Δημογραφικό: Η Ελλάδα γερνά… χωρίς να διδάσκεται

Tο ότι η Ελλάδα είναι μια γερα­σμένη, πλη­θυ­σμιακά, χώρα, με τους σχε­τι­κούς αρνη­τι­κούς ρυθμούς να βαίνουν κλι­μα­κού­με­νοι, απο­τε­λεί κοινό τόπο σε όλες τις σχε­τι­κές μετρή­σεις. Για παρά­δειγμα, από πρό­σφατη έκθεση της Ελλη­νι­κής Στα­τι­στι­κής Αρχής για τον πλη­θυ­σμό και τις μετα­να­στευ­τι­κές ροές της χώρας, κατα­γρά­φε­ται μείωση κατά 0,14% και σημα­ντική αύξηση στο δείκτη γήραν­σης του πλη­θυ­σμού της Ελλάδας το 2016 σε σύγκριση με το 2015.

Ειδι­κό­τερα, όπως ανα­φέ­ρε­ται, ο μόνιμος πλη­θυ­σμός της χώρας κατά την 1η Ιανουα­ρίου 2017 εκτι­μή­θηκε σε 10.768.193 άτομα (5.221.277 άνδρες και 5.546.916 γυναί­κες), μειω­μέ­νος κατά 0,14% σε σχέση με τον αντί­στοιχο πλη­θυ­σμό της 1ης Ιανουα­ρίου 2016, που ήταν 10.783.748 άτομα. «Η εξέλιξη αυτή είναι απο­τέ­λε­σμα της φυσικής μείωσης του πλη­θυ­σμού που ανήλθε σε 25.887 άτομα (92.898 γεν­νή­σεις έναντι 118.785 θανάτων) και της καθαρής μετα­νά­στευ­σης που εκτι­μή­θηκε σε 10.332 άτομα». Η κατά­σταση αυτή, αν και, όπως θα τεκ­μη­ριω­θεί στην συνέ­χεια, δεν είναι σημε­ρινή ως τάση, έχει ωστόσο επι­δει­νω­θεί δρα­μα­τικά την περίοδο της κρίσης και έχει θορυ­βή­σει, τόσο την επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα, όσο και κάθε εμπλε­κό­μενο και ενδια­φε­ρό­μενο για την βιω­σι­μό­τητα του συντα­ξιο­δο­τι­κού – ασφα­λι­στι­κού συστή­μα­τος, του συστή­μα­τος υγείας, της εκπαί­δευ­σης και, τελικά, των πραγ­μα­τι­κών προ­ο­πτι­κών για ουσια­στική οικο­νο­μική ανά­πτυξη.

Το δημο­γρα­φικό πρό­βλημα της χώρας επα­νήλθε στην επι­και­ρό­τητα με αφορμή τις αλλαγές στην επι­δο­μα­τική πολι­τική του κράτους προς τις οικο­γέ­νειες. Από την κυβέρ­νηση υπο­στη­ρί­ζουν πως οι αλλαγές στα οικο­γε­νειακά επι­δό­ματα που προ­ω­θού­νται μέσω του πολυ­νο­μο­σχε­δίου θα έχουν θετικό αντί­κρι­σμα για εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες νοι­κο­κυ­ριά με παιδιά. «Περισ­σό­τε­ρες από 600.000 οικο­γέ­νειες θα δουν να αυξά­νε­ται το επίδομα που παίρ­νουν για τα παιδιά τους» σημεί­ωσε και πρό­σθεσε πως η κυβέρ­νηση έχει τελείως δια­φο­ρε­τική φιλο­σο­φία απέ­να­ντι στο θέμα των επι­δο­μά­των: «Επι­λέ­ξαμε να έχουμε τη δυνα­τό­τητα να στη­ρί­ζουμε όχι μόνο τις τρί­τε­κνες και πολύ­τε­κνες οικο­γέ­νειες, αλλά να βοη­θή­σουμε τις οικο­γέ­νειες και με ένα ή δυο παιδιά. Αν δείτε τους πίνακες η πρώτη κατη­γο­ρία των δικαιού­χων βλέπει ακόμα και διπλα­σια­σμό του επι­δό­μα­τος» εξήγησε. Η κριτική απέ­να­ντι σε αυτές τις αλλαγές εντο­πί­ζε­ται, όπως το θέτουν οι φορείς των τρι­τέ­κνων και πολυ­τέ­κνων, στο ότι η ενί­σχυση των οικο­γε­νειών με ένα και δύο παιδιά μέσω της μείωσης των επι­δο­μά­των των οικο­γε­νειών με περισ­σό­τερα παιδιά οδηγούν σε «μοντέλο Κίνας», «προ­τρέ­πο­ντας», ουσια­στικά, τα νέα ζευ­γά­ρια να μην σκέ­φτο­νται περισ­σό­τερα από δύο παιδιά.

Πόσο βαθύ όμως είναι το, κατά κοινή ομο­λο­γία, δημο­γρα­φικό πρό­βλημα της Ελλάδας; Τι επι­πτώ­σεις έχει; Και πώς μπορεί να αντι­στρα­φεί αυτήν η κατη­φο­ρική πορεία; Ανα­ζη­τή­σαμε απα­ντή­σεις από τον Διονύση Μπα­λούρδο, οικο­νο­μο­λόγο, δημο­γρά­φος και διευ­θυ­ντής ερευνών του Εθνικού Κέντρου Κοι­νω­νι­κών Ερευνών, ο οποίος ξεκί­νησε θέτο­ντας το επι­στη­μο­νικό πλαίσιο. Πιο απλά, να ξεκα­θα­ρί­σουμε για ποιο πράγμα μιλάμε.

«Το δημο­γρα­φικό το κοιτάμε από την πλευρά της γονι­μό­τη­τας, από την πλευρά της γήραν­σης και από την πλευρά του μετα­να­στευ­τι­κού – προ­σφυ­γι­κού, τόσο σε ό,τι αφορά τις ροές προς το εξω­τε­ρικό, όσο και τις ροές από το εξω­τε­ρικό. Αυτό το τελευ­ταίο έχει προ­βλη­θεί δεόντως. Το πιο καυτό πρό­βλημα, όμως, από τα τρία και αυτό που έχει παρα­με­λη­θεί είναι η γονι­μό­τητα. Γεν­νιού­νται λιγό­τερα παιδιά και είμαστε σε εξαι­ρε­τικά χαμηλά επίπεδα σε σχέση με τον υπό­λοιπο πλανήτη. Και αυτό έχει πολ­λα­πλές επι­πτώ­σεις σε πολλά επίπεδα στο μέλλον, από τον τομέα της Παι­δείας και της Υγείας μέχρι το Ασφα­λι­στικό – Συντα­ξιο­δο­τικό. Πρέπει λοιπόν η πολι­τική να στραφεί σε πρώτη φάση προς τα εκεί. Πολύ περισ­σό­τερο που, με βάση κάποιους δείκτες, η Ελλάδα έχει από τους πιο γερα­σμέ­νους πλη­θυ­σμούς στον πλανήτη. Στην Ευρώπη σίγουρα είναι η πιο γερα­σμένη. Πρέπει, λοιπόν, να ανα­δεί­ξουμε το θέμα της οικο­γέ­νειας, της δημο­γρα­φίας και των γεν­νή­σεων».

Ο δείκτης γονι­μό­τη­τας το «κλειδί»

«Για να κατα­νοη­θεί το μέγεθος του φαι­νο­μέ­νου», συνε­χί­ζει ο ερευ­νη­τής, «ας πάρουμε τον δείκτη της γονι­μό­τη­τας, που είναι ο μέσος αριθμός παιδιών ανά γυναίκα σε ανα­πα­ρα­γω­γική ηλικία. Για να ανα­πα­ρά­γε­ται ένας πλη­θυ­σμός κανο­νικά, πρέπει αυτός ο δείκτης να έχει τιμές 2,1 περίπου. Δηλαδή κάθε γυναίκα θα πρέπει να γεννά κατά μέσο όσο 2,1 παιδιά. Αυτήν την τιμή η Ελλάδα την προ­σέγ­γισε το 1981. Μετά έπεσε κάτω από το 2,1. ‘Αρα, από το 1981 είμαστε κάτω από το επίπεδο ανα­νέ­ω­σης των γενεών».

Αλλά αυτά είναι μόνο… τα «καλά νέα». Διότι, όπως σημειώ­νει ο Διο­νύ­σης Μπα­λούρ­δος,  «αυτός ο πολύ βασικός δείκτης συνέ­χισε να μειώ­νε­ται και έφτασε το 1987 το όριο του 1,5 παιδιά ανά γυναίκα». «Το όριο αυτό ονο­μά­ζε­ται “όριο ακραίας χαμηλής γονι­μό­τη­τας”. Που σημαί­νει ότι αν μια χώρα πάει εκεί – όπως πήγε η Ελλάδα το 1987 – δύσκολα μπορεί να εφαρ­μό­σει μια πολι­τική να ανα­τρα­πεί. Είναι όριο μη ανα­στρέ­ψιμο. ‘Οποια χώρα προ­σέγ­γισε ή πήγε κάτω από αυτό το επίπεδο δεν έχουμε δει να επι­στρέ­φει. Και το ερώτημα είναι: Επέ­στρεψε η χώρα μας; Η απά­ντηση είναι, όχι. Μάλιστα, το 1999 είχαμε από τις χαμη­λό­τε­ρες τιμές του δείκτη στον πλανήτη. Ήταν 1,23 παιδιά ανά γυναίκα. Αρνη­τικό ρεκόρ. Ωστόσο, λίγο πριν την κρίση αυτή η τάση άρχισε να αντι­στρέ­φε­ται και ο δείκτης να ανε­βαί­νει στα­διακά και να φτάνει λίγο πριν την κρίση το 1,49. Δηλαδή το 2009 ήμασταν κοντά στο όριο. Με την κρίση πάμε πάλι προς τα κάτω».

Ποιοι είναι οι παρά­γο­ντες που συμ­βά­λουν σε αυτήν την κατά­σταση. «Αυτά είναι φαι­νό­μενα πρω­τό­γνωρα και οφεί­λο­νται σε πολλούς παρά­γο­ντες. Ο πρώτος παρά­γο­ντας είναι ότι γίνο­νται γάμοι σε μεγα­λύ­τερη ηλικία. Οι γυναί­κες δηλαδή παντρεύ­ο­νται πάνω από 30 ετών, μένουν πολύ στην εκπαί­δευση και αργούν να κάνουν παιδιά. ‘Αρα έχουμε αύξηση της μέσης ηλικίας πρώτου γάμου για τις γυναί­κες και αύξηση της μέσης ηλικίας στην γέννηση πρώτου παιδιού. Είναι και τα δύο πάνω από τα 30 χρόνια σύμφωνα με τα στοι­χεία του 2015. Οι δημο­γρά­φοι και οι κοι­νω­νιο­λό­γοι έχουν χαρα­κτη­ρί­σει αυτήν την αύξηση ως σύν­δρομο καθυ­στέ­ρη­σης και πολλοί από εμάς θεω­ρούμε πως αυτή η καθυ­στέ­ρηση από­κτη­σης πρώτου παιδιού έχει να κάνει με την κακή οικο­νο­μική συγκυ­ρία».

Ο ερευ­νη­τής εξηγεί ως προς αυτό, ότι «έχουμε και ένα πρό­βλημα που είναι πολύ απο­τρε­πτικό κατά την γνώμη μου: Ο δείκτης φτώ­χειας. Σύμφωνα με την Eurostat η φτώχεια στην Ελλάδα είναι γύρω στο 21%-22% στο σύνολο του πλη­θυ­σμού. Εάν βάλετε τον δείκτη φτώ­χειας στους νέους θα δείτε ότι θα φτάσει το 30%. Στους ηλι­κιω­μέ­νους όμως έχει πέσει. Και αυτό έχει να κάνει με δύο πράγ­ματα. Το ένα είναι ότι οι νέοι είναι άνεργοι και φτωχοί και δεύ­τε­ρον, το αντί­θετο συμ­βαί­νει με τους ηλι­κιω­μέ­νους συντα­ξιού­χους. Στην χώρα μας οι ηλι­κιω­μέ­νοι έχουν φυσικά προ­σφέ­ρει, έχουν πλη­ρώ­σει τα ένσημά τους, αλλά ταυ­τό­χρονα είναι και μια συγκρο­τη­μένη και οργα­νω­μένη πολλές φορές εκλο­γική μάζα που ασκεί πίεση. Σε αντί­θεση με τους νέους. ‘Αρα θα πρέπει η πολι­τεία μόνη της να πλη­σιά­σει τους νέους και στον επαγ­γελ­μα­τικό τομέα και σε πολλούς άλλους τομείς να τους ενθαρ­ρύ­νει και αυτό θα λει­τουρ­γή­σει θετικά και ανα­πτυ­ξιακά».

Το δημο­γρα­φικό «παρά­δοξο»

Ωστόσο, η ευθεία και εν πολλοίς προ­φα­νής συσχέ­τιση του επι­πέ­δου οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης μιας χώρας με την γονι­μό­τητα του πλη­θυ­σμού της, εμφα­νί­ζε­ται ενίοτε και ως παρά­δοξο. Αυτό το παρά­δοξο ερμη­νεύ­ε­ται με όρους πολι­τι­κής. «Το έχουν ονο­μά­σει ως φαι­νό­μενο της καθυ­στε­ρη­μέ­νης μετά­βα­σης στην από­κτηση παιδιών» εξηγεί ο Διο­νύ­σης Μπα­λούρ­δος. «Όταν έχεις οικο­νο­μική άνθηση έχεις δύο συνέ­πειες: Η μία είναι, επειδή βάζεις πολλά λεφτά στην τσέπη σου, περι­μέ­νεις να γεμίσει και μετά κάνεις παιδί. Όταν δεν έχεις λεφτά περι­μέ­νεις να απο­κτή­σεις και μετά να κάνεις παιδιά». Το απο­τέ­λε­σμα κατα­λή­γει να είναι το ίδιο, γι’ αυτό «οι δημο­γρά­φοι φωνά­ζουμε για δημο­γρα­φική πολι­τική, για ενί­σχυση των ζευ­γα­ριών να απο­κτούν παιδιά».

Ο κ. Μπα­λούρ­δος μας φέρνει το παρά­δειγμα της Γερ­μα­νίας η οποία, ενώ σαφώς βρί­σκε­ται μακράν σε καλύ­τερη οικο­νο­μική κατά­σταση από την Ελλάδα, ωστόσο έχει επίσης από τους χαμη­λό­τε­ρους μέσους δείκτες γονι­μό­τη­τας. Πώς συμ­βαί­νει αυτό; «Τα μέτρα που έχουν λάβει οι Γερ­μα­νοί για την οικο­γέ­νεια, ευνο­ού­σαν το να φύγει η γυναίκα από την αγορά και να κάτσει στο σπίτι. Αυτό την εμπό­διζε να έχει μια ομαλή επαγ­γελ­μα­τική καριέρα, συγκρι­τικά με τον σύζυγο. Οπότε οι Γερ­μα­νί­δες καθυ­στε­ρούν, κάνουν την καριέρα τους, ολο­κλη­ρώ­νο­νται επαγ­γελ­μα­τικά και μετά μπαί­νουν σε δια­δι­κα­σία από­κτη­σης παιδιού. Αυτό σημαί­νει ότι η πολι­τική που εφαρ­μό­ζουν και οι Γερ­μα­νοί και εμείς κατά κάποιον τρόπο είναι μη απο­τε­λε­σμα­τική. Μη ευνοϊκή για να κάνεις οικο­γέ­νεια και να κάνεις και καριέρα».

Αυτό σημαί­νει, ότι οι ασκού­με­νες κρα­τι­κές πολι­τι­κές σε ό,τι αφορά στην στήριξη της οικο­γέ­νειας μπορεί να οδη­γή­σουν τον δείκτη γονι­μό­τη­τας σε δια­φο­ρε­τική κατεύ­θυνση από εκείνην που θα μπο­ρούσε να υπο­τε­θεί ότι θα ακο­λου­θούσε με βάση απο­κλει­στικά το επίπεδο ανά­πτυ­ξης της οικο­νο­μίας. Αν και το τελευ­ταίο συνιστά πάντα τον σημα­ντι­κό­τερο παρά­γο­ντα. «Γιατί επη­ρε­ά­ζουν οι πολι­τι­κές; Για παρά­δειγμα, οι μόνες χώρες που επι­τρέ­ψανε στον δείκτη γονι­μό­τη­τας να πάνε προς τα πάνω είναι οι Σκαν­δι­να­βι­κές. Αυτό έγινε μέσω των κατάλ­λη­λων πολι­τι­κών οι οποίες από την μια πλευρά ευνοούν την συμ­φι­λί­ωση της επαγ­γελ­μα­τι­κής και της οικο­γε­νεια­κής ζωής και από την άλλη, τον κατα­με­ρι­σμό ευθυνών για το μεγά­λωμα του παιδιού και στον άνδρα και στην γυναίκα. Δεν φτάνει λοιπόν να έχεις μόνο παι­δι­κούς σταθ­μούς, αλλά χρειά­ζε­ται και η ισότητα μέσα στην οικο­γέ­νεια. Και εκείνες οι χώρες, όπως η Σουηδία για παρά­δειγμα, έχουν την καλύ­τερη πρα­κτική γονικής άδειας προς τον πατέρα. Μάλιστα η άδεια είναι ανα­γκα­στική και έχει οικο­νο­μικό κόστος όταν δεν λαμ­βά­νε­ται από τον εργα­ζό­μενο. Επίσης το ζευγάρι συνερ­γά­ζε­ται και βοηθούν εξίσου και ο άνδρας και η γυναίκα. Διότι η φρο­ντίδα του παιδιού θέλει πολύ δουλειά και δεν είναι μόνο να το πηγαι­νο­φέρ­νεις από τον παιδικό σταθμό. Υπάρχει λοιπόν συνερ­γα­σία φύλων, συνερ­γα­σία κράτους – οικο­γέ­νειας, κράτους – επαγ­γελ­μα­τι­κής ζωής και λει­τουρ­γεί πολύ αυτό το σύστημα».

Προς ποια κατεύ­θυνση πρέπει λοιπόν να κινηθεί μια πολι­τική στή­ρι­ξης της οικο­γέ­νειας;

«Η πολι­τική πρέπει να κινηθεί σε δύο κατευ­θύν­σεις. Να φρο­ντί­ζει κοι­νω­νικά εκεί­νους που έχουν πολλά παιδιά. Διότι το βάρος είναι μεγάλο. Αυτή είναι η μία διά­σταση. Όμως αυτοί που έχουν πολλά παιδιά είναι ένα μικρό ποσοστό στο σύνολο των νοι­κο­κυ­ριών που έχουν παιδιά. ‘Αρα θα πρέπει η πολι­τική του κράτους να στραφεί και να ενι­σχύ­σει τα ζευ­γά­ρια που είτε δεν έχουν απο­κτή­σει παιδιά, είτε να βοη­θή­σει τα ζευ­γά­ρια που έχουν ήδη ένα παιδί, να απο­κτή­σουν και ένα δεύτερο. Δηλαδή να στραφεί και στα νεαρά ζευ­γά­ρια. Να δώσει κίνητρα στα ζευ­γά­ρια να απο­κτούν παιδί κάτω από τα 30, κάτι το οποίο έχουν κατα­φέ­ρει και οι Σουηδοί, οι οποίοι δίνουν και μπόνους για την από­κτηση δεύ­τε­ρου παιδιού σε σύντομο χρονικό διά­στημα. Για παρά­δειγμα, το 1981 ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός της Νορ­βη­γίας, στο πρω­το­χρο­νιά­τικο διάγ­γελμά του είπε στους Νορ­βη­γούς “κάντε παιδιά και μην φοβό­σα­στε, το κράτος είναι εδώ”. Έδωσε λοιπόν προ­τε­ραιό­τητα στην δημο­γρα­φία και στις γεν­νή­σεις. Μήπως τελικά η δημο­γρα­φία είναι ένα ζήτημα πολι­τι­κής που πρέπει να το βλέπουν οι ίδιοι οι πρω­θυ­πουρ­γοί; Πρό­κει­ται για ερώτημα το οποίο έχει τεθεί και σε ακα­δη­μαϊκό επίπεδο από την σχετική επι­στη­μο­νική βιβλιο­γρα­φία. Σε άλλες χώρες έχουν ακόμη και υπουρ­γεία δημο­γρα­φι­κής πολι­τι­κής».

Τα μαιευ­τή­ρια έχουν γίνει γηρο­κο­μεία

Τι πρέπει να περι­μέ­νουμε αν η δημο­γρα­φική κατά­σταση της Ελλάδας συνε­χί­σει προς την ίδια κατεύ­θυνση; «Η πρώτη συνέ­πεια θα είναι στο Ασφα­λι­στικό. Η ανα­λο­γία εργα­ζο­μέ­νων – συντα­ξιού­χων θα πάει στο ένας προς ένας. Θα δου­λεύει ένας ασφα­λι­σμέ­νος για να συντη­ρεί έναν συντα­ξιούχο. Η Ελλάδα είναι από τις πιο γερα­σμέ­νες χώρες του πλανήτη. Αν πάρουμε τα παιδιά μέχρι 15 ετών, θα δούμε ότι από το 1960 μέχρι το 2016, π.χ, που έχουμε στοι­χεία, το ’60 ήταν γύρω στο 25% η ανα­λο­γία τους στον συνο­λικό πλη­θυ­σμό και τώρα είναι είναι στο 15%. Μείον 10 μονάδες. Το ΄60 οι ηλι­κιω­μέ­νοι ήταν 10% και το υπό­λοιπο ήταν παρα­γω­γι­κός πλη­θυ­σμός. Το 2016 έχουν αντι­στρα­φεί τα ποσοστά: 15% είναι τα παιδιά και 22% είναι ηλι­κιω­μέ­νοι. Αυτό δημιουρ­γεί σοβαρά προ­βλή­ματα στο Ασφα­λι­στικό, αλλά έχει επι­πτώ­σεις και στην εκπαί­δευση και στις υγειο­νο­μι­κές δαπάνες, ενώ στρέ­φο­νται σε δια­φο­ρε­τική κατεύ­θυνση πολλοί κλάδοι στον τομέα της υγείας. Τα μαιευ­τή­ρια έχουν γίνει γηρο­κο­μεία».

Ο Δ. Μπα­λούρ­δος θεωρεί ότι η λογική των «συγκοι­νω­νού­ντων δοχείων» στην επι­δο­μα­τική πολι­τική της οικο­γέ­νειας, δηλαδή η μείωση της ενί­σχυ­σης στις οικο­γέ­νειες με τρία παιδιά και πάνω προς όφελος των οικο­γε­νειών με ένα και δύο παιδιά «δεν είναι λύση, γιατί ο κου­μπα­ράς που λέγεται ΑΕΠ είναι πιο σύν­θε­τος και θα μπο­ρούσε να τρα­βη­χτούν και από αλλού πόροι». «Δεν πρέπει να πηγαί­νει αντι­πα­ρα­βο­λικά, δηλαδή να πιέ­ζο­νται οι τρί­τε­κνοι και οι πολύ­τε­κνοι προς όφελος των νοι­κο­κυ­ριών με λιγό­τερα παιδιά».

tvxs.gr