ΤΟΠΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ

Το σχέδιο Ατσεσον για το Καστελλόριζο

news room 9 λεπτά ανάγνωση
87

«Η [ελλη­νική] προ­σφορά του Καστελ­λό­ρι­ζου στην Τουρκία δεν μπορεί να θεω­ρη­θεί πολύ γεν­ναιό­δωρη. Το νησί είναι γενικά άγονο, δεν έχει κάποιο σημα­ντικό αγρο­τικό ή βιο­τε­χνικό τομέα και υπο­στη­ρί­ζει έναν μειού­μενο πλη­θυ­σμό. Δια­θέ­τει ένα μικρό προ­στα­τευ­μένο λιμάνι αλλά δεν είναι εξο­πλι­σμένο με εγκα­τα­στά­σεις επι­σκευής πλοίων, απο­θη­κών ή ανε­φο­δια­σμού. [Επίσης] το Καστελ­λό­ριζο δεν είναι κατάλ­ληλο για εγκα­τα­στά­σεις αερο­πο­ρίας».

Η παρα­πάνω παρά­γρα­φος απο­τε­λεί τμήμα της απόρ­ρη­της ανα­φο­ράς της CIA για το Καστελ­λό­ριζο που συντά­χθηκε τον Αύγου­στο του 1964, στο απο­κο­ρύ­φωμα των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων για το Κυπριακό, και αφο­ρούσε την ελλη­νική πρόταση να δοθεί στους Τούρ­κους το Καστελ­λό­ριζο με αντάλ­λαγμα μια λύση που θα οδη­γούσε στην Ενωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Οι Αμε­ρι­κα­νοί πήγαι­ναν πολλά βήματα πιο πέρα και όπως επι­βε­βαιώ­νουν απο­χα­ρα­κτη­ρι­σμένα έγγραφα της CIA και του Λευκού Οίκου, εξέ­τα­ζαν το ενδε­χό­μενο ανταλ­λα­γής πλη­θυ­σμού μεταξύ Δωδε­κα­νή­σων και Κύπρου. Σύμφωνα με το σχέδιο αυτό, που πάντως δεν είχε τεθεί στο τραπέζι, τα Δωδε­κά­νησα θα περ­νού­σαν στην Τουρκία, οι Τουρ­κο­κύ­πριοι θα μετα­κό­μι­ζαν εκεί και οι Ελληνες Δωδε­κα­νή­σιοι θα μετα­κό­μι­ζαν στην Κύπρο…

Συνά­ντηση στο Καστρί

Σε ό,τι αφορά τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις που βρί­σκο­νταν σε εξέλιξη, είναι απο­κα­λυ­πτική η εμπι­στευ­τική συζή­τηση μεταξύ του Ελληνα πρω­θυ­πουρ­γού Γεωρ­γίου Παπαν­δρέου και του Χένρι Λαμπουίς που έγινε στις 19 Ιουλίου 1964. Ο Χένρι Λαμπουίς ήταν ο Αμε­ρι­κα­νός πρέσβης στην Αθήνα από τον Μάρτιο του 1962 έως τον Μάιο του 1965. Νομικός με ευρύ­τατη μόρφωση είχε παντρευ­τεί σε δεύτερο γάμο την Εύα Κιουρί, θυγα­τέρα της Μαρίας και του Πιερ Κιουρί. Ο Λαμπουίς είχε ανα­πτύ­ξει ανθρω­πι­στική δράση στην Παλαι­στίνη προτού έλθει στην Ελλάδα. Το 1965 ανέλαβε τα ηνία της UNICEF και αμέσως παρέ­λαβε το Νομπέλ Ειρήνης στο όνομα της οργά­νω­σης. Το βράδυ της Κυρια­κής 19 Ιουλίου 1964, ακριβώς στις 11.00, απέ­στειλε στην Ουά­σιγ­κτον ένα τηλε­γρά­φημα που αφο­ρούσε τη συνά­ντηση που είχε γίνει το ίδιο από­γευμα με τον Γεώργιο Παπαν­δρέου στο Καστρί. Στο τηλε­γρά­φημα αυτό ανα­φέ­ρει ότι ο Παπαν­δρέου του είπε ότι θα μπο­ρούσε να συμ­φω­νή­σει ώστε να δώσει η Ελλάδα το Καστελ­λό­ριζο στην Τουρκία ως βάση σε αντάλ­λαγμα για μια καλή λύση για την Ελλάδα στην Κύπρο. Συγκε­κρι­μένα, ο Λαμπουίς ανα­φέ­ρει στο τηλε­γρά­φημά του:

