- Η Ρόδος είχε περίπου 30.000 κατοίκους, με Τούρκους και Εβραίους να ζουν κυρίως μέσα στα τείχη, Ευρωπαίους στο Νιοχώρι και Έλληνες κυρίως στα χωριά.
- Από το 1848 έως το 1858 οι τιμές βασικών τροφίμων τετραπλασιάστηκαν, ενώ η άνοδος των μεροκάματων δεν αντιστάθμισε την απώλεια αγοραστικής δύναμης· ο δανεισμός έφτανε συχνά σε τοκογλυφικό επιτόκιο 24%.
- Η έλλειψη εργασίας και οι οικονομικές πιέσεις οδήγησαν εργάτες και χτίστες στη μετανάστευση προς την Ελλάδα και τα μικρασιατικά παράλια, αφήνοντας πολλά σπίτια στα χωριά άδεια.
- Η μελέτη συνδέει τις οικονομικές αλλαγές με το άνοιγμα της οθωμανικής αγοράς στο βρετανικό εμπόριο το 1838. Η Σμύρνη λειτουργούσε ως βασικός σταθμός για τη μεταφορά ροδίτικων προϊόντων στην Ευρώπη και ευρωπαϊκών βιομηχανικών ειδών στη Ρόδο.
• Το νησί είχε περίπου 30.000 κατοίκους, μέσα στα τείχη ζούσαν περίπου 6.000 Τούρκοι και 2.000 Εβραίοι • Τετραπλασιασμός στις τιμές βασικών αγαθών, τοκογλυφία στο 24%, μαζική φυγή εργατών στα μικρασιατικά παράλια και οι φονικές καταστροφές του 1856 συνθέτουν το τοπίο της εποχής • Η Σμύρνη ήταν ο βασικός σταθμός στη διαδρομή των ροδίτικων προϊόντων προς την Ευρώπη και των ευρωπαϊκών βιομηχανικών ειδών προς τη Ρόδο
Νέα ιστορική μελέτη για τη Ρόδο καταγράφει ότι από το 1848 έως το 1858 οι τιμές του γάλακτος, του πρόβειου κρέατος και του φρέσκου ψαριού τετραπλασιάστηκαν. Την ίδια εποχή, εργάτες και χτίστες έφευγαν για την Ελλάδα και τα μικρασιατικά παράλια αναζητώντας δουλειά. Το 1859 ο Βρετανός πρόξενος Ρόμπερτ Κάμπελ ανέφερε ότι, ύστερα από τρεις δεκαετίες μετανάστευσης, στα περισσότερα χωριά του νησιού πάνω από τα μισά σπίτια έμεναν άδεια.
Η έκθεσή του είναι μία από τις πηγές που αξιοποιεί ο ιστορικός Χαλίμ Κιλίτς στη μελέτη του για το εμπόριο και την κοινωνία της Ρόδου, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Karadeniz Araştırmaları. Ο Κιλίτς συνδέει τις αλλαγές στην οικονομία του νησιού με το άνοιγμα της οθωμανικής αγοράς στο βρετανικό εμπόριο το 1838. Η Σμύρνη ήταν ο βασικός σταθμός στη διαδρομή των ροδίτικων προϊόντων προς την Ευρώπη και των ευρωπαϊκών βιομηχανικών ειδών προς τη Ρόδο.
Στην καταγραφή του Κάμπελ, το νησί είχε περίπου 30.000 κατοίκους. Μέσα στα τείχη ζούσαν περίπου 6.000 Τούρκοι και 2.000 Εβραίοι. Οι Ευρωπαίοι έμεναν στο Νιοχώρι και οι Έλληνες κυρίως στα χωριά. Με τη δύση του ήλιου έκλειναν οι πύλες. Μετά το κλείσιμο, σύμφωνα με τον πρόξενο, απαγορευόταν η είσοδος στους Ευρωπαίους. Με τον όρο «Ευρωπαίοι» ο Κάμπελ εννοεί μια κοινότητα περίπου 400 κατοίκων, την οποία καταγράφει χωριστά από τους Ρωμιούς της Ρόδου. Η μελέτη τούς αποκαλεί και «Φράγκους», όρος της εποχής για τους Δυτικοευρωπαίους, και τοποθετεί την κοινότητά τους στο Νιοχώρι, έξω από τα τείχη.
