Ιωάννης Τσέρκης: Ενας καταξιωμένος αγιογράφος μας γνωρίζει τα «μυστικά» της τέχνης

Κύριε Τσέρκη, πόσα χρόνια ασχο­λεί­στε με την αγιο­γρα­φία;

Αρκετά, από το 1964.

Πώς απο­φα­σί­σατε από δάσκα­λος να γίνεται αγιο­γρά­φος;

Πάντα μου άρεσε. Πολλές φορές λέω, ότι ταλέντο είναι να σου αρέσει κάτι πολύ. Δεν είχα πάει σε σχολή και όταν ξεκί­νησα, τα εφόδιά μου ήταν ό,τι είχα μάθει από το σχολείο. Τα πρω­τό­λειά μου δεν ήταν και τόσο καλά, σήμερα τα βλέπω και γελάω! Όπως επειδή η αγιο­γρα­φία μου άρεσε, επέ­μεινα και με τον καιρό βελ­τιώ­θηκα. Αρχισα να ψάχνο­μαι, να διαβάζω… Ένα καλο­καίρι πήγα και στο Αγιο Ορος όπου και έμαθα πολλά από τους καλό­γη­ρους αγιο­γρά­φους. Επειτα διο­ρί­στηκα σε ένα χωριό της Καρ­πά­θου. Εκανα τις πρώτες μου εικόνες σε κάτι ξωκ­κλή­σια και σιγά σιγά εξοι­κειω­νό­μουν. Στην συνέ­χεια αγιο­γρά­φησα κάποιες κεντρι­κές εκκλη­σίες του νησιού. Το 1980 ήρθαμε στη Ρόδο, εδώ οπωσ­δή­ποτε οι δου­λειές ήταν περισ­σό­τε­ρες. Μπο­ρούσα να κινηθώ ελεύ­θερα και να ασχο­ληθώ συστη­μα­τικά πια, διότι εν τω μεταξύ, είχα λάβει άδεια από την υπη­ρε­σία μου για άσκηση ιδιω­τι­κού έργου επ΄α­μοιβή. Αργό­τερα, με την πρόοδο της εργα­σίας μου, υπέβαλα αίτημα στο Καλ­λι­τε­χνικό Επι­με­λη­τή­ριο Ελλάδος, παρου­σιά­ζο­ντας έργα μου και έτσι εντά­χθηκα στις τάξεις του ως μέλος από το 1986. Αν γύριζε ο χρόνος πίσω, πάλι την ίδια επιλογή θα έκανα παρ΄ότι αγάπησα και τις δύο μου δου­λειές. Η μία με ξεκού­ραζε από την άλλη…

Πόσες εκκλη­σίες έχετε αγιο­γρα­φή­σει;

Αρκετές και στην Κάρπαθο και στην Κάσο και στη Ρόδο και στη Σύμη… Κάθε φορά που τελειώ­νεις μια τέτοια δουλειά, σου έρχεται στο μυαλό αυτό που είχε πει ο Ιου­στι­νια­νός: Δόξα τω Θεώ τω κατα­ξιώ­σα­ντι με τοιού­τον έργο επι­τε­λέ­σαι. Νιώθεις μια χαρά που δεν περι­γρά­φε­ται, ανε­κλά­λητη που λένε. Διότι πρό­κει­ται για ένα δημιούρ­γημα που μένει για πάντα, κι αυτό έχει την αξία του. Εμείς φεύ­γουμε, αυτά μένουν… Αυτά τα έργα, οι αγιο­γρα­φίες, βοηθάνε τον πιστό. Γι αυτό και η βυζα­ντινή τέχνη έχει μια σεμνο­χρω­μία, δεν θέλει φαντα­χτερά χρώματα. Για να υπο­βά­λει τον πιστό σε περι­συλ­λογή, σε κατά­νυξη. Αυτή είναι η διαφορά της βυζα­ντι­νής τέχνης της ανα­το­λι­κής ορθό­δο­ξης εικο­νο­γρα­φίας, από την δυτική τέχνη. Η δυτική τέχνη, απει­κο­νί­ζει την Παναγία για παρά­δειγμα σαν μια ωραία κοπέλα, μαντόνα, ενώ στην βυζα­ντινή τέχνη είναι εντελώς δια­φο­ρε­τική και ως χρώμα και ως σύνολο, ακριβώς για να μην διε­γεί­ρει το σαρκικό αλλά να σε υπο­βά­λει σε κατά­νυξη και περι­συλ­λογή. Γι αυτό λέγεται και λει­τουρ­γική τέχνη. Η αγιο­γρα­φία μέσα στον ναό, μαζί με τις άλλες τέχνες, όπως είναι η υμνο­γρα­φία, η ψαλ­μω­δία, η ξυλο­γλυ­πτική, όλα αυτά ως σύνολο, σε βοηθούν για περι­συλ­λογή και για προ­σευχή. Γι αυτό στους ναούς, δεν χρειά­ζε­ται πολύ έντονο φως, για να μην δια­σπά­ται η προσοχή.

Τι προ­σό­ντα πρέπει να έχει ένας αγιο­γρά­φος;

Αλίμονο σε αυτόν που κάνει μια δουλειά και δεν του αρέσει ή δεν την πιστεύει. Αποδίδω μεγάλη σημασία, όπως προείπα, και στο να σου αρέσει αυτό που κάνεις. Όταν σου αρέσει κάτι και κατα­πια­στείς με αυτό, με τον καιρό βελ­τιώ­νε­σαι και θα απο­δώ­σεις. Γι αυτό από την δουλειά του τεχνίτη, μπορείς να προσ­διο­ρί­σεις και την ηλικία του, διότι ωρι­μά­ζει με τον χρόνο, τελειο­ποιεί­ται. Η αγιο­γρα­φία είναι μια θεά­ρε­στη τέχνη, σε γεμίζει ψυχικά, σε ικα­νο­ποιεί δεν μπορώ να σας το περι­γράψω.

Υπάρ­χουν συγκε­κρι­μέ­νες προ­δια­γρα­φές για τα πρόσωπα ή προσ­δί­δει ο αγιο­γρά­φος χαρα­κτη­ρι­στικά;

Εχει καθιε­ρω­θεί, δια μέσου των αιώνων, να έχει ο κάθε άγιος τον συγκε­κρι­μένο εικο­νο­γρα­φικό του τύπο. Δεν μπορείς να κάνεις τον άγιο όπως θέλεις, όπως γίνεται στη δυτική τέχνη, όπου δεν θα δεις ποτέ έναν άγιο να μοιάζει με ενός άλλου τεχνίτη. Σε εμάς, στη βυζα­ντινή τέχνη, μπορεί να υπάρχει διαφορά από τεχνίτη σε τεχνίτη αλλά ο εικο­νο­γρα­φι­κός τύπος είναι πάντα ο ίδιος.

Πώς νιώθετε την ώρα που αγιο­γρα­φείτε τον Χριστό, την Παναγία, που είναι τα ιερό­τερα πρόσωπα της ορθο­δο­ξίας;

Κυριαρ­χεί το δέος… Γίνεσαι ένα με αυτό που κάνεις. Μετα­φέ­ρε­σαι, το ζεις, το νιώθεις, έχεις επι­κοι­νω­νία. Πρό­κει­ται για μια στενή επαφή με το έργο. Ζωγρα­φί­ζο­ντας τον Χριστό, δεν μπορεί να μην είσαι εκεί προ­ση­λω­μέ­νος και να μην δώσεις την ψυχή σου σε αυτό που κάνεις. Είναι σαν να γίνεται μια μετάγ­γιση ψυχών.

Υπάρχει συγκε­κρι­μένη διάταξη στις αγιο­γρα­φίες;

Βεβαίως και υπάρχει. Όλες οι αγιο­γρα­φίες μέσα σε έναν ναό ακο­λου­θούν ένα τυπικό και μια συγκε­κρι­μένη διάταξη και όλα έχουν τον συμ­βο­λι­σμό και την σημασία τους. Τίποτε δεν είναι τυχαίο στον χρι­στια­νικό ναό, είναι μια μικρο­γρα­φία του σύμπα­ντος κόσμου – ορατού και αοράτου.

Στη διάρ­κεια των ετών, έχει εξε­λι­χθεί η αγιο­γρα­φία ως τέχνη και ως τεχνική;

Βέβαια, η βυζα­ντινή τέχνη έχει περάσει από διάφορα στάδια. Κοι­τώ­ντας την εικόνα μπορείς να προσ­διο­ρί­σεις και ποιου αιώνα είναι, ανα­λό­γως την τεχνική.

Η δική σας «σφρα­γίδα» στα έργα σας ποια είναι;

Αυτό που βλέπετε. Με αυτά τα χρώματα μου αρέσει να ζωγρα­φίζω. Ως σύνολο, είναι ευδιά­κριτο ότι είναι δικό μου έργο.

Υπάρ­χουν νέοι άνθρω­ποι που θέλουν να ασχο­λη­θούν με την αγιο­γρα­φία;

Ναι, υπάρχει ενδια­φέ­ρον. Εχω έναν βοηθό εδώ και 25 χρόνια, είχα κι έναν ακόμη, ο οποίος στη συνέ­χεια χει­ρο­το­νή­θηκε κι έγινε ιερέας, πρό­κει­ται για τον αρχι­μαν­δρίτη Παΐσιο Φαρ­μα­κίδη τον εφη­μέ­ριο στους Αγίους Απο­στό­λους, όπου επι­τε­λεί σπου­δαίο έργο. Υπάρ­χουν κι άλλοι που κατά καιρούς εκδη­λώ­νουν ενδια­φέ­ρον.

Πόσοι αγιο­γρά­φοι είναι στην περιοχή μας;

Εχει αρκε­τούς. Οι τέσ­σε­ρις είναι πολύ καλοί και έχουν κατα­φέ­ρει να ξεχω­ρί­σουν, υπάρ­χουν κι άλλοι που ακόμα εξε­λίσ­σουν την δουλειά τους.

Ζητούν την συμ­βουλή σας, την βοήθειά σας;

Ναι, έρχο­νται. Μάλιστα είχα παλαιό­τερα σχολή στην Ανάληψη, με εφη­μέ­ριο τον πατέρα Νεκτά­ριο Κάνια, όπου έρχο­νταν περίπου 30 μαθητές. Κάποιοι προ­χώ­ρη­σαν αρκετά και σήμερα δου­λεύ­ουν ως αγιο­γρά­φοι.

Η αγιο­γρα­φία πρέπει να είναι κάτι πολύ βαθύ­τερο από μια απλή τέχνη…

Σίγουρα. Για να απο­δώ­σεις, πρέπει να σε εκφρά­ζει αυτό που κάνεις. Η τέχνη γενικά, είναι έκφραση. Μόνο όταν κάνεις την δουλειά που σου αρέσει, αυτή δεν είναι δουλεία.

Τι σας αρέσει περισ­σό­τερο να ζωγρα­φί­ζετε;

Οπωσ­δή­ποτε τον Χριστό, την Παναγία που είναι και τα κύρια πρόσωπα… Από εκεί ξεκι­νάμε, αυτός είναι ο πυρήνας. Οι περισ­σό­τε­ρες παρα­στά­σεις είναι από τον Χρι­στο­λο­γικό Κύκλο, δηλαδή την ζωή του Χριστού.

Στους νέους ανθρώ­πους που θέλουν να ασχο­λη­θούν είτε επαγ­γελ­μα­τικά είτε ερα­σι­τε­χνικά με την αγιο­γρα­φία τι συμ­βουλή θα δίνατε; Από πού πρέπει να ξεκι­νή­σουν;

Από την αγάπη τους γι αυτό. Αν τους αρέσει πραγ­μα­τικά τότε όλοι οι δρόμοι θα ανοί­ξουν. Αλλωστε σήμερα είναι πολύ πιο εύκολο, αφού μπορεί κανείς να μπει στο δια­δί­κτυο και να βρει όσες πλη­ρο­φο­ρίες χρειά­ζε­ται. Όταν εγώ ξεκί­νησα, δεν υπήρχε αυτή δυνα­τό­τητα. Οι πλη­ρο­φο­ρίες ήταν περιο­ρι­σμέ­νες.

Εσείς πού την μάθατε την τέχνη;

Μόνος μου.

Είστε αυτο­δί­δα­κτος!

Ναι. Αφιέ­ρωσα πολύ προ­σω­πικό χρόνο και κόπο για να εξε­λι­χθώ. Αρχισα ξεστα­μπώ­νο­ντας εικόνες, δεν είχα ιδέα από βυζα­ντινή τέχνη όταν ξεκί­νησα. Αγα­πούσα όμως πολύ αυτό που έκανα. Αγόρασα το βιβλίο του αγιο­γρά­φου Φώτιου Κόντο­γλου «Εκφρα­σις» – μνη­μειώ­δες έργο- που περιείχε χρή­σι­μες οδηγίες και έπειτα από 4-5 χρόνια που δούλευα, πήγα στο Αγιο Ορος με συστα­τική επι­στολή του τότε μητρο­πο­λίτη Καρ­πά­θου Απο­στό­λου και ωφε­λή­θηκα πραγ­μα­τικά, είδα πώς γίνεται η αγιο­γρά­φηση. Όταν ξεκί­νησα, δεν είχα κανέναν να ρωτήσω, να συμ­βου­λευτώ. Σήμερα είναι σαφώς πιο εύκολα τα πράγ­ματα.

Τα παιδιά σας, που επίσης είναι κατα­ξιω­μένα στην τοπική κοι­νω­νία, έχουν κλίση προς την τέχνη; Επη­ρε­ά­στη­καν από την πορεία σας;

Η κόρη μου, που είναι δασκάλα, ασχο­λεί­ται με την κερα­μική με την οποία επίσης ασχο­λή­θηκα στο παρελ­θόν, είναι μια πολύ ενδια­φέ­ρουσα τέχνη με μεγάλη ιστορία και παρά­δοση στην Κάρπαθο. Τα αγόρια, τρά­βη­ξαν άλλους δρόμους την νομική και την ιατρική, με πολλές υπο­χρε­ώ­σεις και περιο­ρι­σμένο ελεύ­θερο χρόνο.