«Σε συνο­μι­λίες μιας ώρας με τον πρω­θυ­πουργό την Κυριακή το από­γευμα, επέ­μεινε ότι είναι επείγον να βρεθεί λύση στο πρό­βλημα της Κύπρου. Υπο­γράμ­μισε ότι ήθελε να διευ­κο­λύ­νει όσο γίνεται τη δουλειά του [ΥΠΕΞ των ΗΠΑ] κ. Ατσεσον και τόνισε ότι γι’ αυτόν τον σκοπό χθες βράδυ κατά το ραδιο­φω­νικό του διάγ­γελμα για πρώτη φορά τόνισε ότι είναι θέμα των συζη­τή­σεων η ασφά­λεια του τουρ­κι­κού κράτους και η προ­στα­σία της τουρ­κι­κής μειο­νό­τη­τας».

«Ο Παπαν­δρέου έδειξε με υπε­ρη­φά­νεια μια νέα φωτο­γρα­φία του προ­έ­δρου Τζόνσον που είχε στη βιβλιο­θήκη του και είπε ότι αισθά­νε­ται άσχημα που έδωσε την εντύ­πωση αδιαλ­λα­ξίας [κατά το ταξίδι του] στην Ουά­σιγ­κτον [23-27 Ιουνίου 1964] ως αντι­τι­θέ­με­νος στην προ­τει­νό­μενη δια­δι­κα­σία αντι­με­τώ­πι­σης του κυπρια­κού προ­βλή­μα­τος. Είπε ότι πίστευε ειλι­κρινά τότε, όπως και τώρα, ότι αν δεν έχουν γίνει οι απαι­τού­με­νες προ­ε­τοι­μα­σίες, οι απευ­θείας συνο­μι­λίες μπορεί να οδη­γή­σουν σε αδιέ­ξοδο και στο ενδε­χό­μενο μιας σύγκρου­σης. Ανέφερε τις τουρ­κι­κές ταραχές στην Κων­στα­ντι­νού­πολη το 1955 ως παρά­δειγμα του τι κάνουν οι Τούρκοι όταν οι συνο­μι­λίες δεν οδηγούν εκεί που θέλουν. Είπε ακόμα ότι θέλει να απο­φύ­γει τον πόλεμο με κάθε κόστος (ανέφερε τη φράση “ο πόλεμος είναι 100 φορές πιο σοβαρός για την Ελλάδα από όσο είναι για τις ΗΠΑ”) και δήλωσε απο­γοη­τευ­μέ­νος ότι δεν έγινε συζή­τηση για κάποια λύση στην Ουά­σιγ­κτον παρά υπήρξε μόνον η πίεση να ξεκι­νή­σουν άμεσα συνο­μι­λίες με τους Τούρ­κους. Με τις διαρ­κείς τουρ­κι­κές απειλές κάτι τέτοιο δεν θα ήταν εφικτό. Ωστόσο [πρό­σθεσε ότι] οι συνο­μι­λίες, που τώρα βρί­σκο­νται σε εξέλιξη στη Γενεύη, είναι η σωστή προ­σέγ­γιση για την εύρεση λύσης και η ελλη­νική κυβέρ­νηση θέλει να διευ­κο­λύ­νει τις συνο­μι­λίες αυτές ως ένα θέμα άμεσης προ­τε­ραιό­τη­τας. [Ο Παπαν­δρέου πρό­σθεσε ότι] το επείγον του πράγ­μα­τος οφεί­λε­ται στο γεγονός ότι ο Μακά­ριος βρί­σκε­ται πιο κοντά στους Σοβιε­τι­κούς και στον [ηγέτη της Αιγύ­πτου] Νάσερ και κάνει κινή­σεις χωρίς να ρωτήσει την ελλη­νική κυβέρ­νηση. Αφησε να εννοη­θεί ότι αν περάσει πολύς χρόνος, μια πλήρως ελεύ­θερη Κύπρος, κάτω από την ισχυρή ανα­το­λική επιρροή, ίσως πάψει να επι­διώ­κει την Ενωση».

Το καθε­στώς των βάσεων

«Σε ό,τι αφορά τη λύση, επα­νέ­λαβε ότι θα πρέπει να προ­σφερ­θούν στην τουρ­κική μειο­νό­τητα όλες οι απα­ραί­τη­τες εγγυ­ή­σεις, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της επι­τή­ρη­σης από τον ΟΗΕ (είπε συγκε­κρι­μένα “οτι­δή­ποτε θέλετε” – “whatever you want”). Για την ασφά­λεια της Τουρ­κίας και για να καλυ­φθεί η πλευρά του προ­βλή­μα­τος που αφορά το τουρ­κικό “εθνικό γόητρο” είπε ότι η Ελλάδα θα συμ­φω­νούσε στη μετα­τροπή των βρε­τα­νι­κών βάσεων σε νατοϊ­κές βάσεις με τουρ­κικά στρα­τεύ­ματα και διοι­κητή. Από τον [ΥΠΕΞ και μετέ­πειτα πρόεδρο της Κύπρου, Σπύρο] Κυπρια­νού είχε ακούσει ότι ο Βρε­τα­νός πρω­θυ­πουρ­γός Ουίλσον και άλλοι στη βρε­τα­νική κυβέρ­νηση ήταν έτοιμοι να αξιο­λο­γή­σουν αυτή την πρόταση. Είπε ότι η Βρε­τα­νία θα μπο­ρούσε να δια­τη­ρή­σει ή να εγκα­τα­λεί­ψει την κυριαρ­χία της στις βάσεις – σε κάθε περί­πτωση θα μπο­ρού­σαν να γίνουν οι κατάλ­λη­λες ενέρ­γειες έτσι ώστε να περά­σουν [οι βάσεις] υπό τη δικαιο­δο­σία του ΝΑΤΟ με Τούρκο διοι­κητή».

«Το τελευ­ταίο αυτό σημείο, κατά την αντί­ληψη του Παπαν­δρέου, θα καλύψει κάθε τουρ­κική απαί­τηση τόσο σε ό,τι αφορά την ασφά­λεια, όσο και σε ό,τι αφορά το γόητρο. Ο Παπαν­δρέου δεν βλέπει καμία πιθα­νό­τητα για [να δημιουρ­γη­θεί] μια περιοχή τουρ­κι­κής κυριαρ­χίας στο νησί. [Σύμφωνα με τον Παπαν­δρέου] Οι συμ­φω­νίες Λον­δί­νου – Ζυρίχης επέ­τρε­ψαν μόνον την παρου­σία τουρ­κι­κού στρατού στο νησί. Το να δοθεί τώρα στην Τουρκία κυριαρ­χική παρου­σία, έπειτα από 100 χρόνια στα οποία δεν είχε καμία διεκ­δί­κηση κυριαρ­χίας, θα ήταν ένα βήμα μη απο­δε­κτό για κάθε ελλη­νική κυβέρ­νηση, αλλά και για τους Κυπρί­ους. Ωστόσο, η ελλη­νική κυβέρ­νηση θα ήταν έτοιμη να δώσει το Καστελ­λό­ριζο ως βάση [η ακριβής φράση του Λαμπουίς είναι: to turn over Kastellorizon as a base]. Υπήρξε μια υπόνοια ότι και κάποιες άλλες παρα­χω­ρή­σεις μπορεί να είναι πιθανές, αλλά αυτές δεν δια­τυ­πώ­θη­καν».

Προς το τέλος του τηλε­γρα­φή­μα­τος, λέει ο Παπαν­δρέου με νόημα, σύμφωνα πάντα με τον Αμε­ρι­κανό πρέσβη: «Οι Ελληνες και οι Αμε­ρι­κα­νοί πρέπει πάντα να μιλάνε ως συγ­γε­νείς γιατί ο Μακά­ριος, η ΕΣΣΔ και η Αίγυ­πτος μιλούν τώρα σαν συγ­γε­νείς».

Ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών Δωδε­κα­νη­σίων – Τουρ­κο­κυ­πρίων

Ρόδος, 31.3.1947. Ο αντι­ναύ­αρ­χος Περι­κλής Ιωαν­νί­δης έχει μόλις παρα­λά­βει τη διοί­κηση των Δωδε­κα­νή­σων από τον Βρετανό στρα­τιω­τικό διοι­κητή, ταξί­αρχο Πάρκερ. Δεκαέξι χρόνια μετά, «ενε­πλά­κη­σαν» στην προ­σπά­θεια επί­λυ­σης του Κυπρια­κού. (Φωτ. ΜΙΧΑΛΗΣ Ν. ΚΑΤΣΙΓΕΡΑΣ «ΕΛΛΑΔΑ 20ός ΑΙΩΝΑΣ, ΟΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ»)

Εγγραφο από τη Βιβλιο­θήκη του Αμε­ρι­κα­νού προ­έ­δρου Λίντον Τζόνσον με ημε­ρο­μη­νία 24 Αυγού­στου 1964 ανα­φέ­ρει, μεταξύ άλλων: «Κατά τη διάρ­κεια συνο­μι­λιών με υπουρ­γούς στο Λονδίνο ο Παπαν­δρέου (σ.σ.: στις 20 Ιουλίου 1964) επι­βε­βαί­ωσε ότι θα μπο­ρούσε να προ­σφέ­ρει μια βάση στο Καστελ­λό­ριζο ως αντάλ­λαγμα για μια συμ­φω­νία στην Κύπρο» (που θα ήταν υπο­χω­ρη­τική από πλευράς της Τουρ­κίας) – (σ.σ.: Ο Παπαν­δρέου φαί­νε­ται ότι επι­δί­ωκε μια λύση που θα οδη­γούσε στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα). Σε άλλο σημείο της μακρο­σκε­λούς ανα­φο­ράς ανα­φέ­ρε­ται η αμε­ρι­κα­νική ιδέα για ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών μεταξύ Κύπρου (Τουρ­κο­κυ­πρίων) και Δωδε­κα­νή­σων, κάτι που προ­φα­νώς, κατά τους Αμε­ρι­κα­νούς, θα ήταν η απα­ραί­τητη «ανταλ­λαγή» για να δεχθεί η Τουρκία την ένωση Ελλάδας – Κύπρου: «Από “πρα­κτι­κής” πλευράς, μια ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών ανάμεσα στην Κύπρο και στα Δωδε­κά­νησα θα ήταν πιθανή και εφικτή. Ο συνο­λι­κός αριθμός των Τούρκων στην Κύπρο είναι περίπου 114.000-120.000 και είναι σχεδόν ο ίδιος με τον αριθμό των Ελλήνων που ζουν στα Δωδε­κά­νησα, που είναι 90.000-100.000. Επι­πλέον, οι δια­φο­ρε­τι­κές όψεις του φυσικού περι­βάλ­λο­ντος (κλίμα, γεω­γρα­φία, υδρο­γρα­φία κ.λπ.) είναι συγκρί­σιμα, αν όχι ίδια».

Η αιτία που η Ουά­σιγ­κτον εξέταζε το ενδε­χό­μενο ανταλ­λα­γής πλη­θυ­σμών και παρα­χώ­ρη­σης των Δωδε­κα­νή­σων στην Τουρκία ήταν το γεγονός ότι εκείνες τις εβδο­μά­δες του καλο­και­ριού του 1964 δια­μορ­φώ­νο­νταν οι συν­θή­κες ελλη­νο­τουρ­κι­κής σύγκρου­σης με επί­κε­ντρο την Κύπρο. Η έκθεση της CIA της ίδιας περιό­δου είναι χαρα­κτη­ρι­στική. Ακο­λου­θούν εκτενή απο­σπά­σματα: «Από τις αρχές Ιουνίου 1964, όταν μια τουρ­κική εισβολή απο­σο­βή­θηκε την τελευ­ταία στιγμή, οι συν­θή­κες έχουν αλλάξει. Οι Ελληνες, που όπως φάνηκε αιφ­νι­διά­στη­καν τον Ιούνιο, μετα­κι­νούν άντρες και όπλα στην Κύπρο τις τελευ­ταίες έξι εβδο­μά­δες. Απο­βι­βά­ζο­νται τη νύχτα και κάτω από συν­θή­κες μέγι­στης ασφά­λειας στο λιμάνι της Λεμεσού».

«Μπορεί να υπάρ­χουν 7.000-8.000 Ελληνες στρα­τιώ­τες στο νησί, πολλοί από αυτούς Ελλη­νο­κύ­πριοι. Υπάρ­χουν τρία συντάγ­ματα πεζικού, εκτός από μονάδες πυρο­βο­λι­κού και ειδικές δυνά­μεις που κρύ­βο­νται στο όρος Τρόοδος στην κεντρική Κύπρο».

«Η ελλη­νική κυβέρ­νηση έχει παρα­δε­χθεί ότι μόνο περίπου 100 αξιω­μα­τι­κοί έχουν “αυτο­μο­λή­σει” για να ακο­λου­θή­σουν τον στρα­τηγό Γρίβα. Οι αξιω­μα­τού­χοι του ΟΗΕ συμ­φω­νούν ότι ελλη­νι­κές δυνά­μεις έχουν φθάσει στο νησί, αλλά πιστεύ­ουν ότι δεν είναι πάνω από 1.200-1.500 άντρες… Οι δυνά­μεις των Ελλη­νο­κυ­πρίων, δια­σκορ­πι­σμέ­νες σε όλο το νησί, αριθ­μούν περίπου 30.000-35.000. Οι αντί­στοι­χες δυνά­μεις των Τουρ­κο­κυ­πρίων δεν ξεπερ­νούν τις 13.000 και δεν δια­θέ­τουν εξο­πλι­σμό και μέσα μετα­φο­ράς. Και οι Τούρκοι προ­ω­θούν λαθραία άντρες και εξο­πλι­σμό στο νησί, αλλά τα μεγέθη είναι ασή­μα­ντα σε σχέση με αυτά των Ελλη­νο­κυ­πρίων. Μπορεί να υπάρ­χουν όχι περισ­σό­τε­ροι από 1.000 Τούρκοι επι­πλέον των 650 που επι­τρέ­πει η συμ­φω­νία (σ.σ.: Ζυρίχης – Λον­δί­νου). Αυτό δείχνει ότι μια τουρ­κική επέμ­βαση ίσως είναι κάτι πολύ πιο δύσκολο από όσο ήταν τον Ιούνιο».

«Η μεγάλη ενί­σχυση των ελλη­νι­κών και ελλη­νο­κυ­πρια­κών δυνά­μεων έχει αυξήσει την αυτο­πε­ποί­θηση του καθε­στώ­τος του Μακα­ρίου. Ο Μακά­ριος έχει κάνει δηλώ­σεις ότι δεν μπορεί να υπάρξει οποιοσ­δή­ποτε συμ­βι­βα­σμός ή παρα­χώ­ρηση αφού τώρα η Κύπρος είναι ένα “απόρ­θητο κάστρο”. Η ελλη­νική κυβέρ­νηση στην Αθήνα, έχοντας γνώση ότι οποια­δή­ποτε βεβια­σμένη ενέρ­γεια από τον Μακάριο και τους ατά­κτους θα μπο­ρούσε να προ­κα­λέ­σει πολε­μική σύρραξη μεταξύ Ελλάδας – Τουρ­κίας, προ­σπα­θεί να βεβαιώ­σει ότι όλες οι δυνά­μεις που βρί­σκο­νται κάτω από την ελλη­νική επιρροή παίρ­νουν εντολές από τον Γρίβα και όχι από τον Μακάριο, υπο­λο­γί­ζο­ντας ότι ο πρώην ήρωας του αντάρ­τι­κου είναι παρά­γο­ντας σύνεσης».