Το 1848 μια οκά γάλα κόστιζε μία πένα. Δέκα χρόνια αργότερα κόστιζε τέσσερις. Στο ίδιο διάστημα, το πρόβειο κρέας ανέβηκε από τρεις σε δώδεκα πένες την οκά και το φρέσκο ψάρι από τέσσερις σε δεκαέξι. Στο καθημερινό τραπέζι μιας αγροτικής οικογένειας, ο Κάμπελ κατέγραφε κυρίως ψωμί, τυρί, παστό ψάρι, λαχανικά και φρούτα.
Οι καταγραφές για τις αμοιβές καλύπτουν την περίοδο από το 1838 έως το 1854. Το μεροκάματο του εργάτη ανέβηκε από τέσσερα σε οκτώ γρόσια και του μαραγκού από εννέα σε δεκαπέντε. Ο Κάμπελ απέδιδε την αύξηση στην έλλειψη εργατικών χεριών. Ο Κιλίτς εκτιμά ότι η άνοδος των τιμών περιόρισε την αγοραστική δύναμη των εργατών. Για τους καλλιεργητές που νοίκιαζαν τη γη τους, ακριβός ήταν και ο δανεισμός. Ο νόμιμος τόκος ήταν 12% και στην πράξη, σύμφωνα με τον πρόξενο, έφτανε συχνά το 24%.
Στα χωριά του νησιού ζούσαν συνολικά 15.600 άνθρωποι. Η Λίνδος και ο Αρχάγγελος είχαν περίπου 1.000 κατοίκους το καθένα, ενώ η Πυλώνα και η Κάλαθος γύρω στους 75. Για πολλούς χτίστες και εργάτες, η δουλειά στα μικρασιατικά παράλια ήταν αρχικά εποχική. Περνούσαν απέναντι την άνοιξη και το καλοκαίρι. Αρκετοί εγκαταστάθηκαν τελικά εκεί, με τις γυναίκες και τα παιδιά τους να μένουν στη Ρόδο.
Από τα πορτοκάλια
στο μεταξουργείο
Από τις ίδιες ακτές όπου έβρισκαν δουλειά οι Ροδίτες εργάτες ερχόταν και το σιτάρι που χρειαζόταν το νησί, καθώς η τοπική παραγωγή δεν επαρκούσε. Στις εξαγωγές κυριαρχούσαν τα εσπεριδοειδή. Ο Κάμπελ υπολόγιζε ότι από τα δύο εκατομμύρια πορτοκάλια που παρήγε η Ρόδος σε έναν χρόνο εξάγονταν περίπου ενάμισι εκατομμύριο. Οι χειμερινές καταιγίδες του 1857 μείωσαν τη συγκομιδή κατά ένα τρίτο.
Στη Σύμη, στην Κάλυμνο και στα γύρω νησιά, σημαντική πηγή εισοδήματος ήταν το σφουγγάρι. Το 1858 οι πωλήσεις έφτασαν τις 90.000 λίρες, από 54.000 τέσσερα χρόνια νωρίτερα. Ευρωπαίοι έμποροι πήγαιναν πλέον στα ίδια τα νησιά για να αγοράσουν την παραγωγή. Τα λεπτότερα σφουγγάρια κατέληγαν κυρίως στο Λονδίνο, ενώ τα χοντρά στην Τεργέστη.
Το 1858 ο Γάλλος επιχειρηματίας Κοβά άνοιξε μεταξουργείο κοντά στο κάστρο της Ρόδου. Πρόσφερε πέντε γρόσια την ημέρα στους ενήλικες και δύο στα παιδιά κάτω των δώδεκα ετών. Σύμφωνα με τον Κάμπελ, βρήκε το πολύ δέκα εργάτες και έφερε εκατό Μαρωνίτες από τη Συρία. Στο τέλος έστειλε εκεί και τα κουκούλια για να γίνουν νήμα. Τα είδη πρώτης ανάγκης στη Ρόδο, όπως ανέφερε ο πρόξενος, ήταν ακριβά και δυσεύρετα.
