«Δημοκρατία της Μακεδονίας του Ίλιντεν», λένε τα σκοπιανά ΜΜΕ

Πολλά μέσα ενη­μέ­ρω­σης των Σκο­πί­ων επι­χει­ρούν για λό­γους προ­πα­γάν­δας και με προ­φα­νή προ­βο­κα­τό­ρι­κο τρόπο, να δώ­σουν τη δική τους ει­κό­να για το όνομα των Σκο­πί­ων

Οπως ανα­φέ­ρουν δη­μο­σιεύ­μα­τα αυτό που συμ­φω­νή­θη­κε είναι «Δη­μο­κρα­τία της Μα­κε­δο­νί­ας του Ίλι­ντεν». Το συ­γκε­κρι­μέ­νο όνομα ανα­φέ­ρε­ται σε μάχη με στόχο την δη­μιουρ­γία σλά­βι­κου κρά­τους στην Μα­κε­δο­νία που πε­ρι­λαμ­βά­νει όλα τα ελ­λη­νι­κά εδάφη.

Τα δη­μο­σιεύ­μα­τα για την ονο­μα­σία δεν είναι μόνο από σκο­πια­νά αλλά και από κο­σο­βά­ρι­κα ΜΜΕ. Γε­γο­νός που δεί­χνει ότι υπάρ­χει προ­φα­νής προ­σπά­θεια δη­μιουρ­γί­ας εντυ­πώ­σε­ων αφού σε καμιά πε­ρί­πτω­ση δεν θα μπο­ρού­σε να δε­χθεί η Ελ­λά­δα ένα τέ­τοιο όνομα. Αλ­λω­στε, η εξέ­γερ­ση του Ιλι­ντεν είναι εθνι­κή εορτή για τα Σκό­πια και έχει φα­νε­ρά αλυ­τρω­τι­κά στοι­χεία.

Δεν μπο­ρεί να είναι και το έκτο όνομα που φέ­ρε­ται να έπεσε στο τρα­πέ­ζι των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων στη Σόφια.

Δια­βά­ζο­ντας στο Βι­κι­πε­δία την ιστο­ρία, βρί­σκει κα­νείς πολύ εν­δια­φέ­ρο­ντα στοι­χεία για την υπό­θε­ση του Ιλι­ντεν.

Η Εξέ­γερ­ση του Ίλι­ντεν (βουλ­γα­ρι­κά: Илинденско-Преображенско въстание, προ­φέ­ρε­ται Ηλι­ντέν­σκο-Πρε­ο­μπρά­ζεν­σκο βά­στα­νιε, κυ­ριο­λε­κτι­κά: Εξέ­γερ­ση του Προ­φή­τη Ηλία-Με­τα­μορ­φώ­σε­ως) ήταν μία επα­νά­στα­ση σλα­βο­φώ­νων της Μα­κε­δο­νί­ας που ορ­γα­νώ­θη­κε και υλο­ποι­ή­θη­κε στο Μα­κε­δο­νι­κό έδα­φος από την αυ­το­νο­μι­στι­κή ορ­γά­νω­ση Εσω­τε­ρι­κή Μα­κε­δο­νο-Αδρια­νου­πο­λι­τι­κή Επα­να­στα­τι­κή Ορ­γά­νω­ση τον Ιού­λιο (Ιου­λια­νό Ημε­ρο­λό­γιο) / Αύ­γου­στο (Γρη­γο­ρια­νό Ημε­ρο­λό­γιο) του 1903 ενά­ντια στην Οθω­μα­νι­κή Αυ­το­κρα­το­ρία. Σή­με­ρα αυτή η επα­νά­στα­ση γιορ­τά­ζε­ται στην πρώην Γιου­γκο­σλα­βι­κή Δη­μο­κρα­τία της Μα­κε­δο­νί­ας ως εθνι­κή επέ­τειος και για πολ­λούς στη χώρα θε­ω­ρεί­ται η αρχή της Σλα­βο­μα­κε­δο­νι­κης εθνο­γέ­νε­σης, ενώ την υιο­θε­τεί και η Βουλ­γα­ρία.

Στις 20 Ιου­λί­ου

Ονο­μά­στη­κε έτσι από την ημέρα που ξε­κί­νη­σε, την ημέρα του Προ­φή­τη Ηλία, στις 20 Ιου­λί­ου (Ιου­λια­νό Ημε­ρο­λό­γιο) / 2 Αυ­γού­στου 1903 (γρη­γο­ρια­νό ημε­ρο­λό­γιο), στο Βι­λα­έ­τι του Μο­να­στη­ρί­ου και συ­γκε­κρι­μέ­να στους κα­ζά­δες Αχρί­δας, Πρέ­σπας, Κι­τσό­βου, Μο­να­στη­ρί­ου, Φλώ­ρι­νας, Κα­στο­ριάς και Καϊ­λα­ρί­ων, όπου ση­μειώ­θη­κε και η πιο έντο­νη και εντυ­πω­σια­κή σε απο­τε­λέ­σμα­τα δράση, στα βό­ρεια δια­με­ρί­σμα­τα του Βι­λα­ε­τί­ου της Θεσ­σα­λο­νί­κης, που γει­τό­νευαν με τη βουλ­γα­ρι­κή ηγε­μο­νία και σε ορι­σμέ­νες πε­ριο­χές του Βι­λα­ε­τί­ου της Αδρια­νού­πο­λης, κυ­ρί­ως στην πε­ριο­χή των Σα­ρά­ντα Εκ­κλη­σιών.

Στις αρχές του 20ου αιώνα η Οθω­μα­νι­κή αυ­το­κρα­το­ρία κα­τέρ­ρεε κάτω από το παλιό μο­ντέ­λο διοί­κη­σης, την γρα­φειο­κρα­τία και την δια­φθο­ρά, την αύ­ξη­ση των ει­σα­γω­γών με βιο­μη­χα­νι­κά προ­ϊ­ό­ντα, την αύ­ξη­ση της τιμής των αγρο­τι­κών προ­ϊ­ό­ντων, την αδυ­να­μία της να εκ­βιο­μη­χα­νι­στεί. Η οι­κο­νο­μι­κή δύ­να­μη του μου­σουλ­μα­νι­κού πλη­θυ­σμού στην Μα­κε­δο­νία και την Θράκη εξα­σθε­νού­σε και οι χρι­στια­νι­κοί και εβραϊ­κοί πλη­θυ­σμοί, ιδιαί­τε­ρα των πό­λε­ων και των κω­μο­πό­λε­ων, είχαν απο­κτή­σει με­γά­λη ευ­ρω­στία που αντι­κα­το­πτρί­ζο­νταν στην άνοδο του βιο­τι­κού και του μορ­φω­τι­κού επι­πέ­δου. Οι χρι­στια­νι­κοί και εβραϊ­κοί πλη­θυ­σμοί είχαν απο­κτή­σει τον έλεγ­χο του εμπο­ρί­ου, της οι­κια­κής βιο­τε­χνί­ας ακόμα και της τουρ­κι­κής διοί­κη­σης, όπου πα­ρα­τη­ρού­νται συχνά φαι­νό­με­να δια­φθο­ράς. Στις αγρο­τι­κές πε­ριο­χές, ενώ τις εκτά­σεις τις εί­χα­νε πα­λαιό­τε­ρα οι με­γά­λοι τούρ­κοι γαιο­κτή­μο­νες οι οποί­οι συ­μπε­ρι­φέ­ρο­νταν άδικα και βά­ναυ­σα στους χρι­στια­νούς ερ­γά­τες με πα­ρα­κρά­τη­ση της αμοι­βής τους, σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις, όπως βι­λα­έ­τι του Μο­να­στη­ρί­ου, οι χρι­στια­νι­κοί και οι εβραϊ­κοί πλη­θυ­σμοί είχαν απο­κτή­σει ακόμα και τις μισές εκτά­σεις των πα­λαιών τσι­φλι­κί­ων.

Αντάρ­τι­κο

Τα ανταρ­τι­κά σώ­μα­τα των διά­φο­ρων εθνι­κών ομά­δων προ­σπα­θού­σαν με θε­μι­τά ή όχι μέσα, συχνά με την βία, να εκ­φο­βί­σουν τον αντί­πα­λο εθνι­κό πλη­θυ­σμό. Τα νέα σλα­βό­φω­να κράτη (Βουλ­γα­ρία, και Σερ­βία) αλλά και η Ελ­λά­δα άρ­χι­σαν να διεκ­δι­κούν τα κομ­μά­τια της Μα­κε­δο­νί­ας και της Θρά­κης βα­σι­ζό­με­νοι σε ιστο­ρι­κούς και εθνο­τι­κούς λό­γους. Ο χρι­στια­νι­κός πλη­θυ­σμός της πε­ριο­χής ήταν εθνο­τι­κά μι­κτός αλλά με πα­τριαρ­χι­κή πλειο­ψη­φία, και οι διεκ­δι­κή­σεις κάθε κρά­τους βα­σι­ζό­ταν σε αντα­γω­νι­στι­κές αξιώ­σεις από διά­φο­ρες αυ­το­κρα­το­ρί­ες του μα­κρι­νού πα­ρελ­θό­ντος. Ο αντα­γω­νι­σμός για τον έλεγ­χο των εδα­φών βα­σί­στη­κε σε με­γά­λο βαθμό σε εκ­στρα­τεί­ες προ­πα­γάν­δας και αντα­γω­νι­σμού μέσω των εκ­κλη­σιών, της Βουλ­γα­ρι­κής Εξαρ­χί­ας και του Πα­τριαρ­χεί­ου, για την κυ­ριό­τη­τα των ναών και της γλώσ­σας την ώρα της Θείας Λει­τουρ­γί­ας, αλλά ιδιαί­τε­ρα των σχο­λεί­ων, που ελέγ­χο­νταν κυ­ρί­ως από τον το­πι­κό μη­τρο­πο­λί­τη, με σκοπό την δη­μιουρ­γία εθνι­κής συ­νεί­δη­σης στον το­πι­κό πλη­θυ­σμό.

Στην πε­ριο­χή εμ­φα­νί­ζο­νται διά­φο­ρες ομά­δες εντε­ταλ­μέ­νων πα­ρα­στρα­τιω­τι­κών και ανταρ­τών, οι οποί­οι σε αρ­κε­τές πε­ρι­πτώ­σεις υπο­στη­ρί­ζο­νται από τον το­πι­κό πλη­θυ­σμό ή τον τρο­μο­κρα­τούν, και υπο­στη­ρί­ζο­νται ανε­πί­ση­μα από τις κυ­βερ­νή­σεις βαλ­κα­νι­κών κρα­τών εκεί­νης της πε­ριό­δου. Κάθε τάση προ­σπα­θού­σε να ελέγ­ξει την λει­τουρ­γία των σχο­λεί­ων και των εκ­κλη­σιών ώστε να μπο­ρεί να δη­λώ­σει σε δεύ­τε­ρο χρόνο την δύ­να­μη της κοι­νό­τη­τάς της απέ­να­ντι κυ­ρί­ως στους προ­ξέ­νους, εκ­προ­σώ­πους των δυ­νά­με­ων της Δύσης στην πε­ριο­χή, και σε κάθε επό­με­νη με­τα­στρο­φή των γε­γο­νό­των.

Το 1897 δη­μιουρ­γή­θη­κε η Σλα­βό­φω­νη Εσω­τε­ρι­κή Μα­κε­δο­νο-Αδρια­νου­πο­λι­τι­κή Επα­να­στα­τι­κή Ορ­γά­νω­ση (ΕΜΑΕΟ) ώστε να ορ­γα­νώ­σει και να προ­κα­λέ­σει μια εξέ­γερ­ση, με την υπό­σχε­ση αυ­το­διά­θε­σης και αυ­το­νο­μί­ας στον το­πι­κό πλη­θυ­σμό. Αρ­χι­κή επι­δί­ω­ξη της ήταν έπει­τα από την αυ­το­νό­μη­ση της Μα­κε­δο­νί­ας και της Θρά­κης, να εντα­χθούν οι δυο πε­ριο­χές στο Βουλ­γα­ρι­κό Βα­σί­λειο, όπως έγινε στην πε­ρί­πτω­ση της Ανα­το­λι­κής Ρω­μη­λί­ας όταν- με την Συν­θή­κη του Βε­ρο­λί­νου (1878)- η πε­ριο­χή αυ­το­νο­μή­θη­κε και αρ­γό­τε­ρα, με πρα­ξι­κό­πη­μα ενά­ντια στην οθω­μα­νι­κή αρχή, προ­σαρ­τή­θη­κε στην Βουλ­γα­ρία. Ωστό­σο πριν την εξέ­γερ­ση του Ίλι­ντεν η ορ­γά­νω­ση είχε ανοι­χθεί σε με­γα­λύ­τε­ρο μέρος του Μα­κε­δό­νι­κου πλη­θυ­σμού και η ιδέα της ένω­σης με τη Βουλ­γα­ρία είχε εγκα­τα­λει­φθεί.

Η ορ­γά­νω­ση, που άλ­λα­ζε διά­φο­ρα ονό­μα­τα πριν και μετά την εξέ­γερ­ση, ξε­κί­νη­σε κυ­ρί­ως ως Βουλ­γα­ρο­μα­κε­δό­νι­κη υπο­στη­ρί­ζο­ντας την ιδέα της αυ­τό­νο­μης Μα­κε­δο­νί­ας αλλά και των πε­ριο­χών της Αδρια­νού­πο­λης με την Θράκη που ανή­καν στην Οθω­μα­νι­κή αυ­το­κρα­το­ρία και την προ­στα­σία της Βουλ­γα­ρι­κής εθνι­κής ταυ­τό­τη­τας. Η ορ­γά­νω­ση είχε ως σύν­θη­μα το «Η Μα­κε­δο­νία για τους Μα­κε­δό­νες». Σύ­ντο­μα στην ορ­γά­νω­ση αυτή δη­μιουρ­γή­θη­καν δύο ρεύ­μα­τα. Το ένα, οι Αυ­το­νο­μι­στές, υπο­στή­ρι­ζε την αυ­το­νό­μη­ση της Μα­κε­δο­νί­ας ως υπό­σχε­ση για την δια­φύ­λα­ξη της υπό­σχε­σης της αυ­το­νο­μί­ας και αυ­το­διά­θε­σης της πε­ριο­χής, ενώ η άλλη ομάδα, που δη­μιουρ­γή­θη­κε από μέλη του Ανώ­τα­του Μα­κε­δο­νι­κου Κο­μι­τά­του (Върховен македоно – одрински комитет, ВМОК), μιας ορ­γά­νω­σης που ιδρύ­θη­κε το 1894 στην Σόφια, υπο­στή­ρι­ζε την άμεση προ­σχώ­ρη­ση στην Βουλ­γα­ρία. Τα μέλη της ομά­δας αυτής ονο­μά­στη­καν Ενω­τι­κοί ή Βερ­χο­βι­στές, σε αντί­θε­ση με τους Αυ­το­νο­μι­στές, επει­δή πί­στευαν στον υπέρ­τα­το στόχο, την άμεση προ­σάρ­τη­ση της Μα­κε­δο­νί­ας στην Βουλ­γα­ρία.

Έτσι η ορ­γά­νω­ση ΕΜΑΕΟ που δη­μιούρ­γη­σε το Ίλι­ντεν φαί­νε­ται πως είχε ως τε­λι­κό στόχο την απε­λευ­θέ­ρω­ση των υπό­δου­λων Χρι­στια­νών από τον Σουλ­τά­νο και τους Οθω­μα­νούς-τη στιγ­μή που οι ντό­πιοι έβλε­παν την Οθω­μα­νι­κή Αυ­το­κρα­το­ρία να κα­ταρ­ρέ­ει και να δη­μιουρ­γού­νται τα πρώτα βαλ­κα­νι­κά κράτη (με εξαί­ρε­ση την Ελ­λά­δα που είχε ήδη δη­μιουρ­γή­σει το πρώτο εθνι­κό κρά­τος το 1830)-και μία αυ­τό­νο­μη ή ανε­ξάρ­τη­τη Μα­κε­δο­νία πι­θα­νό­τα­τα μέσα σε μία ομό­σπον­δη ένωση Βαλ­κα­νι­κών κρα­τών.

Εξέ­γερ­ση

Η επι­λο­γή της 20ης Ιου­λί­ου, ημέ­ρας του Προ­φή­τη Ηλία, ήρθε ύστε­ρα από μια σειρά πολ­λών ανα­βο­λών, ώστε να ορ­γα­νω­θεί με τον κα­τάλ­λη­λο τρόπο και με την συμ­με­το­χή του το­πι­κού πλη­θυ­σμού. Η εξέ­γερ­ση στην Μα­κε­δο­νία εκ­δη­λώ­θη­κε στο βι­λα­έ­τι του Μο­να­στη­ρί­ου και υπο­στη­ρί­χθη­κε από βουλ­γα­ρό­φι­λους και σλα­βό­φω­νους των αρ­γο­τι­κών πε­ριο­χών αλλά και σε κά­ποιο βαθμό και από τον Αρ­μα­νι­κό (Βλά­χι­κο) και ελ­λη­νό­φω­νο πλη­θυ­σμό της πε­ριο­χής. Σε μή­νυ­μα του προς τον πα­τέ­ρα του, Στέ­φα­νο, στις 25 Ιου­λί­ου ο Ίων Δρα­γού­μης έγρα­ψε ότι «έχο­μεν σλαυι­κήν επα­νά­στα­σιν εν Μα­κε­δο­νία […] Άπα­ντες οι σλαυό­φω­νοι πλη­θυ­σμοί ηκο­λού­θη­σαν το κο­μι­τά­τον, ορ­θό­δο­ξοι και σχι­σμα­τι­κοί, και οι πλεί­στοι εκου­σί­ως» και ότι οι επα­να­στά­τες κα­τα­λάμ­βα­ναν κω­μο­πό­λεις και χωριά κα­τοι­κού­με­να από βλα­χό­φω­νους και αλ­βα­νό­φω­νους, όπως το Κρού­σο­βο, το Πι­σο­δέ­ρι και το Νυμ­φαίο. Η κα­το­χή του Κρου­σό­βου από τους επα­να­στά­τες κρά­τη­σε ακρι­βώς δέκα μέρες μέχρι τις 12 Αυ­γού­στου ανα­κη­ρύσ­σο­ντας τη Δη­μο­κρα­τία του Κρού­σε­βο υπό την προ­ε­δρία του δα­σκά­λου Νι­κό­λα Κάρεβ.

Στις 6 Αυ­γού­στου 1903 / 19 Αυ­γού­στου, ημέρα εορ­τής της Με­τα­μορ­φώ­σε­ως, έγινε η εξέ­γερ­ση Βουλ­γά­ρων αγρο­τών στο βι­λα­έ­τι της Αδρια­νού­πο­λης και οδή­γη­σε στον έλεγ­χο μιας με­γά­λης πε­ριο­χής στα όρη της Στράν­τζα κοντά στη Μαύρη Θά­λασ­σα και ανα­κη­ρύ­χτη­κε η δη­μιουρ­γία αυ­τό­νο­μης διοί­κη­σης των ελεύ­θε­ρων πε­ριο­χών με το όνομα Δη­μο­κρα­τία της Στράν­τζα και μιας προ­σω­ρι­νής κυ­βέρ­νη­σης με έδρα την πόλη Βα­σι­λι­κό (σή­με­ρα Τσά­ρε­βο της Βουλ­γα­ρί­ας, στην επαρ­χία Μπουρ­γκάς). Η προ­σω­ρι­νή κυ­βέρ­νη­ση δια­τη­ρή­θη­κε συ­νο­λι­κά για εί­κο­σι μέρες μέχρι την κα­τα­στο­λή της εξέ­γερ­σης από τον οθω­μα­νι­κό στρα­τό.

Η στάση της Ελ­λά­δας

Η στάση του τότε Ελ­λη­νι­κού κρά­τους, αν και δεν έχει ξε­κα­θα­ρι­στεί από­λυ­τα ιστο­ρι­κά, επάνω στην Σλά­βο­μα­κε­δό­νι­κη επα­νά­στα­ση του Ίλι­ντεν δεν φαί­νε­ται να ήταν θε­τι­κή γιατί προ­φα­νώς μια αυ­τό­νο­μη ή ανε­ξάρ­τη­τη Μα­κε­δο­νία θα ήταν κό­ντρα στις εδα­φι­κές βλέ­ψεις της χώρας στην πε­ριο­χή. Σύμ­φω­να με τον Πεζά, τον τότε πρό­ξε­νο της Ελ­λά­δας στο τότε Οθω­μα­νι­κό Μο­να­στή­ρι (Μπί­το­λα), και τα όσα γρά­φει σε έκ­θε­ση προς τον πρό­ε­δρο της ελ­λη­νι­κής κυ­βέρ­νη­σης το 1902, η επερ­χό­με­νη εξέ­γερ­ση (Ίλι­ντεν) έχει ως στόχο μια αυ­τό­νο­μη ή ανε­ξάρ­τη­τη Μα­κε­δο­νία, προ­τί­θε­νται να την ακο­λου­θή­σουν και πα­τριαρ­χι­κοί και εξαρ­χι­κοί πλη­θυ­σμοί και πε­ρι­γρά­φο­νται οι άθλιες συν­θή­κες ζωής πολ­λών Μα­κε­δό­νων (κυ­ρί­ως αγρο­τών).

Ο ίδιος ο Πεζάς ανα­φέ­ρει πως ο ίδιος και το Ελ­λη­νι­κό κρά­τος επι­διώ­κει μια συ­νερ­γα­σία με τις Οθω­μα­νι­κές αρχές και δίνει μά­λι­στα σε αυτές όλες τις πλη­ρο­φο­ρί­ες που έχει μα­ζέ­ψει σχε­τι­κά με τις κι­νή­σεις των αυ­το­νο­μι­στών, καθώς επι­θυ­μεί τη συ­ντρι­βή του κι­νή­μα­τος. Ανα­φέ­ρει ακόμα πως η Ελ­λά­δα εν­δια­φέ­ρε­ται για την ηρε­μία και την ευ­η­με­ρία της Οθω­μα­νι­κής αυ­το­κρα­το­ρί­ας, καθώς φο­βά­ται πως η ανα­τα­ρα­χή θα μπο­ρού­σε να επε­κτα­θεί και μέσα στην Ελ­λά­δα. Τις πα­ρα­μο­νές της επα­νά­στα­σης ο νέος πρό­ξε­νος της Ελ­λά­δας στο Μο­να­στή­ρι Κ.Κυ­πραί­ος ανα­φέ­ρει πως υπάρ­χει συ­νερ­γα­σία του με την Οθω­μα­νι­κή αυ­το­κρα­το­ρία σε επί­πε­δο πλη­ρο­φο­ριών για την επερ­χό­με­νη επα­νά­στα­ση και πως ξο­δεύ­ο­νται χρή­μα­τα για προ­πα­γάν­δα που θα απέ­τρε­πε τον πα­τριαρ­χι­κό πλη­θυ­σμό να μπει στην επα­νά­στα­ση. Τέλος ο τότε μη­τρο­πο­λί­της Κα­στο­ριάς Γερ­μα­νός Κα­ρα­βαγ­γέ­λης χα­ρα­κτη­ρί­ζει με ύβρεις τους επα­να­στά­τες, ενώ φαί­νε­ται πως ο συ­νερ­γά­της του και συ­νερ­γά­της των Οθω­μα­νών Βαγ­γέ­λης Στρε­μπε­νιώ­της με τους άντρες του είχε συμ­με­το­χή σε μία εκ­στρα­τεία κατά των επα­να­στα­τών στις 4 Αυ­γού­στου

Όταν η εξέ­γερ­ση εξα­πλώ­θη­κε πολλά ηγε­τι­κά στε­λέ­χη σκο­τώ­θη­καν σε μάχες με τους Οθω­μα­νούς και η δράση της εξέ­γερ­σης κα­τα­στάλ­θη­κε μέσα σε διά­στη­μα λίγων μηνών, ενώ πολ­λοί που στρα­τεύ­τη­καν με τους εξερ­γε­θέ­ντες σκο­τώ­θη­καν, φυ­λα­κί­στη­καν ή κα­τέ­φυ­γαν στις ορει­νές πε­ριο­χές. Η οθω­μα­νι­κή διοί­κη­ση έβλε­πε τώρα με με­γα­λύ­τε­ρη κα­χυ­πο­ψία τους χρι­στια­νι­κούς πλη­θυ­σμούς, και αντί να εφαρ­μό­σει με­ταρ­ρυθ­μί­σεις για την βελ­τί­ω­ση των βα­σι­κών δι­καιω­μά­των του χρι­στια­νι­κού στοι­χεί­ου, η κα­τα­πί­ε­ση εντά­θη­κε και δο­κι­μά­στη­κε η εμπι­στο­σύ­νη του πλη­θυ­σμού σε ανά­λο­γες μελ­λο­ντι­κές αυ­το­νο­μι­στι­κές ενέρ­γειες.

Πι­θα­νο­λο­γεί­ται ότι ένας από τους κυ­ριό­τε­ρους στό­χους της εξέ­γερ­σης, που ήταν η εμπλο­κή των Με­γά­λων Δυ­νά­με­ων, επε­τεύ­χθη και κα­τά­φε­ραν να πεί­σουν τις ευ­ρω­παϊ­κές δυ­νά­μεις να προ­σπα­θή­σουν να πα­ρέμ­βουν στον σουλ­τά­νο ώστε να υιο­θε­τή­σει μια πιο διαλ­λα­κτι­κή στάση απέ­να­ντι στους χρι­στια­νούς υπη­κό­ους, αν και η πίεση αντί­θε­τα εντά­θη­κε στο χρι­στια­νι­κό στοι­χείο και οδή­γη­σε, μετά την Επα­νά­στα­ση των Νε­ό­τουρ­κων, στη κή­ρυ­ξη του Α’ Βαλ­κα­νι­κού Πο­λέ­μου το 1912.

Σύμ­φω­να με τον Βρε­τα­νό ερευ­νη­τή H. N. Brailsford: το Ίλι­ντεν ήταν η πρώτη ορ­γα­νω­μέ­νη από­πει­ρα του βουλ­γα­ρι­κού στοι­χεί­ου στην Μα­κε­δο­νία και την Θράκη, μετά την δια­κή­ρυ­ξη της ανε­ξαρ­τη­σί­ας της Βουλ­γα­ρί­ας το 1903