Γιώργος Χριστόπουλος πρόεδρος ΟΙΕΛΕ: «Πρόγραμμα PISA: Τελικά, τις πταίει;»

Ακο­λου­θεί άρθρο του Προ­έ­δρου της ΟΙΕΛΕ για τις αιτίες διαρ­κούς, από το 2012, υπο­χώ­ρη­σης των επι­δό­σεων των μαθητών στο Πρό­γραμμα στο PISA τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα.

Το κείμενο που ακο­λου­θεί είναι ένας συν­δυα­σμός δια­χρο­νι­κών θέσεων της ΟΙΕΛΕ για τα φλέ­γο­ντα θέματα της Παι­δείας και προ­σω­πι­κών σκέψεων/απόψεων μετά από χρόνια υπη­ρε­σίας στην τάξη και στα κοινά της εκπαί­δευ­σης. Δεν φιλο­δο­ξεί να απο­τε­λέ­σει συνταγή «θερα­πείας», αλλά περισ­σό­τερο τροφή για σκέψη και κατά­θεση προ­τά­σεων/ιδεών στο δημόσιο διάλογο.

Για μια ακόμη χρονιά, τα απο­τε­λέ­σματα της «ελλη­νι­κής» εκδοχής του προ­γράμ­μα­τος PISA μονο­πώ­λη­σαν τον δημόσιο διάλογο για τα της Παι­δείας. Οι χαμηλές επι­δό­σεις των μαθητών μας (αν και κάπως καλύ­τε­ρες από άλλα χρόνια) έγιναν αφορμή πλήθους επι­δερ­μι­κών ανα­λύ­σεων, οι περισ­σό­τε­ρες εκ των οποίων έδει­χναν ως «ενόχους» για τα απο­τε­λέ­σματα τους συνή­θεις υπό­πτους. Τους εκπαι­δευ­τι­κούς.

Είναι όμως έτσι; Σε όλες σχεδόν τις χώρες που συμ­με­τέ­χουν, όχι μόνο στην Ελλάδα, οι επι­δό­σεις από το 2012 και έπειτα κατρα­κυ­λούν, ακόμη και σε αυτές με ισχυρά συστή­ματα (Φιν­λαν­δία, Σιγκα­πούρη, Κορέα, Δανία, Ιρλαν­δία). Φέτος οι επι­δό­σεις των συμ­με­τε­χό­ντων μαθητών έφθασαν σε ιστο­ρικό χαμηλό. Γι’ αυτό θα πρέπει πρώτα να ανα­ρω­τη­θούμε για τις γενικές αιτίες παρακ­μής της εκπαί­δευ­σης διεθνώς. Φταίνε τελικά μόνο οι εκπαι­δευ­τι­κοί, ή υπάρ­χουν άλλες, σημα­ντι­κό­τε­ρες αιτίες; Ας ανα­ρω­τη­θούμε.

·        Μήπως η νεο­φι­λε­λεύ­θερη εμμονή στη δημιουρ­γία ενός σχο­λείου μετρή­σι­μων δεικτών και απο­κλει­στι­κής δια­σύν­δε­σης με την αγορά – που είχε ως απο­τέ­λε­σμα τη συρ­ρί­κνωση των ανθρω­πι­στι­κών σπουδών και της ολι­στι­κής παι­δείας – ακρω­τη­ρί­ασε την εκπαι­δευ­τική δια­δι­κα­σία;

·        Μήπως, επίσης, η δυσκο­λία εύρεσης ισορ­ρο­πίας ανάμεσα στη χρήση των ψηφια­κών εργα­λείων και στην «παρα­δο­σιακή» μάθηση επη­ρέ­ασε την ποιό­τητα της εκπαί­δευ­σης;

·        Μήπως η γενική κοι­νω­νική/εργα­σιακή απορ­ρύθ­μιση, οι εντει­νό­με­νες ανι­σό­τη­τες και η δρα­μα­τική επι­δεί­νωση των όρων εργα­σίας απο­δυ­νά­μω­σαν τη σχέση γονέων – μαθητών – σχο­λείου;

·        Μήπως δεν ευθύ­νε­ται σχεδόν απο­κλει­στικά ο COVID (όπως επι­χει­ρούν να μας πείσουν κάποιοι συντη­ρη­τι­κοί ανα­λυ­τές που «ξεχνούν» βολικά ότι η κατη­φόρα των επι­δό­σεων ξεκί­νησε σχεδόν μια δεκα­ε­τία πριν τα lockdown) αλλά οι διαρ­κείς οικο­νο­μι­κές, κοι­νω­νι­κές και ηθικές κρίσεις που προ­κα­λεί το ανε­ξέ­λεγ­κτο δόγμα της αγοράς και οι οποίες πλήτ­τουν το σχολείο όσο ακριβώς πλήτ­τουν τους υπό­λοι­πους κοι­νω­νι­κούς θεσμούς και τα δημόσια αγαθά;

·        Μήπως, τελικά, το διεθνές πρό­βλημα της μη ελκυ­στι­κό­τη­τας του εκπαι­δευ­τι­κού επαγ­γέλ­μα­τος κιν­δυ­νεύει να απο­μα­κρύ­νει από το χώρο της εκπαί­δευ­σης ταλα­ντού­χους νέους επι­στή­μο­νες και να φέρει στις τάξεις ανθρώ­πους με μικρό ενδια­φέ­ρον για την Παιδεία;

Φυσικά, στη χώρα μας υπάρ­χουν ειδικές αιτίες που ευθύ­νο­νται για τις χαμηλές επι­δό­σεις. Πολλές από αυτές έχουν επι­ση­μαν­θεί από την ΟΙΕΛΕ στο δημόσιο διάλογο. Τις πταίει λοιπόν στην Ελλάδα;

·        Ο μεγάλος ασθενής της ελλη­νι­κής εκπαί­δευ­σης είναι το ανα­λυ­τικό πρό­γραμμα. Αντί της απαι­τού­με­νης ελά­φρυν­σης, ο όγκος των μαθη­μά­των παρα­μέ­νει τερά­στιος και συχνά η ύλη προ­ο­ρί­ζε­ται για παιδιά υψηλών δυνα­το­τή­των ή ακόμα και μεγα­λύ­τε­ρων ηλικιών. Το εκπαι­δευ­τικό μας σύστημα επι­κε­ντρώ­νε­ται στη μετα­φορά «της μέγι­στης δυνατής πλη­ρο­φο­ρίας ανά μονάδα χρόνου, στη μικρό­τερη δυνατή ηλικία, κι όποιος τα κατα­φέ­ρει». Αυτή η άρρητη δια­στροφή του συστή­μα­τος, «γεννά» παιδιά με ημι­τε­λείς, κακο­χω­νε­μέ­νες γνώσεις, ακυ­ρώ­νει το παι­δα­γω­γικό πλαίσιο ανα­φο­ράς της σχο­λι­κής κοι­νό­τη­τας, και συμ­βάλ­λει στη διεύ­ρυνση των εκπαι­δευ­τι­κών και κοι­νω­νι­κών ανι­σο­τή­των.

·        Σε πολλές ανα­λύ­σεις, κάποιες εκ των οποίων προ­έρ­χο­νται και από συλ­λο­γι­κό­τη­τες της εκπαί­δευ­σης, δια­τυ­πώ­νε­ται η πρόταση: «λιγό­τε­ρες εκπαι­δευ­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες για να κάνουμε περισ­σό­τερο μάθημα». Η ανάλυση αυτή αγνοεί πλήρως την προη­γού­μενη επι­σή­μανση. Το βασικό πρό­βλημα δεν έγκει­ται στις δρα­στη­ριό­τη­τες (πολλές εκ των οποίων εμπλου­τί­ζουν το «πολι­τι­σμικό κεφά­λαιο» και τις δεξιό­τη­τες των παιδιών) αλλά στην «παρα­δο­σιακή» ύλη. Η προ­σω­πική μου εκτί­μηση είναι πολύ δια­φο­ρε­τική. Απαι­τεί­ται η δρα­στική συρ­ρί­κνωση και απλο­ποί­ηση της ύλης και η ενί­σχυση δρα­στη­ριο­τή­των και δεξιο­τή­των, όπως οι χει­ρο­τε­χνίες, η κηπου­ρική, η μου­σειακή εκπαί­δευση, η αισθη­τική αγωγή και η εκμά­θηση  «δεξιο­τή­των ζωής», ιδιαί­τερα στην πρω­το­βάθ­μια εκπαί­δευση.

·        Η οργά­νωση της ύλης είναι εντελώς ανα­χρο­νι­στική. Με απο­κλει­στικό στόχο την ικα­νο­ποί­ηση μικρο­συ­ντε­χνια­κών επι­διώ­ξεων, έχει κατα­κερ­μα­τι­στεί το ανα­λυ­τικό πρό­γραμμα σε δεκάδες αντι­κεί­μενα που δεν «επι­κοι­νω­νούν» μεταξύ τους. Στην εποχή της δια­θε­μα­τι­κό­τη­τας και της σύγκλι­σης των μαθη­σια­κών αντι­κει­μέ­νων, το ωρο­λό­γιο πρό­γραμμα μένει κολ­λη­μένο σε λογικές που θυμί­ζουν σχολείο ελλη­νι­κής ταινίας της δεκα­ε­τίας του ’60.

·        Τα τερά­στια κενά στη δημόσια εκπαί­δευση και η τρο­μα­κτική κατά­χρηση ανα­πλη­ρω­τών εκπαι­δευ­τι­κών έχουν μετα­τρέ­ψει πολλά σχολεία, ιδίως σε δύσκο­λες κοι­νω­νικά και δυσπρό­σι­τες περιο­χές, «κέντρα διερ­χο­μέ­νων». Το καλό σχολείο ωρι­μά­ζει μαζί με τους εκπαι­δευ­τι­κούς του (όπως δέχεται ακόμη και ο ΟΟΣΑ). Σχολείο και η σχολική κοι­νό­τητα δεν μπορούν να ανα­πτυ­χθούν και να προ­ο­δεύ­σουν με εκπαι­δευ­τι­κούς που έρχο­νται για έναν χρόνο και μετά εξα­κο­ντί­ζο­νται σε διάφορα μέρη της επι­κρά­τειας.

·        Ανα­φέρ­θηκα και πιο πριν, στο διεθνές πλαίσιο, σχετικά με την παρακμή του εκπαι­δευ­τι­κού επαγ­γέλ­μα­τος. Στην Ελλάδα δεν μιλάμε πλέον για παρακμή, αλλά για κατάρ­ρευση. Οι χαμη­λό­τα­τες αμοιβές, η αφόρητη γρα­φειο­κρα­τία, οι εκφο­βι­σμοί διοί­κη­σης (στο δημόσιο) και ιδιο­κτη­τών (στο ιδιω­τικό σχολείο), η εντει­νό­μενη γονεϊκή πίεση, η αυξα­νό­μενη νεανική παρα­βα­τι­κό­τητα, απο­μα­κρύ­νουν τους υπάρ­χο­ντες εκπαι­δευ­τι­κούς και, κυρίως, σπρώ­χνουν τους νέους μακριά από το επάγ­γελμα. Η δρα­μα­τική υπο­χώ­ρηση των βάσεων σε παι­δα­γω­γικά τμήματα και σε «καθη­γη­τι­κές» σχολές και οι κενές θέσεις σε τμήματα που κάποτε θεω­ρού­νταν πρω­το­πόρα (μαθη­μα­τικά, φιλο­λο­γικά τμήματα) δεί­χνουν το μέγεθος του προ­βλή­μα­τος. Χωρίς ποιο­τι­κούς και ικα­νο­ποι­η­μέ­νους εκπαι­δευ­τι­κούς, η εκπαί­δευση πεθαί­νει. Ποιοι θα μπαί­νουν στις τάξεις τα επόμενα χρόνια; Σε όλα αυτά να προ­σθέ­σουμε και τα σοβα­ρό­τατα προ­βλή­ματα της επι­λο­γής των εκπαι­δευ­τι­κών, της κτήσης παι­δα­γω­γι­κής επάρ­κειας, της απο­σπα­σμα­τι­κής επι­μόρ­φω­σης και κατάρ­τι­σης.

·        Η υπο­χρη­μα­το­δό­τηση της εκπαί­δευ­σης επη­ρε­ά­ζει απο­φα­σι­στικά την ποιό­τητά της. Οι δαπάνες της γενικής κυβέρ­νη­σης για εκπαί­δευση στην Ελλάδα δια­χρο­νικά υπο­λεί­πο­νται σημα­ντικά του ευρω­παϊ­κού μέσου όρου, με απο­τέ­λε­σμα την τρο­μα­κτική δαπάνη (στο ύψος των 3 δις ευρώ κατ’ έτος) των ελλη­νι­κών οικο­γε­νειών σε υπη­ρε­σίες ιδιω­τι­κής εκπαί­δευ­σης. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα το κρίσιμο πρό­βλημα των κτη­ρια­κών υπο­δο­μών που επιδρά, όπως μαρ­τυ­ρούν ερευ­νη­τικά δεδο­μένα, αρνη­τικά στα μαθη­σιακά απο­τε­λέ­σματα.

Να κλείσω με κάτι τελευ­ταίο από την έκθεση του «ελλη­νι­κού» PISA. Την αρνη­τική αξιο­λό­γηση των μαθητών στους εκπαι­δευ­τι­κούς τους. Σέβομαι το εύρημα, το οποίο όμως δεν πρέπει να δια­βα­στεί εύκολα, μονο­σή­μα­ντα. Ο Έλληνας εκπαι­δευ­τι­κός είναι οικο­νο­μικά, ηθικά και κοι­νω­νικά απα­ξιω­μέ­νος, είναι εξου­θε­νω­μέ­νος και απο­γοη­τευ­μέ­νος. Πόσα περισ­σό­τερα να περι­μέ­νουμε από αυτόν;

Όμως έχουμε ευθύνη και εμείς, οι άνθρω­ποι της εκπαί­δευ­σης. Μέσα στην ανα­σφά­λεια που μας δημιουρ­γούν οι κάκι­στες σχέσεις εργα­σίας και αμοιβής, φοβού­μα­στε αλλαγές που πλέον είναι ραγδαίες στο χώρο της Παι­δείας, τόσο σε τεχνο­λο­γικό όσο και σε επι­στη­μο­νικό επίπεδο.  Παράλ­ληλα, χάνουμε την επαφή με μια γενιά που μιλά άλλη γλώσσα και τρέχει πιο γρήγορα από εμάς. Στη­ρί­ζουμε κάποιες φορές με συντε­χνιακό «πατριω­τι­σμό» απο­τυ­χη­μέ­νες και ξεπε­ρα­σμέ­νες πρα­κτι­κές (όπως, πχ, η κατά­τμηση του ανα­λυ­τι­κού προ­γράμ­μα­τος), αντί να είμαστε εμείς οι πρω­το­πό­ροι της αλλαγής. Επεν­δύ­ουμε στο διχασμό και στον κοι­νω­νικό αυτο­μα­τι­σμό (όπως πρό­σφατα έγινε με δημό­σιους και ιδιω­τι­κούς εκπαι­δευ­τι­κούς), αντί να παλεύ­ουμε από κοινού τα τερά­στια προ­βλή­ματα του χώρου της Παι­δείας.  Και, τέλος, είναι κατα­νοητή η ανάγκη για επαγ­γελ­μα­τική απο­κα­τά­σταση. Όμως η εκπαί­δευση είναι ιερή απο­στολή. Καλό είναι να μπαί­νουν στην τάξη άνθρω­ποι που επι­διώ­κουν να είναι λει­τουρ­γοί της Παι­δείας και όχι απλοί διεκ­πε­ραιω­τές. Το ποσοστό του 73% (σε σύνολο 900 φοι­τη­τών Παι­δα­γω­γι­κών Τμη­μά­των) που απά­ντη­σαν σε έρευνα του 2006 πως δεν ήταν προ­τε­ραιό­τητά τους να γίνουν δάσκα­λοι, τρο­μά­ζει. Και θα γίνει υψη­λό­τερο με την πλήρη απα­ξί­ωση του επαγ­γέλ­μα­τος του εκπαι­δευ­τι­κού.

Βεβαίως, η κύρια ευθύνη για τις μέτριες επι­δό­σεις των παιδιών μας βαραί­νει δια­χρο­νικά τις πολι­τι­κές ηγεσίες που θεωρούν ότι μπορούν να εξα­σφα­λί­σουν ποιο­τική εκπαί­δευση χωρίς να επεν­δύ­ουν σε αυτήν. Όμως η επέν­δυση στην εκπαί­δευση, είναι επέν­δυση στη χώρα, στις νέες γενιές, στο αύριο. Όσο η Παιδεία δεν είναι εθνική προ­τε­ραιό­τητα, θα είμαστε διεθνώς ουραγοί στην παρα­γω­γική δια­δι­κα­σία, στην ανά­πτυξη, στην κοι­νω­νική συνοχή.