­σεις του εγ­χώ­ριου πο­λι­τι­κού συ­στή­μα­τος. Οπως εξη­γεί, η δη­μιουρ­γία της Τρά­πε­ζας της Ελ­λά­δος εντασ­σό­ταν στη στρα­τη­γι­κή ανά­κτη­σης της οι­κο­νο­μι­κής ισχύ­ος των Βρε­τα­νών, με τη δια­σύν­δε­ση της δραχ­μής με τη στερ­λί­να στο πλαί­σιο του χρυ­σού κα­νό­να και με την κε­ντρι­κή τρά­πε­ζα ως μέσο δια­σφά­λι­σης της νο­μι­σμα­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας. Για τους εγ­χώ­ριους πο­λι­τι­κούς, ωστό­σο, που είχαν συ­νη­θί­σει να χρη­σι­μο­ποιούν τα τα­μεια­κά δια­θέ­σι­μα του κρά­τους για να χο­ρη­γούν δά­νεια μέσω της Εθνι­κής, η ιδέα μιας κε­ντρι­κής τρά­πε­ζας ήταν εξό­χως προ­βλη­μα­τι­κή.