Οι φόροι και οι
καταστροφές του 1856
Η Ρόδος ήταν έδρα της οθωμανικής διοίκησης των νησιών. Από το 1850 έως το 1858 τα φορολογικά έσοδα σχεδόν διπλασιάστηκαν, από 739.000 σε 1.450.000 γρόσια. Τα έσοδα από τη δεκάτη, τον φόρο στην αγροτική παραγωγή, αυξήθηκαν από 245.000 σε 555.000 γρόσια. Στην ίδια οκταετία, οι δαπάνες για τον στρατό και το πυροβολικό αυξήθηκαν από 90.000 σε 720.000 γρόσια. Οι συνολικές δαπάνες της διοίκησης ξεπερνούσαν τα 2,2 εκατομμύρια γρόσια και ο προϋπολογισμός παρέμενε ελλειμματικός.
Μέσα σε αυτή την περίοδο, το 1856, η Ρόδος αντιμετώπισε διαδοχικές καταστροφές. Από τον Απρίλιο έως τον Αύγουστο πέθαναν από ευλογιά 206 άνθρωποι, κυρίως παιδιά, σύμφωνα με τον Κάμπελ. Τα οθωμανικά αρχεία καταγράφουν την αποστολή γιατρού και εμβολίων από την Κωνσταντινούπολη.
Στις 13 Οκτωβρίου ο σεισμός άφησε 31 νεκρούς στα χωριά της Ρόδου, σύμφωνα με τις οθωμανικές καταμετρήσεις. Κατέρρευσαν 691 σπίτια, από τα οποία τα 160 στον Αρχάγγελο. Άλλα 1.157 υπέστησαν ζημιές. Λίγες εβδομάδες αργότερα, τον Νοέμβριο, η έκρηξη της πυριτιδαποθήκης κατέστρεψε σπίτια μέσα στην πόλη. Τα οθωμανικά έγγραφα καταγράφουν 116 νεκρούς. Ο Κάμπελ υπολόγισε περίπου 800 και ανέφερε ότι ο διοικητής διέταξε να κλείσουν οι πύλες με τη δύση του ήλιου, ενώ άνθρωποι παρέμεναν εγκλωβισμένοι στα ερείπια.
Τον Αύγουστο του 1857, ύστερα από αυτοψίες στα χωριά, η διοίκηση αποτίμησε τις ζημιές του σεισμού στις κατοικίες σε 189.639 γρόσια. Στην πόλη, οι ζημιές καταγράφονταν ακόμη έξι χρόνια μετά τον σεισμό. Σε οθωμανικό κατάστιχο του Νοεμβρίου του 1862, ανάμεσα στους γκρεμισμένους μιναρέδες και τις κατεστραμμένες κρήνες, αναφέρονται ακόμη πεσμένες καμάρες στο υδραγωγείο που έφερνε νερό μέσα στα τείχη.
Για χρόνια μετά το 1856, το νερό που έφτανε με δυσκολία μέσα από τις σπασμένες καμάρες του υδραγωγείου και οι κλειστές πόρτες στα μισοάδεια χωριά θύμιζαν το πέρασμα εκείνης της δύσκολης δεκαετίας. Μιας εποχής που, ενάμιση αιώνα αργότερα, ξαναβρίσκει τη φωνή της μέσα από τα ξεχασμένα αρχεία της Ιστορίας.
Φωτογραφίες: ΡΟΔΟΣ 1850 – 1950 Εκατό Χρόνια Φωτογραφία, Συμεών Μ. Δοντάς
































Σχολιασμός άρθρου
Τα σχόλια εκφράζουν τον σχολιαστή, όχι τη Δημοκρατική. Όροι σχολιασμού
Τα σχόλια εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Η Δημοκρατική δεν υιοθετεί αυτές τις απόψεις. Διατηρούμε το δικαίωμα να διαγράψουμε όποια σχόλια θεωρούμε προσβλητικά ή περιέχουν ύβρεις, χωρίς καμία προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται. Τα σχόλια δημοσιεύονται μετά από έγκριση· το e-mail δεν δημοσιεύεται.
Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει.