Δ. Mπούχαλης, καθηγητής: «Η φετινή τουριστική σεζόν ήταν απόλυτα εφιαλτική»

Η παν­δη­μία του Covid-19 έχει προ­κα­λέ­σει μεγάλη ανα­στά­τωση στην παγκό­σμια του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία. Πώς θα χαρα­κτη­ρί­ζατε τη φετινή σεζόν;

Η φετινή σεζόν ήταν απόλυτα εφιαλ­τική. Όλοι οι επαγ­γελ­μα­τίες του του­ρι­σμού ανα­γκά­στη­καν να προ­σαρ­μο­στούν σε πρω­τό­γνω­ρες συν­θή­κες και να λει­τουρ­γή­σουν σύμφωνα με αυτές.

Τα επι­δη­μιο­λο­γικά δεδο­μένα αλλά­ζουν διαρκώς, γεγονός που απαιτεί γρήγορα αντα­να­κλα­στικά.

Τα υγειο­νο­μικά πρω­τό­κολλα ασφα­λούς λει­τουρ­γίας των ξενο­δο­χείων λ.χ. ήταν αρχικά δύσκολο να γίνουν κατα­νοητά και η δια­δι­κα­σία της υλο­ποί­η­σης και εφαρ­μο­γής τους ήταν ιδιαί­τερα απαι­τη­τική. Έπειτα, όλοι οι ξενο­δό­χοι βίωσαν την αγωνία της πιθα­νό­τη­τας να νοσήσει κανείς και να μετα­δώ­σει τον ιό σε υπαλ­λή­λους ή σε πελάτες.

Θα έλεγα λοιπόν ότι η φετινή χρονιά, απαιτεί πολύ γερά νεύρα. Είναι όμως και μία χρονιά κατά την οποία απε­δεί­χθη ποιοι είναι οι σωστοί επαγ­γελ­μα­τίες και ποιοι όχι.

Πώς προ­βλέ­πετε ότι θα εξε­λι­χθεί το 2021; Ποιο είναι το αισιό­δοξο και ποιο το απαι­σιό­δοξο σενάριο; Ποιες είναι οι νέες προ­κλή­σεις που θα κληθεί να αντι­με­τω­πί­σει η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία;

Είναι εξαι­ρε­τικά δύσκολο να προ­βλέ­ψει κανείς τι θα γίνει το ’21! Ελπί­ζουμε ότι μέχρι τότε θα έχει κυκλο­φο­ρή­σει το εμβόλιο κατά του Covid-19! Μόνο το εμβόλιο θα φέρει πίσω την… κανο­νι­κό­τητα. Και απ’ ό,τι λένε προ­χω­ρούν οι δια­δι­κα­σίες γρήγορα. Θα έχει κυκλο­φο­ρή­σει όμως μέχρι το Μάρτιο του 2021 και θα έχει δια­νε­μη­θεί σε όλους όσοι το χρειά­ζο­νται;

Εν πάση περι­πτώ­σει, η κυκλο­φο­ρία του εμβο­λίου είναι το αισιό­δοξο σενάριο για τον του­ρι­σμό.

Το απαι­σιό­δοξο σενάριο περι­λαμ­βά­νει τη μη κυκλο­φο­ρία του εμβο­λίου, πράγμα που σημαί­νει ότι θα έχουμε ακόμη μία δύσκολη σεζόν. Ευχό­μα­στε του­λά­χι­στον ότι θα είμαστε σε θέση να δια­χει­ρι­στούμε πιο απο­τε­λε­σμα­τικά τον covid-19, ακόμη και χωρίς το εμβόλιο και ότι θα έχουμε ανα­πτύ­ξει τα αντα­να­κλα­στικά εκείνα και την εμπει­ρία που θα μας βοηθούν στο να αντα­πο­κρι­νό­μα­στε άμεσα στην κάθε ανάγκη που παρου­σιά­ζε­ται. Όπως όμως και να έχει, δεν θα επι­στρέ­ψουμε σύντομα στα δεδο­μένα του 2019.

Έχω όμως να παρα­τη­ρήσω ότι μέσα σε όλη αυτή τη δύσκολη συγκυ­ρία, όπου κανείς έπρεπε να προ­σαρ­μό­ζε­ται σε ένα δύσκολο και διαρκώς μετα­βαλ­λό­μενο περι­βάλ­λον, ανα­δεί­χθηκε η ανάγκη επαγ­γελ­μα­το­ποί­η­σης του του­ρι­σμού.

Επι­χει­ρή­σεις οι οποίες λει­τουρ­γούν ερα­σι­τε­χνικά, δυσκο­λεύ­τη­καν σαφώς περισ­σό­τερο να αντε­πε­ξέλ­θουν. Και θα ήθελα να αποφύγω να πω ότι είναι οι μικρότερες-αν και συνήθως πρό­κει­ται για τις μικρότερες-επιχειρήσεις.

Μοιραία θα συγκε­ντρω­θεί το κεφά­λαιο σε επαγ­γελ­μα­τίες οι οποίοι μπορούν να λει­τουρ­γή­σουν με υψηλό επαγ­γελ­μα­τι­σμό και χρη­σι­μο­ποιούν τα πλέον σύγ­χρονα και ανα­γκαία εργα­λεία.

Συνεπώς, η επόμενη μέρα θα έχει επαγ­γελ­μα­τι­σμό, προ­σω­πο­ποι­η­μέ­νες υπη­ρε­σίες, δηλαδή υπη­ρε­σίες που θα προ­σαρ­μό­ζο­νται στις ανάγκες των κατα­να­λω­τών. Και σαφώς θα υπάρχει μεγα­λύ­τερη χρήση της τεχνο­λο­γίας. Η του­ρι­στική εμπει­ρία θα συν­δια­μορ­φώ­νε­ται με βάση τις τοπικές παρα­μέ­τρους… Αυτό θα συντε­λέ­σει δε στην απο­μα­ζι­κο­ποί­ηση της του­ρι­στι­κής εμπει­ρίας. Απο­δο­μεί­ται πολύ απλά η πεπα­τη­μένη δομή του του­ρι­σμού και παρα­με­τρο­ποιεί­ται η εμπει­ρία ανάλογα με τις ανάγκες των επι­σκε­πτών.

Έχουν ενδια­φέ­ρον όλα όσα περι­γρά­φετε… Πώς όμως θα πρέπει να προ­σαρ­μο­στεί στις νέες αυτές τάσεις ο κάθε προ­ο­ρι­σμός;

Καταρ­χάς, σε κάθε προ­ο­ρι­σμό θα πρέπει να συμ­φω­νή­σουν όλα τα συμ­βαλ­λό­μενα μέρη πώς θέλουν να δια­μορ­φώ­σουν το του­ρι­στικό προϊόν. Συνήθως, βλέ­πουμε τους μεν να οδεύουν προς μία κατεύ­θυνση και τους δε προς άλλη… Θα πρέπει να συνα­πο­φα­σί­σουμε τι είδους του­ρι­σμό θέλουμε και να κατα­λή­ξουμε από κοινού σε μία ενιαία του­ρι­στική στρα­τη­γική…

Μία παρα­κα­τα­θήκη του κορω­νοϊού, είναι ακριβώς η ανά­δειξη της ανάγκης να καθί­σουν όλοι μαζί σε ένα τραπέζι και να χαρά­ξουν ενιαία του­ρι­στική στρα­τη­γική.

Χαρα­κτη­ρι­στικό είναι το παρά­δειγμα της Ρόδου. Η Περι­φέ­ρεια Ν. Αιγαίου μαζί το Δήμο Ρόδου ανέθεσε σε επαγ­γελ­μα­τίες, όπως ο Γιάννης Φώτης, την του­ρι­στική της στρα­τη­γική.

Το προϊόν της συνερ­γα­σίας αυτής, είναι εξαι­ρε­τικά επι­τυ­χη­μένο και στο­χευ­μένο. Η συνερ­γα­σία αυτή προ­έ­κυψε λόγω των έκτα­κτων συν­θη­κών που επι­κρα­τούν, όμως τελικά απέδωσε καρπούς. Όσοι δεν κατα­φέρ­νουν να συνεν­νοη­θούν και να συνερ­γα­στούν, δεν έχουν τα επι­θυ­μητά απο­τε­λέ­σματα.

Συνο­ψί­ζο­ντας, θα έλεγα ότι η Ρόδος απέ­δειξε πώς μπορεί να αντε­πε­ξέλ­θει στα πολύ δύσκολα με ένα μοντέλο διοί­κη­σης του­ρι­σμού το οποίο την επόμενη μέρα θα είναι απα­ραί­τητο για όλους τους του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς.

Όντως, η Ρόδος είναι ένας από τους προ­ο­ρι­σμούς που ανα­γνω­ρί­ζε­ται παγκο­σμίως για την επιτυχή δια­χεί­ριση των νέων συν­θη­κών που δημιούρ­γησε η παν­δη­μία του κορω­νοϊού. Δέχθηκε μέχρι στιγμής ένα αυξη­μένο αριθμό επι­σκε­πτών που δηλώ­νουν ικα­νο­ποι­η­μέ­νοι από την του­ρι­στική εμπει­ρία που είχαν. Γνω­ρί­ζετε τη Ρόδο καλά. Πού πιστεύ­ετε ότι οφεί­λε­ται η επι­τυ­χία αυτή;

Η Ρόδος πήγε καλύ­τερα απ’ ότι περι­μέ­ναμε. Στο εφιαλ­τικό περι­βάλ­λον που λει­τουρ­γούμε, ο προ­ο­ρι­σμός είχε εξαι­ρε­τι­κές επι­δό­σεις. Και τα κατά­φερε τόσο καλά, επειδή οι επαγ­γελ­μα­τίες του τόπου μπήκαν μπροστά, ανα­γνω­ρί­στη­καν από τις Αρχές, και από τους διά­φο­ρους stakeholders.

Για πρώτη φορά όλα τα συμ­βαλ­λό­μενα μέρη κατά­φε­ραν να συνεν­νοη­θούν και να συνερ­γα­στούν και αυτό το θετικό κλίμα είναι εμφανές.

Βεβαίως, πρέπει να ανα­γνω­ρί­σει κανείς το γεγονός ότι και ο Σύλ­λο­γος Διευ­θυ­ντών Ξενο­δο­χείων Ρόδου με πρόεδρο τον κ. Γ. Ματσί­γκο, ξεκί­νησε από νωρίς τις ενη­με­ρω­τι­κές δράσεις γα την εφαρ­μογή των υγειο­νο­μι­κών πρω­το­κόλ­λων και την προ­σαρ­μογή στα νέα δεδο­μένα.

Συνερ­γα­στή­καμε στη δια­δι­κα­σία αυτή… και τους πρό­τεινα να υιο­θε­τή­σουν κάποιες μικρές τοπικές επι­χει­ρή­σεις… να βοη­θή­σουν την τοπική μικρή επι­χεί­ρηση να αντι­λη­φθεί τι πρέπει να κάνει για την ασφαλή της λει­τουρ­γία.

Θέλω όμως να σταθώ και σε ένα ακόμη σημα­ντικό παρά­γο­ντα για την επι­τυ­χία, αυτό της αλλη­λεγ­γύης όπου η Ρόδος έδειξε το καλό παρά­δειγμα. Εστια­τό­ρια (βλ.

Το Μαρούλι) μοί­ρα­ζαν φαγητό σε όσους το είχαν ανάγκη, κάποιες ξενο­δο­χεια­κές επι­χει­ρή­σεις που δεν άνοιξαν καθόλου, ή άνοιξαν καθυ­στε­ρη­μένα (π.χ. Atrium) μοί­ρα­σαν τρόφιμα στους υπαλ­λή­λους τους κ.ο.κ. Όλα αυτά απο­δει­κνύ­ουν ότι υπάρχει φιλό­τιμο, υπάρχει αλλη­λεγ­γύη που λει­τουρ­γεί προς όφελος της τοπικής κοι­νω­νίας.

Στους περισ­σό­τε­ρους προ­ο­ρι­σμούς, η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία δεν λει­τουρ­γεί απο­κλει­στικά με το ντόπιο πλη­θυ­σμό, όπως συμ­βαί­νει στη Ρόδο. Η Ρόδος είναι αυτάρ­κης σε εργα­τικό δυνα­μικό ενώ αντί­θετα οι Κυκλά­δες και η Κως χρειά­ζο­νται…εισα­γό­μενο εργα­τικό δυνα­μικό. Είναι εξαι­ρε­τικά σημα­ντικό που σε μία τόσο δύσκολη εποχή, υπήρξε μέριμνα για τους εργα­ζό­με­νους στη Ρόδο οι οποίοι ζουν από τον του­ρι­σμό.

Η Ρόδος στάθηκε στα πόδια της επειδή οι Αρχές και οι φορείς συνεν­νο­ή­θη­καν και λει­τούρ­γη­σαν επαγ­γελ­μα­τικά. Η πρω­το­βου­λία της Περι­φέ­ρειας με το Δήμο και τους φορείς, είναι ένα πρω­τό­γνωρο δείγμα καλής συνερ­γα­σίας. Η Ρόδος τα κατά­φερε, επειδή οι διευ­θυ­ντές των ξενο­δο­χείων λει­τούρ­γη­σαν με άψογο επαγ­γελ­μα­τι­σμό. Υπήρξε αλλη­λεγ­γύη και αλλη­λο­βο­ή­θεια. Έμαθα επίσης ότι τα ταξί τήρησαν τα υγειο­νο­μικά πρω­τό­κολλα ευλα­βικά, παρέ­χο­ντας υψηλού επι­πέ­δου υπη­ρε­σίες…

Γενικώς, όλοι έβαλαν πλάτη, επι­χει­ρή­σεις και ιδιώτες στή­ρι­ξαν την κοι­νω­νία. Αυτές είναι εξαι­ρε­τι­κές πρω­το­βου­λίες της Ρόδου που συνε­τέ­λε­σαν στην επιτυχή δια­χεί­ριση των δύσκο­λων κατα­στά­σεων.

Βεβαίως, πρέπει να παρα­δε­χθούμε ότι πολλοί από τους πελάτες μπήκαν σε μεγάλα ξενο­δο­χεία και παρέ­μει­ναν εκεί. Και αυτή είναι μία πραγ­μα­τι­κό­τητα την οποία θα πρέπει να εξε­τά­σει κανείς σχο­λα­στικά. Μπορεί όμως να μας πάρει ώρες ατε­λεί­ω­τες αυτή η ανάλυση.

Φταίει το all inclusive η ποιό­τητα του εξω­ξε­νο­δο­χεια­κού προ­ϊ­ό­ντος για την αποχή των του­ρι­στών από την αγορά;

Είναι λαθε­μένη αντί­ληψη αυτή. Τα all inclusive ξενο­δο­χεία δεν επι­θυ­μούν να κρατούν τον πελάτη διαρκώς μέσα. Προ­φα­νώς για λόγους οικο­νο­μίας… Είναι όμως ζήτημα που χρειά­ζε­ται μεγάλη ανάλυση. Βεβαίως το all inclusive δεν θα καταρ­γη­θεί έτσι απλά, αφού το συγκε­κρι­μένο μοντέλο εξυ­πη­ρε­τεί πάρα πολύ συγκε­κρι­μέ­νες ανάγκες. Εάν λ.χ. μία τετρα­με­λής οικο­γέ­νεια χρειά­ζε­ται να ξοδέψει 200 ευρώ ημε­ρη­σίως για να φάει στην ταβέρνα, αντι­λαμ­βά­νε­στε ότι δεν μπορεί να αντέξει το κόστος αυτό.

Τίθεται το ερώτημα εάν κατα­φέ­ρουν να επι­βιώ­σουν από αυτή την κρίση τουρ οπε­ρέι­τορς, του­ρι­στι­κοί πρά­κτο­ρες και αερο­πο­ρι­κές… Τι θα σήμαινε η συρ­ρί­κνωση όλων αυτών που δια­κι­νούν τον του­ρι­σμό;

Όλη την του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία απα­σχο­λεί το ερώτημα, ποιος θα επι­βιώ­σει από αυτή την κρίση. Πρό­κει­ται όμως ένα διεθνές φαι­νό­μενο. Φέτος η Disney World Φλό­ρι­ντα έκλεισε έπειτα από 60 χρόνια και μιλάμε για μία πολι­τεία των ΗΠΑ όπου το 70% του εισο­δή­μα­τος προ­έρ­χε­ται από την του­ρι­στική φορο­λο­γία.

Είναι σίγουρο ότι κάποιοι θα αντέ­ξουν και ότι κάποιοι δεν θα αντέ­ξουν .

Όπως επίσης είναι σίγουρο ότι η επόμενη μέρα θα είναι απαι­τη­τική. Αυτό είναι δεδο­μένο. Το θέμα είναι ότι θα πρέπει να υπάρχει αλλη­λεγ­γύη, οικο­νο­μική στα­θε­ρό­τητα και υψηλού επι­πέ­δου επαγ­γελ­μα­τι­σμός. Αυτό που απε­δεί­χθη είναι ότι οι συνετοί επαγ­γελ­μα­τίες περιό­ρι­σαν τη ζημιά τους και κατόρ­θω­σαν να σταθούν όρθιοι. Όμως όλοι αυτοί δεν έγιναν ξαφνικά καλοί επαγ­γελ­μα­τίες, ήταν ανέ­κα­θεν και κατόρ­θω­σαν να ενι­σχύ­σουν ακόμη περισ­σό­τερο την αντα­γω­νι­στι­κό­τητά τους την επόμενη ημέρα.

Δεν υπάρχει ευε­λι­ξία πλέον. Ο επαγ­γελ­μα­τι­σμός δεν είναι…nice to have, αλλά must have. Ήρθε η ώρα να δια­χω­ρι­στεί η ήρα από το στάχυ!

Η Βρε­τα­νική του­ρι­στική αγορά είναι από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες για ελλη­νι­κούς προ­ο­ρι­σμούς, όπως η Ρόδος. Καθώς επί­κει­ται το BREXIT και σε περί­πτωση που συνε­χι­σθεί η παν­δη­μία, πώς πιστεύ­ετε ότι θα συμπε­ρι­φερ­θεί η συγκε­κρι­μένη αγορά;

Στο άμεσο μέλλον βλέ­πουμε έξαρση των κρου­σμά­των του κορω­νοϊού παγκο­σμίως και ένα δεύτερο κύμα της παν­δη­μίας στην Ευρώπη.

Από τη Δευτέρα 14 Σεπτεμ­βρίου, η βρε­τα­νική Κυβέρ­νηση απα­γο­ρεύει με νόμο τις συγκε­ντρώ­σεις περισ­σό­τε­ρων των έξι ατόμων σε εσω­τε­ρικό ή εξω­τε­ρικό χώρο και προ­βλέ­πε­ται η επιβολή σχε­τι­κών προ­στί­μων.

Αντι­λαμ­βά­νε­στε λοιπόν γιατί παίρνει αυτά τα σκληρά μέτρα. Και παρ΄όλα αυτά, κάποιοι προ­σπα­θούν να κρα­τή­σουν την αγορά ανοιχτή και να φέρνει αερο­πλάνα γεμάτα με του­ρί­στες, να τους υπο­δε­χό­μα­στε στα ξενο­δο­χεία και να κάνουμε δια­κο­πές όλοι μαζί.

Νομίζω ότι θα πρέπει να είμαστε πιο συνετοί στο τι ζητούμε…, ειδικά εάν δεν μπο­ρούμε να επι­βά­λουμε ανα­γκαία μέτρα για να προ­στα­τεύ­σουμε τους πελάτες μας, το προ­σω­πικό, την τοπική κοι­νω­νία…

Διέρ­ρευ­σαν βίντεο από διά­φο­ρες περιο­χές της Ελλάδας για τον τρόπο δια­σκέ­δα­σης των Βρε­τα­νών που δεν αντα­πο­κρί­νε­ται στις συν­θή­κες του Covid…

Η Βρε­τα­νία βρί­σκε­ται σε εξαι­ρε­τικά δύσκολη κατά­σταση για μία σειρά από λόγους. Δεν έχει δια­χει­ρι­στεί καλά την παν­δη­μία, έχει πολλούς νεκρούς, υπάρχει μεγάλη ύφεση στην οικο­νο­μία.

Οι δυσκο­λίες ξεκί­νη­σαν με το Brexit και η παν­δη­μία έκανε πολύ χει­ρό­τερα τα πράγ­ματα. Αυτή τη στιγμή υπάρ­χουν πολλοί άνθρω­ποι σε ανα­στολή εργα­σίας, ή έχουν απο­λυ­θεί. Επι­χει­ρή­σεις κλεί­νουν, πολλά μαγαζιά είναι ξενοί­κια­στα.

Είναι σχεδόν βέβαιο ότι για όλους αυτούς τους λόγους Θα έχουμε μία καρα­μπι­νάτη ύφεση από τη βρε­τα­νική αγορά η οποία θα μας προ­βλη­μα­τί­σει το ‘21 αλλά και το ’22. Συνο­λικά έχει πρό­βλημα ως αγορά… Ο κορω­νο­ϊός άλλαξε την ατζέντα και οι δια­δι­κα­σίες του BREXIT έμειναν στά­σι­μες ενώ οι προ­θε­σμίες τρέχουν.

Βέβαια δεν πρέπει να παρα­βλέ­πουμε το γεγονός ότι σχεδόν καμία αγορά δεν βρί­σκε­ται σε καλή κατά­σταση… Το ίδιο δύσκολα είναι τα πράγ­ματα και για τους Έλληνες για τους οποίους η ύφεση της οικο­νο­μίας και η ανεργία είναι από τα μεγα­λύ­τερα προ­βλή­ματα. Πρέπει να αντι­λη­φθούμε ότι από αυτή την παν­δη­μία έχασαν τη ζωή τους 900.000 άνθρω­ποι, έχουμε 27,5 εκατ. ανθρώ­πων που έχουν προ­σλη­φθεί από τον ιό και δεν ξέρουμε ποια θα είναι η ημε­ρο­μη­νία λήξης αυτής της κατά­στα­σης που βιώνει όλη η ανθρω­πό­τητα.

Βρι­σκό­μα­στε σε ένα αερο­πλάνο το οποίο είναι βέβαιο ότι θα πέσει. Το θέμα όμως είναι πώς θα κατα­φέ­ρουμε να μειώ­σουμε τις επι­πτώ­σεις από την πτώση αυτή. Συνεπώς, αυτό που πρέπει να κάνουμε φέτος, είναι να στη­ρί­ξουμε τους εργα­ζό­με­νους στον του­ρι­σμό, να επεν­δύ­σουμε στην αλλη­λεγ­γύη, να εφαρ­μό­σουμε μέτρα τόνωσης της οικο­νο­μίας. Βοήθεια και αλλη­λο­κα­τα­νό­ηση χρειά­ζο­νται για να ξεπε­ρά­σουμε το σκόπελο. Το ουράνιο τόξο θα βγει κάποια στιγμή, το θέμα είναι πότε.

Κλεί­νο­ντας, πώς θα χαρα­κτη­ρί­ζατε την του­ρι­στική προβολή της χώρας εν μέσω της παν­δη­μίας του κορω­νοϊού; Πού πιστεύ­ετε ότι θα πρέπει να επι­κε­ντρω­θεί η νέα στρα­τη­γική προ­βο­λής και ποια μέσα θα πρέπει να αξιο­ποι­η­θούν;

Φέτος θα έλεγα ότι υπήρξε κακο­φω­νία σε ό,τι αφορά τις προ­σεγ­γί­σεις του­ρι­στι­κής προ­βο­λής. Όταν μιλάμε για προβολή, πολύς κόσμος νομίζει ότι μιλάμε για δια­φή­μιση.

Όταν όμως δεν υπάρχει ζήτηση… είναι λάθος να επεν­δύ­εις σε πλη­ρω­μένη δια­φή­μιση. Αυτό που είπα στην αρχή της παν­δη­μίας, είναι ότι θα έπρεπε να εστιά­σουμε στην επι­κοι­νω­νία. Όταν βγήκαν διά­φο­ρες δια­φη­μί­σεις, δια­φώ­νησα με τη στρα­τη­γική που ακο­λου­θή­θηκε, με το δημιουρ­γικό και το μήνυμα που έβγαλε φέτος η ελλη­νική πολι­τεία. Θεωρώ ότι ήταν μπερ­δε­μένο, ότι ήταν λάθος… Ήταν μία άστοχη του­ρι­στική προβολή.

Πρέπει επι­τέ­λους να συμ­φω­νή­σουμε στην του­ρι­στική στρα­τη­γική της χώρας, στην περι­φε­ρειακή και τοπική του­ρι­στική στρα­τη­γική. Πρέπει να κατα­λή­ξουν οι ιθύ­νο­ντες, οι κεντρι­κές αρχές και οι διά­φο­ροι περι­φε­ρεια­κοί και τοπικοί φορείς σε μία συγκε­κρι­μένη στρα­τη­γική, πριν αρχί­σουν να προ­βάλ­λουν οτι­δή­ποτε. Και εν πάση περι­πτώ­σει, η δια­φή­μιση είναι ένας παρω­χη­μέ­νος τρόπος προ­βο­λής, ειδικά στην περί­πτωση του του­ρι­σμού. Είναι ένας ακριβός τρόπος επι­κοι­νω­νίας ενώ υπάρ­χουν άλλες πολύ πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κές λύσεις.

Θα επα­να­λάβω για μία ακόμη φορά, ότι πριν την προβολή θα πρέπει να κατα­λή­ξουμε στην του­ρι­στική στρα­τη­γική σε εθνικό, περι­φε­ρειακό και τοπικό επίπεδο. Όλες αυτές οι στρα­τη­γι­κές θα πρέπει να συν­δέ­ο­νται μεταξύ τους, να κου­μπώ­νει η μία στην άλλη.

Η αγρα­νά­παυση που έχει επι­βά­λει ο κορω­νο­ϊός, απο­τε­λεί μία εξαι­ρε­τική ευκαι­ρία να καθί­σουμε στο τραπέζι των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων, να συνεν­νοη­θούμε σοβαρά για την ενιαία του­ρι­στική στρα­τη­γική της χώρας και να απο­φα­σί­σουμε πώς θα πορευ­θούμε συντο­νι­σμένα.

Ας ξεκι­νή­σουμε από το νοι­κο­κύ­ρεμα, την ανά­πτυξη των υπη­ρε­σιών, την δημιουρ­γία αυθε­ντι­κής εμπει­ρίας, την δια­φο­ρο­ποί­ηση και την δυνα­μική εκπαί­δευση και ας βελ­τιώ­σουμε την υποδομή μας πριν φθά­σουμε στην προβολή, την οποία πλη­ρώ­νει συνήθως κάποιος τρίτος, δηλαδή ο φορο­λο­γού­με­νος πολίτης. Είναι εξαι­ρε­τικά σημα­ντικό να βελ­τιώ­σουμε την υποδομή μας και τον επαγ­γελ­μα­τι­σμό μας πριν κάνουμε οτι­δή­ποτε σε επίπεδο επι­κοι­νω­νίας και προ­βο­λής.

Πάντα μετά την καται­γίδα βγαίνει το ουράνιο τόξο. Ας κρα­τή­σουμε γερά την ομπρέλα μας, ας ανα­συ­ντα­χθούμε και ας προ­ε­τοι­μα­στούμε για τις νέες προ­κλή­σεις που μας περι­μέ­νουν. Φέτος βρε­θή­καμε όλοι πιο κοντά παρόλη την από­σταση. Εάν το απο­φα­σί­σουμε, μπο­ρούμε να ανα­δεί­ξουμε όλοι μαζί τη χώρα και τον κάθε προ­ο­ρι­σμό!