«Την ίδια ώρα, ο Ντιν Ατσεσον προ­χω­ρεί σε δια­βου­λεύ­σεις στη Γενεύη με αντι­προ­σώ­πους των κυβερ­νή­σεων της Ελλάδας και της Τουρ­κίας. Αυτές οι συνο­μι­λίες είναι συνέ­χεια των συνο­μι­λιών που είχε ο πρό­ε­δρος Τζόνσον με τον Τούρκο πρω­θυ­πουργό Ινονού και στη συνέ­χεια με τον Ελληνα πρω­θυ­πουργό Παπαν­δρέου στην Ουά­σιγ­κτον τον Ιούνιο. Η ελλη­νο­κυ­πριακή κυβέρ­νηση δεν έχει αντι­προ­σω­πεία στη Γενεύη και ο Μακά­ριος έχει απο­δο­κι­μά­σει τις συνο­μι­λίες δημο­σίως. Οι συνο­μι­λίες πάντως συνε­χί­ζο­νται με τη λογική ότι η Ελλάδα θα μπο­ρέ­σει να πείσει τους Ελλη­νο­κυ­πρί­ους να δεχθούν μια συμ­φω­νη­θείσα λύση, με ή χωρίς την αποδοχή του Μακα­ρίου. Πρό­σφα­τες ανα­φο­ρές από τον Αμε­ρι­κανό πρέσβη στη Λευ­κω­σία και στην Αθήνα αφήνουν αμφι­βο­λίες ότι η ελλη­νική κυβέρ­νηση μπορεί να ελέγξει σε τέτοιο βαθμό τον Μακάριο. Ο Μακά­ριος, ενάντια στις επι­θυ­μίες της Αθήνας, παρήγ­γειλε τέσ­σε­ρις τορ­πι­λα­κά­τους από τους Σοβιε­τι­κούς».

«Ο κ. Ατσεσον δεν προ­σφέ­ρει κάποιο “Αμε­ρι­κα­νικό Σχέδιο” στη Γενεύη, αλλά μάλλον μια σειρά από διε­ρευ­νη­τι­κές προ­τά­σεις. Οι προ­τά­σεις του περι­λαμ­βά­νουν τη δημιουρ­γία τουρ­κι­κής βάσης στην Κύπρο, μεγάλο βαθμό τοπικής αυτο­διοί­κη­σης για την τουρ­κική μειο­ψη­φία και διεθνή παρου­σία στο νησί για να εγγυ­η­θεί ότι θα γίνουν σεβαστά τα δικαιώ­ματα της μειο­ψη­φίας. Οι Τούρκοι, παρότι επι­μέ­νουν σε κάτι που θυμίζει πλήρη διχο­τό­μηση, έχουν δείξει ευε­λι­ξία όσον αφορά τα σύνορα. Εδειξαν αρχικά ενδια­φέ­ρον για την ελλη­νική προ­σφορά του Καστελ­λό­ρι­ζου, αλλά μόνον ως ένα τμήμα μιας ευρύ­τε­ρης φόρ­μου­λας. Ο Τούρκος στρα­τιω­τι­κός αντι­πρό­σω­πος, στις συνο­μι­λίες που αντα­να­κλούν τις θέσεις του τουρ­κι­κού γενικού επι­τε­λείου, επι­μέ­νει ότι η Τουρκία πρέπει να έχει του­λά­χι­στον ένα λιμάνι στο νησί –κατά προ­τί­μηση την Κερύ­νεια–, επι­πλέον συν­διοί­κηση στην Αμμό­χω­στο».

Πηγή: kathimerini.gr

Πώς σας φάνηκε το άρθρο;

Ένα πάτημα, χωρίς λογαριασμό. Μία ψήφος ανά συσκευή.

Σχολιασμός άρθρου

Προσθέστε ένα σχόλιο

Εμφανίζεται μετά από έγκριση · το e-mail δεν δημοσιεύεται0 / 2000

Τα σχόλια εκφράζουν τον σχολιαστή, όχι τη Δημοκρατική. Όροι σχολιασμού

Τα σχόλια εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Η Δημοκρατική δεν υιοθετεί αυτές τις απόψεις. Διατηρούμε το δικαίωμα να διαγράψουμε όποια σχόλια θεωρούμε προσβλητικά ή περιέχουν ύβρεις, χωρίς καμία προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται. Τα σχόλια δημοσιεύονται μετά από έγκριση· το e-mail δεν δημοσιεύεται.

Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει.