Δημήτρης Η. Βασιλείου, BSC, MSC – Δρ. Μιχαήλ Τοανόγλου: Ο επανασχεδιασμός της τουριστικής οικονομίας είναι επιλογή επιβίωσης των προορισμών

Πώς το ζήτημα της Αει­φο­ρίας έχει έρθει στο προ­σκή­νιο τα τελευ­ταία χρόνια. Συν­δέ­ε­ται με την παν­δη­μία και πώς;

Δ.Β.: Η Αει­φο­ρία του πλανήτη, δηλαδή η συνέ­χιση της λει­τουρ­γίας του σπιτιού που μας “φιλο­ξε­νεί”, έχει έρθει στο προ­σκή­νιο στα τελευ­ταία χρόνια γιατί έχουμε κατα­λά­βει ότι απει­λεί­ται όλο και περισ­σό­τερο. Και μάλιστα αυτό που απει­λεί­ται ακόμη περισ­σό­τερο δεν είναι ακριβώς το “σπίτι”, αλλά οι “ένοικοι”, δηλαδή εμείς, το ανθρώ­πινο είδος. Ειδικά για τον του­ρι­σμό, που είναι και στο επί­κε­ντρο του ενδια­φέ­ρο­ντός μας, η έννοια της Aειφορίας (Sustainability) δεν είναι και­νούρ­για, αλλά έχει έρθει στο προ­σκή­νιο με τρόπο μάλλον θεω­ρη­τικό παρά πρα­κτικό.

Μ.Τ.: Οι πρω­το­βου­λίες που ανα­λή­φθη­καν για τη δημιουρ­γία “πρά­σι­νης” του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής σε ιδιω­τικό και δημόσιο τομέα στον κλάδο, δεν είχαν “βάθος” και έμειναν σε μεγάλο βαθμό στα επι­κοι­νω­νιακά οφέλη που πρό­σφε­ραν επι­δερ­μι­κές σε πολλές περι­πτώ­σεις “πρά­σι­νες” πολι­τι­κές ή και πιστο­ποι­ή­σεις. Η μεγάλη αλλαγή που ανέβασε με ουσια­στικό τρόπο την ατζέντα της Aειφορίας του Tουρισμού σε τόσο υψηλό επίπεδο ενδια­φέ­ρο­ντος, προήλθε κυρίως από την σημα­ντική ευαι­σθη­το­ποί­ηση των πολιτών-πελατών σε θέματα κοινωνικο-πολιτισμικά και περι­βαλ­λο­ντικά. Μια ευαι­σθη­το­ποί­ηση που ήρθε σχετικά απότομα μέσα από τα βιώματα της απροσ­δό­κη­της κρίσης της παν­δη­μίας, αλλά και της επερ­χό­με­νης και ακόμα σοβα­ρό­τε­ρης Κλι­μα­τι­κής Κρίσης. Θα λέγαμε ότι η παν­δη­μία που προ­κά­λεσε ο Covid ήρθε να λει­τουρ­γή­σει σαν ένα “σοκ Αει­φο­ρίας”.

Πώς επη­ρε­ά­ζο­νται οι του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί από τις προ­κλή­σεις αυτές;

Δ.Β.: Είναι σαφές ότι οι προ­ο­ρι­σμοί επη­ρε­ά­ζο­νται πολύ και μάλιστα με πολλούς τρόπους. Ο Του­ρι­σμός, τόσο λόγω των μετα­κι­νή­σεων που εμπλέ­κο­νται σε αυτόν, όσο και λόγω της θετικής ψυχο­λο­γίας που είναι απα­ραί­τητη για να κάνει κάποιος δια­κο­πές, είναι ίσως ο κλάδος που επη­ρε­ά­στηκε από την παν­δη­μία του κορω­νοϊού ίσως περισ­σό­τερο από κάθε άλλον.

Ενας κλάδος «ανε­με­λιάς», όπως ο του­ρι­σμός αλλά και η ψυχα­γω­γία, έχουμε συνη­θί­σει να μην υπό­κει­νται σε «έγνοιες». Σε σχέση με το μοντέλο που επι­κρα­τεί παγκό­σμια, και την ήδη πολύ μεγάλη εξάρ­τηση πολλών τόπων από τον του­ρι­σμό, αυτή η προ­σέγ­γιση έχει οδη­γή­σει ήδη σε μεγάλες οικο­νο­μι­κές απώ­λειες – ειδικά σε προ­ο­ρι­σμούς που δεν ήταν προ­ε­τοι­μα­σμέ­νοι για τη “νέα εποχή”.

Μ.Τ.: Αν και η παν­δη­μία οδήγησε κάποιους προ­ο­ρι­σμούς σε ολική κατάρ­ρευση, τα μηνύ­ματα για την ανάγκη μια νέας προ­σέγ­γι­σης είχαν έρθει πολύ νωρί­τερα. Ήδη από το 2018-19, που θεω­ρού­νται οι “χρυσές χρονιές” του ελλη­νι­κού του­ρι­σμού, παρά τις υψηλές αφίξεις επι­σκε­πτών, η μέση κατά κεφαλή δαπάνη των του­ρι­στών είχε φτάσει σε ιστο­ρικά χαμηλά.

Αυτό είναι κοινό για πολλούς του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς και με τη σειρά του οδηγεί σε προ­σφε­ρό­με­νες υπη­ρε­σίες χαμη­λό­τε­ρης ποιό­τη­τας και συχνά σε προ­μή­θειες υλικών και υπη­ρε­σιών χαμη­λό­τε­ρου κόστους, συνήθως εισα­γό­μενα στον προ­ο­ρι­σμό, από προ­μη­θευ­τές χαμη­λό­τε­ρης ποιό­τη­τας ή πολύ μεγα­λύ­τε­ρου μεγέ­θους που επι­τυγ­χά­νουν οικο­νο­μίες κλί­μα­κας. Συνέ­πεια αυτού είναι το φαι­νό­μενο που είναι πλέον γνωστό ως “Του­ρι­στική Διαρροή”, δηλαδή όταν η πληρωμή του πελάτη δεν μετα­φρά­ζε­ται σε αντί­στοιχα έσοδα για τον προ­ο­ρι­σμό, και έτσι δεν ενι­σχύ­ο­νται οι τοπικές οικο­νο­μίες. Έτσι συχνά έχουμε το φαι­νό­μενο οι τοπικές κοι­νω­νίες να πρέπει να δια­χει­ρι­στούν τα πολύ αυξη­μένα “βάρη” των του­ρι­στι­κών ροών (από κατά­ληψη δημό­σιων χώρων έως απορ­ρίμ­ματα), χωρίς να έχουν ικανά οφέλη από αυτή την πίεση.

Υπάρ­χουν άλλες προ­κλή­σεις που συν­δέ­ο­νται με τον του­ρι­σμό;

Μ.Τ.: Βεβαίως. Για παρά­δειγμα η μείωση των κοστο­λο­γίων στον του­ρι­σμό έχει κάνει τους περισ­σό­τε­ρους προ­ο­ρι­σμούς πιο προ­σβά­σι­μους για τους πολλούς του­ρί­στες, οι οποίοι ψάχνουν νέα ερε­θί­σματα και τόπους να επι­σκε­φθούν – ειδικά τους πολύ γνω­στούς. Αυτό έχει οδη­γή­σει σε πολλά μέρη να ξεπε­ρά­σουν κατά πολύ το όριο που καλούμε “Φέρουσα Ικα­νό­τητα” του προ­ο­ρι­σμού, δημιουρ­γώ­ντας το φαι­νό­μενο που ονο­μά­ζουμε “Υπερ­του­ρι­σμό”, δηλαδή την υπερ­βο­λική συγκέ­ντρωση επι­σκε­πτών σε δημο­φιλή μέρη, που δημιουρ­γούν όχι απλώς “υπερ­συ­γκέ­ντρωση” ανθρώ­πων αλλά και σημα­ντι­κές παρε­νέρ­γειες, όπως η υπερ-κατανάλωση τοπικών πόρων (όπως πχ το νερό) ή η δημιουρ­γία απορ­ριμ­μά­των και απο­βλή­των πέρα από την χωρη­τι­κό­τητα των τοπικών υπο­δο­μών. Τα σοβαρά προ­βλή­ματα που δημιουρ­γεί ο ανε­ξέ­λεγ­κτος του­ρι­σμός στην Βιο­ποι­κι­λό­τητα είναι ένα σημα­ντικό θέμα, καθώς η εποχική υπερ­συ­γκέ­ντρωση επι­σκε­πτών σε ένα χώρο δημιουρ­γεί όχι μόνο κατα­στρο­φές σε πολλά είδη ή απλώς στα ενδιαι­τή­ματά τους, αλλά και απλές οχλή­σεις, που πχ σε περιό­δους ανα­πα­ρα­γω­γής μπορεί να είναι μοι­ραίες.

Δ.Β.: Οι ανάγκες παρα­γω­γής και διά­θε­σης ενέρ­γειας είναι επίσης μια πρό­κληση, ειδικά λόγω της υψηλής επο­χι­κό­τη­τας των σχε­τι­κών αναγκών, αλλά και των παγκό­σμιων προ­κλή­σεων σε σχέση με την Κλι­μα­τική Αλλαγή. Αυτά δεν έχουν μόνο τις προ­φα­νείς συνέ­πειες “κατα­στρο­φής”, αλλά και αλυ­σι­δω­τές αντι­δρά­σεις. Σε πολλά μέρη που συνα­ντάμε Υπερ­του­ρι­σμό ή που έχουμε έντονη Του­ρι­στική Διαρροή (συχνά και τα δύο) έχει ανα­πτυ­χθεί κίνημα “Tourists Go Home”, από την Βαρ­κε­λώνη έως την Βου­δα­πέ­στη και την Βενετία έως το Χονκ-Κονγκ. Οι τοπικές κοι­νω­νίες, ή του­λά­χι­στον ένα υπο­λο­γί­σιμο μέρος τους, αρχί­ζουν να έχουν μεγα­λύ­τε­ρες απαι­τή­σεις.

Ποιο ρόλο μπορεί να παίξει η αγρο­δια­τρο­φική αλυσίδα στη βιω­σι­μό­τητα ενός του­ρι­στι­κού προ­ο­ρι­σμού;

Δ.Β.: Η Αγρο­δια­τροφή είναι ίσως η πιο κρίσιμη παρά­με­τρος που πρέπει να μπει στην εξίσωση. Κατ’ αρχήν να προσ­διο­ρί­σουμε την οικο­νο­μική σπου­δαιό­τητά της: το 30% του­λά­χι­στον των του­ρι­στι­κών εξόδων σε έναν προ­ο­ρι­σμό είναι το Φαγητό, μόλις στη 2η θέση μετά τη Διαμονή. Αυτό μας φέρνει να ανα­ρω­τη­θούμε πόσο σημα­ντικό είναι σε έναν προ­ο­ρι­σμό το δια­θέ­σιμο τρόφιμο να είναι τοπικό και όχι “εισα­γό­μενο”. Το θέμα δεν συν­δέ­ε­ται μόνο το φαι­νό­μενο της “Διαρ­ροής” του­ρι­στι­κών εσόδων που ανα­φέ­ραμε νωρί­τερα, αλλά είναι σχεδόν υπαρ­ξιακό, όχι μόνο για τον του­ρι­σμό αλλά και για την ίδια την ανθρω­πό­τητα συνο­λικά. Η εντα­τική γεωργία (και η μαζική κτη­νο­τρο­φία) είναι ο μεγα­λύ­τε­ρος συντε­λε­στής της Κλι­μα­τι­κής Αλλαγής (με το 30% των αερίων του θερ­μο­κη­πίου) και ο μεγα­λύ­τε­ρος εχθρός της Βιο­ποι­κι­λό­τη­τας. Για να αλλάξει η πορεία είναι απα­ραί­τητο να πάμε σε πλήρη αλλαγή δια­τρο­φι­κών μοντέ­λων παγκό­σμια αλλά και σε μεθό­δους Ανα­γεν­νη­τι­κής γεωρ­γίας, για την απο­κα­τά­σταση εδαφών – από τις βλάβες που έχουμε δημιουρ­γή­σει. Από την Διά­σκεψη του Ρίο (Agenda 21) έχει γίνει σαφές ότι αυτό σχε­τί­ζε­ται με την υγιή Περι­φε­ρειακή Ανά­πτυξη, δηλαδή ένα πλήρες οικο­σύ­στημα που θα παράγει και θα χρη­σι­μο­ποιεί τον του­ρι­σμό σαν ένα μεγάλο εξα­γω­γικό δίκτυο δια­νο­μής. Αυτό απαιτεί απο­κέ­ντρωση, τοπικά δίκτυα παρα­γω­γής, προ­ώ­θη­σης και δια­νο­μής και υγιείς μεθό­δους γεωρ­γίας, νέα προ­ϊ­ό­ντα αλλά και ανά­δειξη “εμβλη­μα­τι­κών” τοπικών προ­ϊ­ό­ντων και συντα­γών, επα­να­φορά των παρα­δό­σεων και της τοπικής γαστρο­νο­μι­κής ταυ­τό­τη­τας κλπ. Συνο­πτικά, η αγρο­δια­τρο­φική αλυσίδα είναι ο πιο στα­θε­ρός τρόπος διά­χυ­σης του τοπικού εισο­δή­μα­τος και ενί­σχυ­σης των τοπικών κοι­νω­νιών, είναι όμως και ο πιο κοινά απο­δε­κτός τρόπος ανά­δει­ξης του τοπικού πολι­τι­σμού και ταυ­τό­τη­τας, σύμφωνα με όλες τις έρευνες του­ρι­στών. Το φαγητό είναι ο Νο 2 λόγος επι­λο­γής του­ρι­στι­κού προ­ο­ρι­σμού, ενώ σε κάποια δυνα­μικά νεανικά κοινά είναι ο 1ος λόγος!

Οι νέες τάσεις στον Του­ρι­σμό καλύ­πτουν τις παρα­πάνω προ­κλή­σεις; Υπάρ­χουν ευκαι­ρίες για νέα του­ρι­στικά προ­ϊ­ό­ντα και υπη­ρε­σίες;

Μ.Τ.: Είναι ξεκά­θαρο ότι υπάρ­χουν ευκαι­ρίες. Η Αυθε­ντι­κό­τητα (και η Δια­φά­νεια) είναι μια κυρί­αρχη τάση εδώ και πολλά χρόνια – και όχι μόνο στον Του­ρι­σμό: ο επι­σκέ­πτης θέλει να εξε­ρευ­νή­σει τόπους και συνή­θειες. Ο νέος επι­σκέ­πτης είναι πολύ ενη­με­ρω­μέ­νος και περι­βαλ­λο­ντικά πιο ώριμος. Αυτό προχωρά παράλ­ληλα με την ανάγκη για (βιω­μα­τι­κές) Εμπει­ρίες. Αν και με νέους τρόπους, λόγω της παν­δη­μίας, οι επι­σκέ­πτες θέλουν να “εμπλα­κούν”.

Δεν θέλουν απλώς τη Φύση, που είναι πλέον απο­δε­δειγ­μένο, ειδικά μετά την πίεση της παν­δη­μίας. Θέλουν ακόμη και να καλ­λιερ­γή­σουν το φαγητό που (θα) τρώνε.. Η Γαστρο­νο­μία ειδικά είναι ο πιο απο­δο­τι­κός και ευρύς τρόπος αυτό να φτάσει σε μεγάλο αριθμό επι­σκε­πτών. Τα τοπικά προ­ϊ­ό­ντα και οι ιστο­ρίες τους παίρ­νουν τη θέση που τους αξίζει και η αγρο­δια­τροφή γίνεται εργα­λείο ανά­πτυ­ξης. Η σήμανση των μπου­φέ­δων με αναφορά στους παρα­γω­γούς ή στο περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμα ενός προ­ϊ­ό­ντος, ενώ οι επι­σκέ­πτες θέλουν να “λερώ­νουν” τα χέρια τους. Ετσι οι περι­η­γή­σεις σε αγρο­κτή­ματα και συνε­ται­ρι­σμούς, οι γευ­σι­γνω­σίες εντός και εκτός ξενο­δο­χείων, οι τάξεις μαγει­ρι­κής για βαθιά γνώση της τοπικής κου­ζί­νας, οι επι­σκέ­ψεις σε λαϊκές αγορές, οι chef-κηπουροί στα μπο­στά­νια των ξενο­δο­χείων κλπ είναι λίγα μόνο από τα παρα­δείγ­ματα των ευκαι­ριών που ανοί­γο­νται.

