Kλ. Διακομανώλη: «Πώς μπορούν να προστατευθούν οι πολίτες από τα fake news»! Bιβλίο-οδηγός ενάντια στην παραπληροφόρηση

Κυρία Δια­κο­μα­νώλη, θα ήθελα να ξεκι­νή­σουμε την συνέ­ντευξη από το βιβλίο σας «Fake news: Τι κάνει η Ευρώπη» και να μας πείτε ποια ήταν η αφορμή, τι ήταν εκείνο που σας ώθησε στη συγ­γραφή του.

Αυτό που δρα ως έμπνευση ή ως κατα­λύ­της για ένα συγ­γρα­φέα είναι η ανάγκη να μοι­ρα­στεί και να επι­κοι­νω­νή­σει τη γνώση που κατέχει, που λαμ­βά­νει ή που δημιουρ­γεί ο ίδιος. Γιατί χωρίς μοί­ρα­σμα δεν έχει νόημα ούτε η έρευνα ούτε η γνώση. Λόγω ιδιό­τη­τας, έρχομαι καθη­με­ρινά σε επαφή όχι μόνο με τους επαγ­γελ­μα­τίες της επι­κοι­νω­νίας και της πλη­ρο­φο­ρίας, κυρίως δημο­σιο­γρά­φους, αντα­πο­κρι­τές και εται­ρι­κούς συμ­βού­λους επι­κοι­νω­νίας, αλλά και με την ίδια την δια­στροφή και την δια­στρέ­βλωση της πλη­ρο­φο­ρίας. Αυτό δηλαδή που ονο­μά­ζουμε ψευδείς ειδή­σεις ή fake news. Ειδικά ερεύ­νησα το κατά πόσον τα fake news και οι κακό­βου­λες και στο­χευ­μέ­νες επι­θέ­σεις από τρίτους παρά­γο­ντες στην ενη­μέ­ρωση, επη­ρε­ά­ζουν την βούληση των ψηφο­φό­ρων κατά τη διάρ­κεια εκλο­γι­κών ανα­με­τρή­σεων, όπως για παρά­δειγμα οι τελευ­ταίες ευρω­ε­κλο­γές του 2019, οι γαλ­λι­κές προ­ε­δρι­κές εκλογές αλλά και οι πιο πρό­σφα­τες αμε­ρι­κά­νι­κες εκλογές. Εξάλλου δεν είναι τυχαίο ότι ο όρος fake news εμφα­νί­στηκε -και σχεδόν καθιε­ρώ­θηκε στο παγκό­σμιο οικο­σύ­στημα της ενημέρωσης- κατά την διάρ­κεια της θητείας του Αμε­ρι­κα­νού Προ­έ­δρου Trump. Καθόλου τυχαίο, επίσης, ότι μόλις πριν λίγες μέρες ο Λευκός Οίκος απηύ­θυνε έκκληση στους μεγά­λους ψηφια­κούς κολοσ­σούς, όπως είναι το Facebook, το Twitter, το Google κλπ να ενερ­γο­ποι­ή­σουν τα αντα­να­κλα­στικά τους όσον αφορά στην κατα­πο­λέ­μηση της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης γιατί σε καιρό παν­δη­μίας τα fake news «σκο­τώ­νουν ανθρώ­πους». Πρό­κει­ται λοιπόν για ένα φαι­νό­μενο που μας συναντά καθη­με­ρινά, στο δια­δί­κτυο κυρίως. Αλλά και πέραν του δια­δι­κτύου, έχει απο­δει­χθεί επι­στη­μο­νικά ότι η ψευδής είδηση έχει δέκα φορές πιο μεγάλη διάρ­κεια «ζωής» και κυκλο­φο­ρίας, συνεπώς θα κατα­λή­ξει κάποια στιγμή να αγγίξει σχεδόν το σύνολο του πλη­θυ­σμού με τρόπο ψηφιακό ή όχι. Σύγ­χρο­νες επι­στη­μο­νι­κές έρευνες εντο­πι­σμέ­νες στο φαι­νό­μενο των fake news έχουν πρό­σφατα κατα­δεί­ξει ότι η λει­τουρ­γία αυτή κατα­λή­γει δυστυ­χώς να δρα άμεσα ή έμμεσα στο συμπε­ρι­φο­ρικό μας σύστημα και να καθο­ρί­ζει –συνήθως χωρίς να έχουμε πλήρη επί­γνωση αυτής της δράσης- τις επι­λο­γές μας, είτε πολι­τι­κές είναι αυτές, είτε κοι­νω­νι­κές ή άλλου είδους. Όσο πιο πολύ κανείς, λοιπόν, μελετά το φαι­νό­μενο της δια­στρο­φής της αλή­θειας μέσω των ψευδών ειδή­σεων τόσο περισ­σό­τερο το βρίσκει συναφές με την καθη­με­ρι­νό­τητά του, αλλά και με τις εκφάν­σεις της ελευ­θε­ρίας του. Με τον προ­βλη­μα­τι­σμό αυτό –προ­σω­πικό αλλά και του περι­βάλ­λο­ντός μου- ξεκί­νησα να κατα­γράφω με συστη­μα­τικό τρόπο το εύρος του φαι­νο­μέ­νου αλλά τη μεγάλη του σημασία στις επι­λο­γές μας. Η προ­σπά­θεια αυτή ήταν μια πολύ ενδια­φέ­ρουσα περι­πλά­νηση στον κόσμο της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης, που απο­κα­λύ­πτει πώς τελικά το θέμα αυτό θα μας απα­σχο­λή­σει πολύ στα επόμενα χρόνια, ειδικά δε τις νέες γενιές ανθρώ­πων, που επι­λέ­γουν σχεδόν απο­κλει­στικά την ψηφιακή πλη­ρο­φό­ρηση. Ένα like ή ένα share που μπορεί να κάνουμε σχεδόν από αυτο­μα­τι­σμό έχει μια τερά­στια πολι­τική σημασία, που ούτε καν υπο­πτευό­μα­στε, εάν δεν είμαστε καλά πλη­ρο­φο­ρη­μέ­νοι για την λει­τουρ­γία της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης.

Είναι γεγονός πάντως πως τα fake news και ως όρος αλλά και ως πραγ­μα­τι­κό­τητα, εισήλ­θαν στη ζωή μας με την ευρεία χρήση των social media. Η απορία μου είναι αν τα social media δημιούρ­γη­σαν τα fake news ή αν προ­ϋ­πήρ­χαν ως τακτική και τους έδωσαν περισ­σό­τερο χώρο.

Ψευδείς ειδή­σεις υπήρχαν πάντα αλλά σίγουρα ο ψηφια­κός κόσμος με την ευκολία δημιουρ­γίας ειδή­σεων (ή απλά νέων) απο­γεί­ωσε το φαι­νό­μενο και δημιούρ­γησε έναν νέο δημόσιο χώρο επι­κοι­νω­νίας τον οποίο δεν μπορεί να ελέγξει πια κανένας, ούτε καν οι μεγάλες πλατ­φόρ­μες που φιλο­ξε­νούν και δια­σπεί­ρουν τις ψευδείς ειδή­σεις. Ας μην ξεχνάμε, επίσης, ότι τα social media εξ ορισμού δεν είναι εργα­λεία δια­λό­γου και δεν ευνοούν την ελεύ­θερη ανταλ­λαγή απόψεων ως βάση της δημο­κρα­τίας. Αντί­θετα όλες οι σχε­τι­κές και εμπε­ρι­στα­τω­μέ­νες μελέτες σε παγκό­σμιο επίπεδο δεί­χνουν ότι τα social media ευνοούν τις ακραίες και πολω­τι­κές απόψεις, τον εύκολο εντυ­πω­σια­σμό και είναι τελικά αλγο­ριθ­μι­κοί μηχα­νι­σμοί που έχουν ως τελικό σκοπό την δική τους επι­βί­ωση μέσω της δημο­φι­λίας τους. Τελικά τα social media είναι εργα­λεία πειθούς που εκμε­ταλ­λεύ­ο­νται και χει­ρα­γω­γούν την ανθρώ­πινη ανάγκη για επι­κοι­νω­νία, τον ναρ­κισ­σι­σμό και την ματαιο­δο­ξία μιας εποχής που προ­σφέ­ρει πολλές ευκο­λίες και απαιτεί λίγη κριτική σκέψη.

