Η φόρμουλα για μη κρατικά ΑΕΙ χωρίς αναθεώρηση

Με νομική βάση το άρθρο 28 του Συντάγ­μα­τος η εξαγ­γελ­θείσα μεταρ­ρύθ­μιση – Θα ιδρυ­θούν με δια­κρα­τι­κές συμ­φω­νίες – Δύο καθη­γη­τές γράφουν στην «Κ»

Νέο κεφά­λαιο στη θεσμο­θέ­τηση μη κρα­τι­κών πανε­πι­στη­μίων στην Eλλάδα ανοίγει η νέα κυβέρ­νηση. Ο πρω­θυ­πουρ­γός Κυριά­κος Μητσο­τά­κης στις προ­γραμ­μα­τι­κές δηλώ­σεις του χθες στη Βουλή, όπως είχε προ­α­ναγ­γεί­λει η «Κ», ανα­κοί­νωσε την πρόθεση της κυβέρ­νη­σης για τη θεσμο­θέ­τηση των μη κρα­τι­κών ΑΕΙ, διά της οδού των δια­κρα­τι­κών συμ­φω­νιών.

«Θα ξεκα­θα­ρί­σουμε την κατά­σταση στη μετα­λυ­κειακή εκπαί­δευση και θα προ­ε­τοι­μά­σουμε τον δρόμο για τη μεταρ­ρύθ­μιση του άρθρου 16 του Συντάγ­μα­τος» τόνισε, ενώ απευ­θυ­νό­με­νος στον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ Νίκο Ανδρου­λάκη ανέφερε, «εύχομαι ειλι­κρινά, κ. Ανδρου­λάκη, να μην ξανα­κά­νετε το ίδιο λάθος και να στα­μα­τή­σει αυτή η ελλη­νική ιδιαι­τε­ρό­τητα του κρα­τι­κού μονο­πω­λίου στην ανώτατη εκπαί­δευση».

Νομική βάση του κυβερ­νη­τι­κού σχε­δια­σμού απο­τε­λεί το άρθρο 28 του Συντάγ­μα­τος, που ανα­φέ­ρει ότι «οι γενικά παρα­δε­δεγ­μέ­νοι κανόνες του διε­θνούς δικαίου, καθώς και οι διε­θνείς συμ­βά­σεις, από την επι­κύ­ρωσή τους με νόμο και τη θέση τους σε ισχύ, σύμφωνα με τους όρους καθε­μιάς, απο­τε­λούν ανα­πό­σπα­στο μέρος του εσω­τε­ρι­κού ελλη­νι­κού δικαίου και υπε­ρι­σχύ­ουν από κάθε άλλη αντί­θετη διάταξη νόμου. H εφαρ­μογή των κανόνων του διε­θνούς δικαίου και των διεθνών συμ­βά­σεων στους αλλο­δα­πούς τελεί πάντοτε υπό τον όρο της αμοι­βαιό­τη­τας». Με τον σχε­δια­σμό αυτό εκτι­μά­ται ότι επι­τα­χύ­νο­νται σημα­ντικά πτυχές της μεταρ­ρύθ­μι­σης του άρθρου 16 του Συντάγ­μα­τος, κατά περίπου 4 με 5 χρόνια. Η κυβερ­νη­τική απόφαση φέρεται να στη­ρί­χθηκε σε θέσεις συνταγ­μα­το­λό­γων. Ενδει­κτικό το άρθρο του Ιωάννη Σαρμά, τέως υπη­ρε­σια­κού πρω­θυ­πουρ­γού και τέως προ­έ­δρου του Ελεγ­κτι­κού Συνε­δρίου, με τίτλο «Η ελευ­θε­ρία ίδρυσης ιδιω­τι­κών πανε­πι­στη­μίων ως ενω­σιακό δικαί­ωμα» (δημο­σιεύ­θηκε στο περιο­δικό «Τα δικαιώ­ματα του ανθρώ­που» στο τεύχος με αριθμό 77/2018).

Τα δύο θεσμικά βήματα του κυβερ­νη­τι­κού σχεδίου θα είναι τα εξής:

• Θα συνα­φθούν δια­κρα­τι­κές συμ­φω­νίες με χώρες, πανε­πι­στή­μια των οποίων ενδια­φέ­ρο­νται να προ­χω­ρή­σουν το εγχεί­ρημα στην Ελλάδα.

• Η Εθνική Αρχή Ανώ­τα­της Εκπαί­δευ­σης (ΕΘΑΑΕ) θα θεσπί­σει κρι­τή­ρια για τους όρους που θα πρέπει να πληροί το υπό ίδρυση πανε­πι­στή­μιο.

Προ­βλέ­πε­ται να θεσπι­στούν αυστηρά κρι­τή­ρια για τους όρους που θα πρέπει να πληροί το υπό ίδρυση πανε­πι­στή­μιο.

Αρα, όπως προ­κύ­πτει από τον κυβερ­νη­τικό σχε­δια­σμό, η ηγεσία του υπουρ­γείου Παι­δείας θα προ­χω­ρή­σει σε διε­ρεύ­νηση των προ­θέ­σεων κατ’ αρχάς πανε­πι­στη­μίων χωρών-μελών της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης, χωρίς να απο­κλεί­ε­ται η διε­νέρ­γεια αντί­στοι­χων διε­ρευ­νη­τι­κών συζη­τή­σεων με πανε­πι­στή­μια των ΗΠΑ. Στην περί­πτωση αυτή, πιθα­νό­τατα η έλευση ενός αμε­ρι­κα­νι­κού πανε­πι­στη­μίου να γίνει σε συνερ­γα­σία με κάποιο ευρω­παϊκό. Οι δια­κρα­τι­κές συμ­φω­νίες με τις χώρες θα προ­σφέ­ρουν τη θεσμική «ομπρέλα» για την εγκα­τά­σταση ενός ξένου ΑΕΙ στην Ελλάδα.

Ως προς τους όρους λει­τουρ­γίας, τα κρι­τή­ρια που θα ορι­στούν από την ΕΘΑΑΕ θα είναι αυστηρά και θα αφορούν όλο το πλαίσιο λει­τουρ­γίας των ξένων ΑΕΙ (καθη­γη­τές, διοί­κηση, υπο­δο­μές κ.λπ.). «Δεν θέλουμε πανε­πι­στή­μια του ενός ορόφου», ανέφερε στην «Κ» υψη­λό­βαθμο στέ­λε­χος του υπ. Παι­δείας. Προ­φα­νώς η πρόθεση της κυβέρ­νη­σης είναι να απο­κλει­στούν οι περι­πτώ­σεις ιδιω­τι­κών φορέων εκπαί­δευ­σης που επι­θυ­μούν να «ανα­βαθ­μί­σουν» ιδιω­τικά κολέγια, χωρίς αυτά να πληρούν τα απα­ραί­τητα ακα­δη­μαϊκά κρι­τή­ρια.

Αλλωστε, η ύπαρξη δια­κρα­τι­κής συμ­φω­νίας ως όρος για την εγκα­τά­σταση στην Ελλάδα ενός ξένου ΑΕΙ επι­τρέ­πει στο ελλη­νικό υπουρ­γείο Παι­δείας να ελέγχει και τους ακα­δη­μαϊ­κούς όρους λει­τουρ­γίας του (για παρά­δειγμα, να ελέγχει εάν όλοι οι καθη­γη­τές του έχουν διδα­κτο­ρικό τίτλο, όπως ισχύει στα ελλη­νικά ΑΕΙ). Αυτό είναι δια­φο­ρε­τικό από τις συμ­φω­νίες δικαιό­χρη­σης που συνά­πτουν ευρω­παϊκά ΑΕΙ με ελλη­νικά ιδιω­τικά κολέγια, ώστε τα τελευ­ταία να λει­τουρ­γούν ως παραρ­τή­ματά τους στην Ελλάδα. Στην περί­πτωση της συμ­φω­νίας δικαιό­χρη­σης, η πιστο­ποί­ηση του προ­γράμ­μα­τος σπουδών του ιδιω­τι­κού κολε­γίου – παραρ­τή­μα­τος του ευρω­παϊ­κού ΑΕΙ γίνεται από την Αρχή Πιστο­ποί­η­σης της χώρας του μητρι­κού ΑΕΙ (π.χ. Βρε­τα­νία).

Αυτή φέρεται να είναι η πρώτη κρίσιμη διαφορά των μη κρα­τι­κών ΑΕΙ με τα ιδιω­τικά κολέγια. Η δεύτερη αφορά τη θέση που θα έχει το πτυχίο του μη κρα­τι­κού ΑΕΙ στο κάδρο της τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης και στο Ευρω­παϊκό Πλαίσιο Προ­σό­ντων. Συγκε­κρι­μένα, τα πτυχία των μη κρα­τι­κών ΑΕΙ που θα ιδρυ­θούν θα έχουν και ακα­δη­μαϊκή και επαγ­γελ­μα­τική ανα­γνώ­ριση. Αντί­θετα, ο πτυ­χιού­χος ενός ιδιω­τι­κού κολε­γίου – παραρ­τή­μα­τος ευρω­παϊ­κού ΑΕΙ στην Ελλάδα, μπορεί να ζητήσει και να λάβει από την αρμόδια υπη­ρε­σία του υπουρ­γείου Παι­δείας μόνο ανα­γνώ­ριση επαγ­γελ­μα­τι­κών προ­σό­ντων και της επαγ­γελ­μα­τι­κής ισο­δυ­να­μίας τίτλου σπουδών, σύμφωνα με τις προ­βλέ­ψεις του προ­ε­δρι­κού δια­τάγ­μα­τος 38/2010 και του άρθρου 168 του νόμου 4635/2019.

Ο κ. Μητσο­τά­κης, μιλώ­ντας για μετα­λυ­κειακή εκπαί­δευση «έδειξε» τα κολέγια, ενώ η απουσία μη κρα­τι­κών ΑΕΙ οδηγεί πολλούς Ελληνες στο εξω­τε­ρικό. Χαρα­κτη­ρι­στικά, με βάση τα στοι­χεία του Συν­δέ­σμου Ελλη­νι­κών Κολε­γίων, κατά το ακα­δη­μαϊκό έτος 2022-2023 συνο­λικά 28.063 φοι­τη­τές σπού­δα­ζαν στα κολέγια. Σύμφωνα με το υπουρ­γείο Παιδείας, τα ξένα ΑΕΙ με παραρτήματα στην Ελλάδα είναι 30: 25 βρε­τα­νικά, 2 γαλλικά, 2 αμε­ρι­κα­νικά και 1 τσεχικό.

Η αξία της κυβερ­νη­τι­κής από­φα­σης κατα­δει­κνύ­ε­ται και από τη φυγή πολλών Ελλήνων προς τα κυπριακά ΑΕΙ. Η τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση της Κύπρου ανα­πτύσ­σε­ται δυνα­μικά τα τελευ­ταία χρόνια, βασι­σμένη στους Ελληνες φοι­τη­τές, αλλά και πανε­πι­στη­μια­κούς. Σχεδόν ο ένας τους τρεις φοι­τη­τές σε κυπριακά ΑΕΙ είναι Ελληνας. Βεβαίως, η απόφαση της κυβέρ­νη­σης ανα­μέ­νε­ται να πυρο­δο­τή­σει εκ νέου τον δημόσιο διάλογο που χρόνια γίνεται για τη σημασία ίδρυσης ιδιω­τι­κών ΑΕΙ, ενώ θα προ­κα­λέ­σει πολι­τι­κές αντι­δρά­σεις.

Μια θεμε­λιώ­δης προ­ϋ­πό­θεση που πρέπει να τηρηθεί

Του Σπύρου Βλα­χό­που­λου

Στον δημόσιο διάλογο κυριαρ­χεί μια εσφαλ­μένη ανά­γνωση του άρθρου 16 Συντάγ­μα­τος: ότι στην Ελλάδα μπορούν να λει­τουρ­γούν μόνο «κρατικά» πανε­πι­στή­μια. Ωστόσο, η άποψη αυτή δεν είναι ακριβής. Πρώτον, τα ελλη­νικά ΑΕΙ είναι εξ ορισμού «μη κρατικά», υπό την έννοια ότι δεν ανήκουν στο κράτος, απο­λαμ­βά­νο­ντας πλήρη αυτο­διοί­κηση και υπα­γό­μενα μόνο στην κρατική επο­πτεία. Η κυριό­τερη εξουσία του κράτους επί των ΑΕΙ έγκει­ται στην ψήφιση νόμου που καθο­ρί­ζει το πλαίσιο λει­τουρ­γίας τους. Δεύ­τε­ρον, το Σύνταγμα επι­τρέ­πει την ίδρυση και λει­τουρ­γία πανε­πι­στη­μίων με πρω­το­βου­λία και ευθύνη «μη ιδιωτών» (π.χ. ΟΤΑ, Εκκλη­σία, δικη­γο­ρι­κοί και ιατρι­κοί σύλ­λο­γοι). Τρίτον, οι ιδιώτες μπορούν να δια­θέ­σουν κεφά­λαια για την ίδρυση ΑΕΙ, δεν μπορούν όμως

να τα λει­τουρ­γούν και να τα διοι­κούν, ούτε βεβαίως να ασκούν επι­χει­ρη­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα μέσω αυτών.

Εφόσον τηρη­θούν οι ανωτέρω συνταγ­μα­τι­κές προ­δια­γρα­φές και γίνει σεβαστή η βούληση του συντα­κτι­κού νομο­θέτη για μη λει­τουρ­γία πανε­πι­στη­μίων κερ­δο­σκο­πι­κού χαρα­κτήρα, δεν υφί­στα­ται κώλυμα και για την εγκα­τά­σταση αλλο­δα­πών ΑΕΙ και στην Ελλάδα. Κάτι τέτοιο θα μπο­ρούσε μάλιστα να απο­τε­λέ­σει ένα πολύ σημα­ντικό εργα­λείο για την οικο­νο­μική και κοι­νω­νική ανά­πτυξη της Ελλάδας. Η εγκα­τά­σταση αλλο­δα­πών πανε­πι­στη­μίων θα μπο­ρούσε να κατα­στή­σει την Ελλάδα κέντρο παι­δείας στη Νοτιο­α­να­το­λική Ευρώπη. Το καλό ελλη­νικό πανε­πι­στή­μιο δεν έχει τίποτα να φοβηθεί.

Υπάρχει όμως μια θεμε­λιώ­δης προ­ϋ­πό­θεση που θα πρέπει να τηρηθεί σε κάθε περί­πτωση:

Το ρυθ­μι­στικό πλαίσιο που ισχύει για τα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια θα πρέπει να ισχύσει και για όσα αλλο­δαπά ΑΕΙ τυχόν εγκα­τα­στα­θούν στη χώρα μας.

Αυστη­ρές δια­δι­κα­σίες επι­λο­γής του διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού, κρατική επο­πτεία για τήρηση της νομι­μό­τη­τας και δια­σφά­λιση της ποιό­τη­τας της παρε­χό­με­νης εκπαί­δευ­σης απο­τε­λούν conditio sine qua non για οποια­δή­ποτε εξέλιξη προς την κατεύ­θυνση αυτή.

* Ο κ. Σπύρος Βλα­χό­που­λος είναι καθη­γη­τής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.

Καλο­δε­χού­με­νες εξαγ­γε­λίες, θα κριθούν στην πράξη

Του Γιώργου Δελλή

Η παιδεία είναι, πρω­τί­στως, ένα «δημόσιο» αγαθό, εγγυ­η­μένο από την πολι­τεία. Τα οφέλη του κατα­λή­γουν στην κοι­νω­νία, περισ­σό­τερο και από τους επι­μέ­ρους απο­δέ­κτες του προ­ϊ­ό­ντος.

Αντί­στοιχα, τα πανε­πι­στή­μια, ο ανώ­τα­τος θεσμός του διδα­κτι­κού λει­τουρ­γή­μα­τος, δεν απο­τε­λούν μόνο υπο­δο­μές και προ­γράμ­ματα σπουδών. Συνι­στούν ανοι­κτές πύλες συνά­ντη­σης ελεύ­θε­ρων ανθρώ­πων, οι οποίοι ανταλ­λάσ­σουν με ποιο­τικό τρόπο ιδέες και γνώσεις.

Το «δημόσιο», ωστόσο, δεν ταυ­τί­ζε­ται με το «κρατικό», παρά το γράμμα του άρθρου 16 του Συντάγ­μα­τος, δια­τυ­πω­μέ­νου με τα νομικά υλικά και τη λογική του 1975. Εάν η εγγύηση και η επο­πτεία του κράτους είναι προ­φα­νώς απα­ραί­τη­τες, δεν ισχύει το ίδιο για την ιδιο­κτη­σία των ιδρυ­μά­των.

Ο πυρήνας και ο δια­χρο­νι­κός σκοπός της συνταγ­μα­τι­κής διά­τα­ξης συνί­στα­ται στην προ­στα­σία του ανοι­χτού, του ποιο­τι­κού, του μη κερ­δο­σκο­πι­κού και του –με την αληθή έννοια του όρου– «δημό­σιου» χαρα­κτήρα της ανώ­τα­της παι­δείας. Αυτή είναι η σύγ­χρονη ανά­γνωση ενός κει­μέ­νου που επι­βάλ­λε­ται να καθί­στα­ται αενάως επί­καιρο για να μένει ζωντανό.

Οι χθε­σι­νές πρω­θυ­πουρ­γι­κές εξαγ­γε­λίες τάραξαν ευχά­ρι­στα τα νερά, αν και θα πρέπει να περι­μέ­νουμε τη συνο­λική πρόταση. Απο­κα­λύ­πτουν μεταρ­ρυθ­μι­στικό θάρρος, πόσο μάλλον όταν η συνέ­χεια του εγχει­ρή­μα­τος ανα­τί­θε­ται στον ικα­νό­τερο υπουργό της προη­γού­με­νης περιό­δου.

Εξάλλου, ο τρόπος εισ­δο­χής αλλο­δα­πών ιδρυ­μά­των στην εθνική πανε­πι­στη­μιακή επι­κρά­τεια είναι κάτι περισ­σό­τερο από συνταγ­μα­τική σπα­ζο­κε­φα­λιά.

Θα κριθεί στην πρα­κτική του εφαρ­μογή. Κατά πόσον, δηλαδή, θα παρα­με­ρί­σει την υφι­στά­μενη παρα­παι­δεία των ιδιω­τι­κών κολε­γίων, προ­σελ­κύ­ο­ντας τον αφρό της ακα­δη­μαϊ­κής αρι­στείας. Εκείνης με την οποία, όσοι περή­φανα ανή­κουμε (και θα εξα­κο­λου­θούμε να ανή­κουμε) στα ελλη­νικά ΑΕΙ, συγκρι­νό­μα­στε και συνα­γω­νι­ζό­μα­στε. Για να γινό­μα­στε καλύ­τε­ροι.

* Ο κ. Γιώργος Δελλής είναι καθη­γη­τής της Νομικής Σχολής Αθηνών.

Πηγή kathimerini.gr