Πώς επη­ρε­ά­ζο­νται οι τοπικές κοι­νω­νίες από τις τάσεις και τις προ­κλή­σεις στον του­ρι­σμό – γιατί και πώς είναι ζητού­μενη η εμπλοκή τους;

Δ.Β.: Καλού­μα­στε να σχε­διά­σουμε λύσεις για τις παρού­σες και επερ­χό­με­νες κρίσεις, όχι μόνο με θεω­ρη­τική τεκ­μη­ρί­ωση, αλλά κυρίως με πρα­κτικά μέτρα που θα αλλά­ξουν σημα­ντικά τα χαρα­κτη­ρι­στικά του του­ρι­στι­κού και τοπικού οικο­συ­στή­μα­τος καθι­στώ­ντας το όχι απλά Αειφόρο, αλλά και προ­φα­νώς ανθε­κτικό στις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουμε ήδη και αυτές που έρχο­νται σύντομα. Ο δρόμος προς έναν τέτοιο επα­να­σχε­δια­σμό της του­ρι­στι­κής οικο­νο­μίας είναι επιλογή επι­βί­ω­σης και έχει πολύ σαφές περιε­χό­μενο. Κατ’ αρχήν ο επα­να­σχε­δια­σμός πρέπει να γίνει “από κάτω προς τα πάνω” (bottom-up) με στόχο την ολι­στική ανά­πτυξη μιας Οικο­νο­μίας των Επι­σκε­πτών (visitors economy). Η προ­σέγ­γιση αυτή έχει να κάνει με την επιτυχή μετά­βαση σε κάτι εντελώς και­νούρ­γιο, όπου οι τοπικές κοι­νω­νίες θα ανα­δει­χθούν ως απα­ραί­τη­τος πυλώνας τοπο­θε­τη­μέ­νος στο επί­κε­ντρο του του­ρι­στι­κού οικο­συ­στή­μα­τος. Ενός οικο­συ­στή­μα­τος το οποίο στο­χεύει στην ευη­με­ρία και την άνθισή του με τρόπο ισορ­ρο­πη­μένο και βιώσιμο. Προ­φα­νώς και κάθε τόπος (προ­ο­ρι­σμός) έχει τα δικά του μονα­δικά χαρα­κτη­ρι­στικά (place DNA) και πάνω σε αυτά πρέπει να σχε­διά­σουμε ένα νέο λει­τουρ­γικό μοντέλο που θα μας προσ­δώ­σει την επι­θυ­μητή αει­φο­ρία αλλά ταυ­τό­χρονα και ανθε­κτι­κό­τητα (resilience). Η ευη­με­ρία της κάθε τοπικής κοι­νω­νίας πρέπει πλέον να απο­τε­λέ­σει τον ακρο­γω­νιαίο λίθο του νέου αυτού ανθε­κτι­κού οικο­συ­στή­μα­τος.

Στην κατεύ­θυνση αυτή, κομβική παρά­με­τρος στην νέα εποχή είναι η Κυκλική Οικο­νο­μία που εκφρά­ζε­ται μέσα α5πό συνερ­γα­σίες, σε τοπικό και περι­φε­ρειακό επίπεδο, τόσο κάθετες (μεταξύ κλάδων στην αλυσίδα δια­νο­μής) όσο και ορι­ζό­ντιες. Πολλές εξει­δι­κευ­μέ­νες έρευνες, ειδικά στην αγρο­δια­τροφή και τον του­ρι­σμό, έχουν απο­δεί­ξει ότι η Κυκλική Οικο­νο­μία είναι ο μόνος τρόπος να οδη­γη­θούμε στην απο­κα­τά­σταση των Προ­ο­ρι­σμών καθώς όχι μόνο δια­τη­ρεί­ται το εισό­δημα στον κάθε τόπο αλλά επι­τυγ­χά­νο­νται οι (παγκό­σμιοι) περι­βαλ­λο­ντι­κοί στόχοι σε βαθμό διπλά­σιο ή τρι­πλά­σιο σε σχέση με την εφαρ­μογή μεμο­νω­μέ­νων και απο­σπα­σμα­τι­κών λύσεων.