Ευελ­πι­στώ ότι ο ανα­γνώ­στης δια­βά­ζο­ντας τα βιβλίο μου -το οποίο σημειω­τέον είναι ένα από τα πρώτα στην ελλη­νική αγορά για το θέμα των fake news – θα μπορεί να δια­κρί­νει ευκο­λό­τερα τι είναι παρα­πλη­ρο­φό­ρηση και πού αυτή κρύ­βε­ται. Πρό­κει­ται ουσια­στικά για μια λερναία Ύδρα, με πολλές και δια­φο­ρε­τι­κές μορφές και χαρα­κτη­ρι­στικά, αλλά και εργα­λεία εξά­πλω­σης που γίνο­νται όλο και πιο τεχνο­λο­γικά «έξυπνα» σε σημείο που να είναι εξαι­ρε­τικά δύσκολο να ανι­χνευ­τούν, ακόμη και από αυτούς που τα δημιουρ­γούν. Ο πολίτης κάθε ηλικίας που θέλει να είναι σωστά ενη­με­ρω­μέ­νος, με ελεύ­θερη πρό­σβαση σε ποιο­τική πλη­ρο­φό­ρηση και που υπο­στη­ρί­ζει την ελεύ­θερη, ανε­πη­ρέ­α­στη, ευσυ­νεί­δητη και αντι­κει­με­νική δημο­σιο­γρα­φία έχει και την ατομική ευθύνη της επι­λο­γής στην ενη­μέ­ρωσή του. Γιατί τα συστή­ματα πεποι­θή­σεων και οι συμπε­ρι­φο­ρές μας είναι τελικά σε μεγάλο βαθμό και απο­τέ­λε­σμα και της πρω­το­γε­νούς τροφής με την οποία «ταΐ­ζουμε» το γνω­στικό μας στομάχι. Ο μέσος χρήστης της ψηφια­κής τεχνο­λο­γίας, επίσης, σήμερα δεν μπορεί να μην προ­βλη­μα­τι­στεί για το πού φτάνουν τα όρια της ψηφια­κής αυθαι­ρε­σίας των τεχνο­λο­γι­κών γιγά­ντων, όπως το Facebook και το Twitter, αλλά και ποια μπορεί να είναι σε παγκό­σμιο επίπεδο η δύναμη που μπορεί να τους τιθα­σεύ­σει, εάν κάτι τέτοιο είναι εφικτό. Υποθέτω ότι κανείς μας δεν θέλει κάποια στιγμή να απο­φα­σί­ζουν οι αλγό­ριθ­μοι για λογα­ρια­σμό μας, όσο και αν αυτό μας δίνει την ψευ­δαί­σθηση ότι κάνει τη ζωή μας πιο εύκολη.

Επίσης, κανείς μας δε θέλει να ξέρει ότι πίσω από την είδηση που δια­βά­ζει βια­στικά στο κινητό του κρύ­βε­ται ένας ολό­κλη­ρος εται­ρι­κός ή κρα­τι­κός μηχα­νι­σμός με καθόλου αθώες προ­θέ­σεις απέ­να­ντι στα σημε­ρινά δημο­κρα­τικά δυτικά καθε­στώτα. Αυτοί είναι μερικοί μόνο από τους προ­βλη­μα­τι­σμούς που τίθε­νται στο βιβλίο και οι απα­ντή­σεις δίνο­νται με βάση πρό­σφα­τες ακα­δη­μαϊ­κές μελέτες, συμπε­ρά­σματα ερευνών σε παγκό­σμιο επίπεδο αλλά και σφυγ­μο­με­τρή­σεις της κοινής γνώμης σε ευρω­παϊκό κυρίως βελη­νε­κές. Θέλω να πιστεύω ότι ο ανα­γνώ­στης του βιβλίου θα αισθαν­θεί καλύ­τερα εξο­πλι­σμέ­νος απέ­να­ντι σε ένα φαι­νό­μενο που είναι παρόν και όλα δεί­χνουν πως θα μας απα­σχο­λή­σει πολύ στο μέλλον είτε ως πολίτες, είτε ως γονείς, δεδο­μέ­νου ότι οι νεό­τε­ρες γενιές είναι σαφώς πιο ευά­λω­τες.

Το ερώτημα πάντως, που όλο και πιο συχνά τίθεται, είναι πόσο εκπαι­δευ­μένη είναι η κοι­νω­νία μας για να προ­στα­τευ­θεί από τα fake news. Και λόγω της εμπει­ρίας σας στην Ευρώπη, θα ήθελα να μας πείτε αν εντο­πί­ζετε δια­φο­ρές στον τρόπο που αυτά μετα­δί­δο­νται και αφο­μοιώ­νο­νται στην Ελλάδα, σε σχέση με την υπό­λοιπη Ευρώπη.

Προ­φα­νώς πρό­κει­ται για ένα παγκό­σμιο φαι­νό­μενο και κάθε κοι­νω­νία έχει (ή δεν έχει) τις δικές της αντι­στά­σεις στις ψευδείς ειδή­σεις και την παρα­πλη­ρο­φό­ρηση. Όσον αφορά στην Ελλάδα, θα ήθελα να ανα­φερθώ μόνο στα απο­τε­λέ­σματα του πρό­σφα­του πανευ­ρω­πα­κού δείκτη κατα­μέ­τρη­σης της δυνα­τό­τη­τας αξιο­λό­γη­σης των ειδή­σεων και της ευα­λω­τό­τη­τας απέ­να­ντι στην παρα­πλη­ρο­φό­ρηση (Media Literacy Index 2021):

Η χώρα μας είναι στην 27η θέση σε σύνολο 35 χωρών και συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται στην 4η χει­ρό­τερη από τις 5 ομάδες ταξι­νό­μη­σης μαζί με την Τουρκία και άλλες βαλ­κα­νι­κές χώρες. Την ανη­συ­χία όσον αφορά στην ικα­νό­τητά μας να δια­κρί­νουμε τις ψευδείς ειδή­σεις επι­τεί­νουν οι μέτριες επι­δό­σεις των Ελλη­νό­που­λων όσον αφορά στην κριτική τους ικα­νό­τητα.

Τα τελευ­ταία απο­τε­λέ­σματα του δείκτη PISA του ΟΟΣΑ (2018) κατα­γρά­φουν δυστυ­χώς ποιο­τική υπο­βάθ­μιση των επι­δό­σεων των Ελλήνων μαθητών. Είναι ενδια­φέ­ρον να υπο­γραμ­μίσω εδώ ότι σύμφωνα με τα πορί­σματα των ειδικών, η εκπαί­δευση και η κριτική γνώση επί των μέσων μαζικής επι­κοι­νω­νίας και γενικά της πλη­ρο­φο­ρίας πρέπει να υπάρχει πλέον ως βασική δεξιό­τητα στα σχολικά προ­γράμ­ματα καθώς και στα προ­γράμ­ματα δια βίου μάθησης των εκπαι­δευ­τι­κών.

Πάντως, η τακτική των fake news, επη­ρε­ά­ζει και αφορά κάθε πτυχή της καθη­με­ρι­νό­τη­τάς μας είτε πρό­κει­ται για την προ­σω­πική, την επαγ­γελ­μα­τική, την ευρύ­τερα κοι­νω­νική, είτε την πολι­τική προ­κα­λώ­ντας αλυ­σι­δω­τές αντι­δρά­σεις και καλ­λιερ­γώ­ντας στρε­βλές θέσεις, απόψεις και συνει­δή­σεις… Υπάρχει τρόπος «ανά­σχε­σης», αντι­με­τώ­πι­σης αυτής της τακτι­κής;

Αναμ­φι­σβή­τητα υπάρ­χουν τρόποι και μάλιστα εξε­λίσ­σο­νται με ταχύ ρυθμό τόσο σε ευρω­παϊκό όσο και σε παγκό­σμιο επίπεδο. Οι κυβερ­νή­σεις πλέον έχουν πλήρη συνεί­δηση ότι οι ψευδείς ειδή­σεις, όποιος και αν είναι ο δημιουρ­γός τους, μπορούν να προ­κα­λέ­σουν κύματα αμφι­σβή­τη­σης εκ μέρους των πολιτών ικανά να δημιουρ­γή­σουν σοβα­ρούς τριγ­μούς στο μοντέλο της δυτικής δημο­κρα­τίας. Έτσι, ένα ολό­κληρο οπλο­στά­σιο αντί­στα­σης για την κατα­πο­λέ­μηση της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης έχει δημιουρ­γη­θεί.

Πρω­το­πό­ρος σε αυτή την προ­σπά­θεια είναι η Ευρω­παϊκή Ένωση, η οποία τελευ­ταία έχει ανα­γκά­σει μεγάλες ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες, όπως το Facebook, να καταρ­γή­σουν δισε­κα­τομ­μύ­ρια ψεύ­τι­κους λογα­ρια­σμούς ως κακό­βου­λους, και το Twitter να προβεί ουσια­στικά σε απα­γό­ρευση των πολι­τι­κών δια­φη­μί­σεων, σε περί­πτωση αμφί­βο­λης προ­έ­λευ­σης. Και πολύ πιο ριζικές πολι­τι­κές ανα­μέ­νο­νται στο άμεσο μέλλον.

Φυσικά καμία δράση από κοι­νο­τι­κούς ή κυβερ­νη­τι­κούς φορείς δεν μπορεί να είναι απο­τε­λε­σμα­τική εάν ο ίδιος ο πολίτης δεν μάθει να θωρα­κί­ζε­ται απέ­να­ντι στο φαι­νό­μενο της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης. Και η κοι­νω­νία τον πολιτών έχει εκεί να παίξει ένα σημα­ντικό ρόλο, όπως και το σχολείο. Θα αφήσω, όμως, τη συνέ­χεια της συζή­τη­σης στον ανα­γνώ­στη να την ανα­κα­λύ­ψει μέσα από τις σελίδες του βιβλίου.

Είναι πάντως τρο­μα­κτικό, κυρία Δια­κο­μα­νώλη, πόσο δυσ­διά­κριτα είναι τα όρια μεταξύ πραγ­μα­τι­κής και ψεύ­τι­κης είδησης. Υπάρ­χουν εργα­λεία τα οποία θα μπο­ρού­σαμε να χρη­σι­μο­ποι­ή­σουμε για να φτά­σουμε στην αλήθεια;

Η αλήθεια είναι ότι οι ψευδείς ειδή­σεις είναι κρυμ­μέ­νες παντού και η διά­κριση μεταξύ αλή­θειας, παρα­πλα­νη­τι­κής είδησης και fake news είναι πολύ λεπτή. Σας φέρνω ως πρό­σφατο παρά­δειγμα τις κατα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές στην βόρεια Εύβοια, ένα απόλυτα θλιβερό γεγονός, κατά τη διάρ­κεια του οποίου κάποιες δηλώ­σεις ξένων πυρο­σβε­στών παρα­ποι­ή­θη­καν από μερίδα του ελλη­νι­κού τύπου με απο­τέ­λε­σμα να κλι­μα­κω­θεί πολι­τική κρίση σχετικά με την ταχύ­τητα πυρό­σβε­σης.

Ο αρχηγός της ξένης πυρο­σβε­στι­κής δύναμης τελικά ανα­γκά­στηκε να προβεί στις απαι­τού­με­νες ενέρ­γειες «για να ανα­κα­λέ­σει τα fake news» που προ­κά­λε­σαν οι παρα­ποι­η­μέ­νες δηλώ­σεις του.

Αν θα μπο­ρούσα να δώσω τρεις-τέσσερις σύντο­μες συμ­βου­λές στους ανα­γνώ­στες σας είναι οι εξής:

1, Ελέγξτε την πηγή της είδησης. Προ­έρ­χε­ται από έναν ανα­γνω­ρι­σμένο και επώνυμο ειδη­σε­ο­γρα­φικό οργα­νι­σμό; Εάν όχι, θα πρέπει να αντι­με­τω­πι­στεί με επι­φύ­λαξη.

