Ρόδος 1949: Το νησί όπου γεννήθηκε η ειρήνη στη Μέση Ανατολή

Η πο­λυ­με­ρής σύ­νο­δος κο­ρυ­φής στη Σαρμ ελ-Σέιχ, υπό την προ­ε­δρία και την προ­σω­πι­κή πρω­το­βου­λία του Ντό­ναλντ Τραμπ, οδή­γη­σε σε μια ει­ρη­νευ­τι­κή συ­νά­ντη­ση. Στην πο­λύ­πα­θη όμως ιστο­ρι­κή δια­δρο­μή της Μέσης Ανα­το­λής, η Ρόδος πα­ρα­μέ­νει ένα ορό­ση­μο της με­σο­γεια­κής δι­πλω­μα­τί­ας, που υιο­θε­τή­θη­κε και σε άλλες κρί­σεις από τον ΟΗΕ.

Ήταν αρχές του 1949 όταν ο Ορ­γα­νι­σμός Ηνω­μέ­νων Εθνών ανα­ζη­τού­σε ου­δέ­τε­ρο έδα­φος για τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις ανά­με­σα στο Ισ­ρα­ήλ και τις αρα­βι­κές χώρες. Κα­νέ­να αρα­βι­κό κρά­τος δεν δε­χό­ταν να κα­θί­σει στο ίδιο τρα­πέ­ζι με το Ισ­ρα­ήλ, γιατί κάτι τέ­τοιο θα σή­μαι­νε de facto ανα­γνώ­ρι­ση του εβραϊ­κού κρά­τους. Στο ιστο­ρι­κό «Ξε­νο­δο­χείο των Ρόδων», οι δύο αντι­προ­σω­πεί­ες της Αι­γύ­πτου και του Ισ­ρα­ήλ εγκα­τα­στά­θη­καν σε ξε­χω­ρι­στές σουί­τες. Οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις αυτές έμει­ναν γνω­στές ως «συ­νο­μι­λί­ες εγ­γύ­τη­τας». Η Ρόδος έγινε τότε ση­μείο ανα­φο­ράς στη διε­θνή δι­πλω­μα­τία, ενώ ο ει­δι­κός δια­με­σο­λα­βη­τής – είχε αντι­κα­τα­στή­σει τον δο­λο­φο­νη­θέ­ντα κόμη Φόλκε Μπερ­να­ντότ – Ραλφ Μπουντς τι­μή­θη­κε το 1950 με το Βρα­βείο Νό­μπελ Ει­ρή­νης.

Οι πα­ρά­γο­ντες της ισ­ραη­λι­νής νίκης

Στις 14 Μαΐου 1948, με το τέλος της Βρε­τα­νι­κής Εντο­λής, οι ηγέ­τες του σιω­νι­στι­κού κι­νή­μα­τος ανα­κή­ρυ­ξαν την ίδρυ­ση του κρά­τους του Ισ­ρα­ήλ. Τα με­σά­νυ­χτα της ίδιας μέρας, πέντε αρα­βι­κά κράτη —Αί­γυ­πτος, Συρία, Ιράκ, Υπε­ριορ­δα­νία και Λί­βα­νος— επι­τέ­θη­καν στο νε­ο­σύ­στα­το κρά­τος, αρ­νού­με­να να ανα­γνω­ρί­σουν την ύπαρ­ξή του. Ο πό­λε­μος που ακο­λού­θη­σε, γνω­στός ως Πό­λε­μος της Ανε­ξαρ­τη­σί­ας για τους Ισ­ραη­λι­νούς και Νάκ­μπα (Κα­τα­στρο­φή) για τους Πα­λαι­στι­νί­ους, κρά­τη­σε σχε­δόν έναν χρόνο. Παρά το αρ­χι­κό σοκ, οι Ισ­ραη­λι­νοί όχι μόνο απέ­κρου­σαν τις αρα­βι­κές δυ­νά­μεις, αλλά και επέ­κτει­ναν τα σύ­νο­ρά τους πέρα από εκεί­να που όριζε το σχέ­διο δια­με­λι­σμού του ΟΗΕ το 1947.

Το νε­ο­σύ­στα­το Ισ­ρα­ήλ είχε ήδη πο­λε­μι­κή εμπει­ρία: ορ­γα­νώ­σεις όπως η Χα­γκά­να, η Ιρ­γκούν και η ομάδα Στερν είχαν συ­γκρου­στεί με Άρα­βες και Βρε­τα­νούς στα χρό­νια της Εντο­λής. Η ανα­διορ­γά­νω­ση από τον Ντα­βίντ Μπεν Γκου­ριόν και η υπο­χρε­ω­τι­κή στρά­τευ­ση αν­δρών και γυ­ναι­κών δη­μιούρ­γη­σαν έναν από τους πιο ορ­γα­νω­μέ­νους στρα­τούς της πε­ριο­χής. Αντί­θε­τα, οι Άρα­βες πο­λέ­μη­σαν δι­χα­σμέ­νοι.

Ο ΟΗΕ προ­σπά­θη­σε να με­σο­λα­βή­σει ήδη από τον Ιού­νιο του 1948 μέσω του Σου­η­δού δι­πλω­μά­τη Φόλκε Μπερ­να­ντότ. Ο Μπερ­να­ντότ, που είχε σώσει χι­λιά­δες κρα­τού­με­νους από τα να­ζι­στι­κά στρα­τό­πε­δα, πρό­τει­νε ανα­κα­τα­νο­μή εδα­φών και επι­στρο­φή Πα­λαι­στι­νί­ων προ­σφύ­γων. Οι προ­τά­σεις του θε­ω­ρή­θη­καν «φι­λο­α­ρα­βι­κές» και ο ίδιος δο­λο­φο­νή­θη­κε στην Ιε­ρου­σα­λήμ από μέλη της εξ­τρε­μι­στι­κής εβραϊ­κής ορ­γά­νω­σης Στερν τον Σε­πτέμ­βριο του 1948.Τη θέση του ανέ­λα­βε ο Αμε­ρι­κα­νός Ραλφ Μπουντς, ο οποί­ος έμελ­λε να γρά­ψει ιστο­ρία και μά­λι­στα στη Ρόδο.

Οι «Συ­νο­μι­λί­ες Εγ­γύ­τη­τας» της Ρόδου

Στις αρχές του 1949, ο Ραλφ Μπουντς, με­σο­λα­βη­τής του ΟΗΕ, ανα­ζη­τού­σε ου­δέ­τε­ρο έδα­φος για τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις ανά­με­σα στο Ισ­ρα­ήλ και τις αρα­βι­κές χώρες. Κα­νέ­να αρα­βι­κό κρά­τος δεν δε­χό­ταν να κα­θί­σει στο ίδιο τρα­πέ­ζι με το Ισ­ρα­ήλ, γιατί κάτι τέ­τοιο θα σή­μαι­νε de facto ανα­γνώ­ρι­ση του εβραϊ­κού κρά­τους. Έτσι, επι­λέ­χθη­κε η Ρόδος, μόλις ένα χρόνο μετά την επί­ση­μη εν­σω­μά­τω­σή της στην Ελ­λά­δα.

Στο ιστο­ρι­κό «Ξε­νο­δο­χείο των Ρόδων», οι δύο αντι­προ­σω­πεί­ες της Αι­γύ­πτου και του Ισ­ρα­ήλ εγκα­τα­στά­θη­καν σε ξε­χω­ρι­στές σουί­τες. Ο Μπουντς πε­ρι­φε­ρό­ταν από τη μία αί­θου­σα στην άλλη με­τα­φέ­ρο­ντας προ­τά­σεις, σχό­λια και διορ­θώ­σεις. Οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις αυτές έμει­ναν γνω­στές ως «συ­νο­μι­λί­ες εγ­γύ­τη­τας», πρό­τυ­πο που αρ­γό­τε­ρα υιο­θε­τή­θη­κε και σε άλλες κρί­σεις του ΟΗΕ. Μετά από εβδο­μά­δες έντα­σης και δι­πλω­μα­τι­κών ελιγ­μών, στις 24 Φε­βρουα­ρί­ου 1949 υπο­γρά­φη­κε στη Ρόδο η ισ­ραη­λι­νο­αι­γυ­πτια­κή συμ­φω­νία ανα­κω­χής με βα­σι­κούς όρους:

Επα­να­φο­ρά των συ­νό­ρων Αι­γύ­πτου–Ισ­ρα­ήλ στα όρια του 1922. Πα­ρα­μο­νή της Λω­ρί­δας της Γάζας υπό αι­γυ­πτια­κό έλεγ­χο. Aπο­χώ­ρη­ση των Αι­γυ­πτί­ων από τη Φα­λού­τζα, που πα­ρα­δό­θη­κε στο Ισ­ρα­ήλ. Δη­μιουρ­γία απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­μέ­νης ζώνης γύρω από το Auja al-Hafir. Ακο­λού­θη­σαν και άλλες συμ­φω­νί­ες στη Ρόδο με τον Λί­βα­νο (23 Μαρ­τί­ου 1949), την Ιορ­δα­νία (13 Απρι­λί­ου 1949) και τη Συρία (20 Ιου­λί­ου 1949). Οι συ­νο­μι­λί­ες αυτές εδραί­ω­σαν τα σύ­νο­ρα του Ισ­ρα­ήλ όπως τα γνω­ρί­ζου­με σή­με­ρα και έβα­λαν τέλος στον πρώτο αρα­βοϊσ­ραη­λι­νό πό­λε­μο. Η Ρόδος έγινε τότε ση­μείο ανα­φο­ράς στη διε­θνή δι­πλω­μα­τία, ενώ ο Μπουντς τι­μή­θη­κε το 1950 με το Βρα­βείο Νό­μπελ Ει­ρή­νης, ο πρώ­τος Αφρο­α­με­ρι­κα­νός που έλαβε ποτέ αυτή τη διά­κρι­ση.

Πε­ρισ­σό­τε­ροι από 700.000 Πα­λαι­στί­νιοι εγκα­τέ­λει­ψαν ή εκ­διώ­χθη­καν από τα σπί­τια τους, γε­γο­νός που οι ίδιοι θυ­μού­νται ως Νάκ­μπα. Οι πε­ρισ­σό­τε­ροι δεν επέ­στρε­ψαν ποτέ, ενώ το Ισ­ρα­ήλ υπο­δέ­χθη­κε δε­κά­δες χι­λιά­δες Εβραί­ους επι­ζώ­ντες του Ολο­καυ­τώ­μα­τος.

Πλα­τεία Εβραί­ων Μαρ­τύ­ρων

Εν­δει­κτι­κό του πνεύ­μα­τος της επο­χής είναι και το γε­γο­νός ότι ο τότε δή­μαρ­χος Ρόδου, Γα­βρι­ήλ Χα­ρί­τος, ήταν ο πρώ­τος πα­γκο­σμί­ως που έδωσε το όνομα «Πλα­τεία Εβραί­ων Μαρ­τύ­ρων» σε δη­μό­σιο χώρο, προς τιμήν των Ρο­δι­τών Εβραί­ων που χά­θη­καν στο Ολο­καύ­τω­μα. Οι Συμ­φω­νί­ες της Ρόδου, αν και σπά­νια προ­βάλ­λο­νται στην Ελ­λά­δα, πα­ρα­μέ­νουν ορό­ση­μο της με­σο­γεια­κής δι­πλω­μα­τί­ας, μια στιγ­μή όπου το νησί των Ιπ­πο­τών βρέ­θη­κε στο επί­κε­ντρο της ιστο­ρί­ας της Μέσης Ανα­το­λής.