• Η λει­τουρ­γία DMO (Οργα­νι­σμός Δια­χεί­ρι­σης Προ­ο­ρι­σμού) σε έναν προ­ο­ρι­σμό που έχει σημα­ντική εξάρ­τηση από τον του­ρι­σμό μπορεί να βοη­θή­σει;

Μ.Τ.: Οι προ­ο­ρι­σμοί που έχουν σημα­ντική εξάρ­τηση από τον του­ρι­σμό χρειά­ζο­νται επεί­γου­σες αλλά πολύ προ­σε­κτι­κές και μελε­τη­μέ­νες δομικές αλλαγές με παράλ­ληλη ισχυρή στήριξη σε πόρους για να απορ­ρο­φή­σουν τους έντο­νους κρα­δα­σμούς μιας καθο­ρι­στι­κής μετά­βα­σης στην νέα εποχή των κρίσεων και των περι­βαλ­λο­ντι­κών προ­κλή­σεων. Σε αυτό το σημείο πρέπει να κατα­νο­ή­σουμε ότι η Ανθε­κτι­κό­τητα συν­δέ­ε­ται αλλά και εξαρ­τά­ται από την Αει­φο­ρία και ότι δεν μπο­ρούμε να ανα­πτύ­ξουμε απο­τε­λε­σμα­τι­κές πολι­τι­κές και δράσεις σε κάθε ένα από αυτούς τους καί­ριους άξονες αν δεν κατα­νο­ή­σουμε την αλλη­λε­ξάρ­τησή τους σε θεμε­λιώ­δες και στρα­τη­γικό επίπεδο. Μέσα σε ένα δεδο­μένο πλέον περι­βάλ­λον όπου βλέ­πουμε ευδιά­κριτα την κρίσιμη και εύθραυ­στη υφή του παρά­γο­ντα Παγκό­σμιο Κλίμα, αλλά και την διεύ­ρυνση των κοι­νω­νι­κών και οικο­νο­μι­κών ανι­σο­τή­των να απο­τε­λούν τον πυρήνα των επερ­χό­με­νων απειλών που θα έχουν σοβα­ρό­τα­τες επι­πτώ­σεις στην αλυσίδα του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, πρέπει να πάμε σε άμεση αλλαγή πορείας. Στο σημείο αυτό έρχεται στο τραπέζι το ζήτημα των ιδα­νι­κών δομών τοπικής/ περι­φε­ρεια­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης και συνερ­γα­σίας πάνω σε πολυ­συμ­με­το­χι­κές «πλατ­φόρ­μες» που μετα­φρά­ζε­ται σε αξιό­πι­στη και απο­τε­λε­σμα­τική δια­χεί­ριση του κάθε προ­ο­ρι­σμού. Τοπικές ή περι­φε­ρεια­κές ομάδες δια­χεί­ρι­σης κρίσεων αλλά και ανά­πτυ­ξης του­ρι­στι­κής στρα­τη­γι­κής μπορούν να λει­τουρ­γή­σουν πολύ καλύ­τερα εντός μιας ενιαίας «πλατ­φόρ­μας», σε πολλούς γνωστής με την όρο DMO (Οργα­νι­σμός Δια­χεί­ρι­σης Προ­ο­ρι­σμού).

Μ.Τ.: Πρέπει να υπάρξει ένα πλαίσιο παρα­κί­νη­σης και κινή­τρων που θα αφορά όλους τους εμπλε­κό­με­νους φορείς του τόπου (stakeholders) ώστε να συμπρά­ξουν με τρόπο δημιουρ­γικό σε ένα πλαίσιο DMO όπου θα συμ­με­τέ­χουν όλοι όσοι έχουν να προ­σφέ­ρουν σε μια κοινά απο­δε­κτή στρα­τη­γική. Ο κάθε προ­ο­ρι­σμός με όλα του τα συστα­τικά, τον επι­χει­ρη­μα­τικό κόσμο, τους φορείς, την τοπική κοι­νω­νία και την Αυτο­διοί­κηση πρέπει να προ­χω­ρή­σει σε ένα τέτοιο σχήμα με απο­τε­λε­σμα­τική ηγεσία αλλά και επαρκή χρη­μα­το­δό­τηση. Δεν είναι πλέον θέμα Ανά­πτυ­ξης, αλλά μάλλον Επι­βί­ω­σης. Και σε αυτό είμαστε όλοι μαζί.