2, Ελέγξτε εάν η είδηση που δια­βά­ζετε είναι επώνυμη, εάν δηλαδή μπορεί να απο­δο­θεί σε συγκε­κρι­μένο άτομο, που θα έχει και την ευθύνη για την πιστό­τητα και την σοβα­ρό­τητα του δημο­σιεύ­μα­τος (συνήθως δημο­σιο­γρά­φος). Εάν όχι θα πρέπει να μας προ­βλη­μα­τί­σει το ποιος και με ποιο σκοπό δημο­σιεύει ένα κείμενο χωρίς υπο­γραφή.

3, Ελέγξτε τις πηγές που χρη­σι­μο­ποιού­νται για να στη­ρι­χθεί η αλήθεια των γεγο­νό­των. Είναι επίσημη πλη­ρο­φό­ρηση από πιστο­ποι­η­μέ­νους φορείς (πχ Παγκό­σμιος Οργα­νι­σμός Υγείας για το θέμα των εμβο­λια­σμών) που μπορεί εύκολα να ανα­ζη­τη­θεί στο δια­δί­κτυο, ή μήπως είναι απλά «μαρ­τυ­ρίες της διπλα­νής πόρτας» ή, ακόμα χει­ρό­τερα, το κείμενο ενός απροσ­διό­ρι­στου «ειδικού»; Προ­φα­νώς στη δεύτερη περί­πτωση η πιστό­τητα της είδησης είναι υπό αμφι­σβή­τηση.

4, Σκε­φτείτε πριν μοι­ρα­στείτε μια είδηση στο δια­δί­κτυο! Είναι πολύ εύκολο να κάνουμε ένα share σε κάτι που μας εντυ­πω­σιά­ζει (συνήθως οι ψευδείς ειδή­σεις είναι φτιαγ­μέ­νες για να εντυ­πω­σιά­ζουν, ώστε να ταξι­δεύ­ουν εύκολα και γρήγορα). Αλλά δεν πρέπει.

Το αντί­θετο, πρέπει να ελέγ­ξουμε όλους τους παρα­πάνω παρά­γο­ντες (του­λά­χι­στον) αλλά και να συμ­βου­λευ­τούμε την κοινή μας λογική πριν απο­φα­σί­σουμε να δώσουμε περαι­τέρω «ζωή» στο δια­δί­κτυο σε μια υπό αμφι­σβή­τηση είδηση.

Ας μην ξεχνάμε, επίσης, ότι ειδικά στο δια­δί­κτυο τα παιδιά μας και οι νεό­τε­ροι άνθρω­ποι είναι οι πιο ευά­λω­τες κατη­γο­ρίες που μπορούν ευκο­λό­τερα να πέσουν θύματα της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης. Έχουμε λοιπόν την ευθύνη ως πολίτες να σπά­σουμε αυτή την αλυσίδα.

Γιατί, όπως είδαμε και κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μίας, η παρα­πλη­ρο­φό­ρηση μπορεί να στοι­χί­σει ακόμη και ανθρώ­πι­νες ζωές αλλά και την ποιό­τητα της δημο­κρα­τίας μας. Τέλος, κυρία Φώτη, ως Ροδί­τισσα (και Μονο­λι­θιά­τισσα) θα ήθελα να ευχα­ρι­στήσω την εφη­με­ρίδα «δημο­κρα­τική», όπως και εσάς προ­σω­πικά, για την ευκαι­ρία που μου δίνετε να συζη­τή­σουμε για τις ψευδείς ειδή­σεις με την ευκαι­ρία της κυκλο­φο­ρίας του βιβλίου μου.

Σκοπεύω, δε, εάν μας επι­τρέ­ψουν οι συν­θή­κες, να κάνω μια παρου­σί­αση του βιβλίου και συζή­τηση επί του θέματος στη Ρόδο τον ερχό­μενο Οκτώ­βριο. Σας ευχα­ρι­στώ.