Τα ελληνικά νησιά δεν είναι μόνο οι παραλίες- H άλλη πραγματικότητα

Για όλους τους κατοί­κους της ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας, τα νησιά μας έχουν συχνά μυθικές δια­στά­σεις, συν­δε­δε­μέ­νες με δια­κο­πές και ανα­μνή­σεις. Ομως ποια είναι πραγ­μα­τικά η νησιω­τική Ελλάδα, μακριά από ταξι­διω­τι­κούς οδηγούς αλλά και τοπι­κι­σμούς; Το Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου δημιούρ­γησε τον πρώτο άτλαντα των νησιών μας, ένα πόνημα που, πέρα από το εγκυ­κλο­παι­δικό του ενδια­φέ­ρον, δίνει χρή­σι­μες πλη­ρο­φο­ρίες για τον χαρα­κτήρα και την εξέλιξη της νησιω­τι­κής Ελλάδας, τις δυνα­τό­τη­τες και τα σημεία υστέ­ρη­σης. Τον άτλαντα δημιούρ­γησε το Εργα­στή­ριο Τοπικής και Νησιω­τι­κής Ανά­πτυ­ξης, με επι­κε­φα­λής της συγ­γρα­φι­κής ομάδας τον Γιάννη Σπιλάνη, αναπλ. καθη­γητή στο Τμήμα Περι­βάλ­λο­ντος, και τον Θανάση Κίζο, αναπλ. καθη­γητή στο Τμήμα Γεω­γρα­φίας. Ο άτλα­ντας καλύ­πτει και τα 114 κατοι­κη­μένα νησιά της χώρας, προ­σεγ­γί­ζο­ντάς τα γεω­γρα­φικά, δημο­γρα­φικά και οικο­νο­μικά. Ας δούμε ορι­σμένα από τα πιο ενδια­φέ­ρο­ντα στοι­χεία του άτλαντα, ξεκι­νώ­ντας από την οικο­νο­μία:

Οικο­νο­μία

Ο Νομός Λασι­θίου έχει το υψη­λό­τερο ποσοστό (10,77%) συμ­με­το­χής του πρω­το­γε­νούς τομέα, όταν ο μέσος όρος της χώρας ήταν 3,69%. Η μετα­ποί­ηση είναι σχεδόν ανύ­παρ­κτη σε όλα τα νησιά, με τη συμ­με­τοχή της να κυμαί­νε­ται από 1,42% του ΑΕΠ στον Ν. Κεφαλ­λη­νίας μέχρι το 6,05% στον Ν. Ηρα­κλείου. Η παρου­σία του δημό­σιου τομέα είναι ιδιαί­τερα υψηλή ειδικά στη Λέσβο (με 35,2%) και δευ­τε­ρευό­ντως σε Ηρά­κλειο και Χανιά.

Τον μεγα­λύ­τερο αριθμό επι­χει­ρή­σεων ανά 100 κατοί­κους έχουν η Πάτμος (42,7), οι Παξοί (29,3), η Σίφνος (26,5) και η Ιος (25,6). Αντί­θετα, τον μικρό­τερο έχουν το Αγα­θο­νήσι (4,3), τα Ψαρά (4,8), οι Οινούσ­σες (4,9), η Νίσυρος (5). Την έκπληξη κάνει η Σαμο­θράκη, που έχει τον υψη­λό­τερο τζίρο ανά επι­χεί­ρηση και ακο­λου­θεί η Μύκονος και η Ρόδος.

Απα­σχό­ληση

Τα πέντε νησιά με το μεγα­λύ­τερο ποσοστό απα­σχο­λου­μέ­νων είναι τα Κου­φο­νή­σια (49,6%), η Μύκονος (48,7%), η Κως (46%) και η Ηρα­κλειά (45%). Αντί­θετα, την υψη­λό­τερη ανεργία έχουν το Μαθράκι (61%), τα Αντι­κύ­θηρα (50%), οι Οθωνοί (27%) και η Νίσυρος (25%).

Του­ρι­σμός

Η πλειο­νό­τητα των κλινών συγκε­ντρώ­νε­ται σε περιο­ρι­σμένο αριθμό νησιών: στην Κρήτη βρί­σκο­νται 164.249 κλίνες, στη Ρόδο 84.942, στην Κω 45.097, στην Κέρκυρα 43.940, στη Ζάκυνθο 28.837 και ακο­λου­θούν η Εύβοια, η Θήρα, η Μύκονος, η Θάσος και η Κεφα­λο­νιά, που είναι τα νησιά με περισ­σό­τε­ρες από 10.000 κλίνες. Στον αντί­ποδα υπάρ­χουν 12 νησιά με λιγό­τε­ρες από 100 ξενο­δο­χεια­κές κλίνες και άλλα 12 νησιά χωρίς κανένα ξενο­δο­χείο.

Η αύξηση των κλινών είναι πολύ μεγάλη στα μικρά νησιά που γνώ­ρι­σαν του­ρι­στική ανά­πτυξη στη δεκα­ε­τία του 2000, όπως είναι το Κου­φο­νήσι, το Μεγα­νήσι, η Αστυ­πά­λαια, η Τήλος, οι Λειψοί και το Καστελ­λό­ριζο (πάνω από 200%) και σε ένα μεγάλο νησί, τη Ζάκυνθο (+116%). Στον αντί­ποδα, υπάρχει ένας μικρός αριθμός νησιών με μείωση των κλινών όπως οι Οινούσ­σες, τα Ψαρά, η Κύθνος, ο Πόρος, η Νίσυρος, η Αίγινα, το Αγκί­στρι, αλλά και η Σάμος, όπου οι μονάδες που έπαψαν να λει­τουρ­γούν είναι περισ­σό­τε­ρες από αυτές που δημιουρ­γή­θη­καν την ίδια περίοδο.

Χρήσεις γης

Το 52,1% της συνο­λι­κής έκτασης των νησιών χαρα­κτη­ρί­ζε­ται θαμνώ­νες (μακί, φρύγανα ή συν­δυα­σμοί τους), η κύρια χρήση των οποίων είναι η βόσκηση. Δεύτερη σε έκταση κάλυψη είναι η γεωρ­γική γη με 22,6%, στην οποία περι­λαμ­βά­νο­νται μεικτές εκτά­σεις καλ­λιέρ­γειας ετήσιων φυτών και μόνιμων καλ­λιερ­γειών. «Αυτό το μικρο-μωσαϊκό δια­φο­ρε­τι­κών καλύ­ψεων είναι ενδει­κτικό του τοπίου των νησιών με τα μικρά σε έκταση αγρο­τε­μά­χια», ανα­φέ­ρε­ται στον άτλαντα. Το 38,7% της έκτασης των νησιών είναι καλ­λιερ­γού­με­νες εκτά­σεις και αγρα­να­παύ­σεις. Ξεχω­ρί­ζουν 19 νησιά, ανάμεσα στα οποία η Κέρκυρα με 79% (με ελαιώ­νες και εσπε­ρι­δοειδή), η Θήρα με 59,9% (με αμπε­λώ­νες), η Κέα με 55,15% (με ελαιώ­νες και βελα­νι­διές), η Νάξος με 53,1% (με ετήσιες καλ­λιέρ­γειες και ελαιώ­νες) και η Κως με 53% (με αμπε­λώ­νες, ελαιώ­νες και ετήσιες καλ­λιέρ­γειες).

Εκρηξη κατα­σκευών σε Τήνο, Αντί­παρο, Μύκονο

Πόσο έχουν αλλάξει τα νησιά μας; Ποια έχουν ενι­σχυ­θεί πλη­θυ­σμιακά και ποια οδη­γού­νται με μαθη­μα­τική ακρί­βεια στην εγκα­τά­λειψη; Ο άτλα­ντας του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου ανα­δει­κνύει την ανάγκη για έναν σχε­δια­σμό βιώσιμο, τόσο από οικο­νο­μι­κής όσο και από περι­βαλ­λο­ντι­κής άποψης, που θα «κρα­τή­σει» τον κόσμο στα νησιά και θα εμπλου­τί­σει την του­ρι­στική «μονο­καλ­λιέρ­γεια» με νέες, σύγ­χρο­νες δρα­στη­ριό­τη­τες.

Ας δούμε τα νησιά από πλη­θυ­σμια­κής άποψης. Σύμφωνα πάντα με τα στοι­χεία που παρου­σιά­ζο­νται στον άτλαντα των νησιών, μόνο η Κρήτη υπά­γε­ται στα πολύ μεγάλα νησιά, με πλη­θυ­σμό άνω του μισού εκα­τομ­μυ­ρίου. Ακόμα 5 νησιά, η Εύβοια, η Ρόδος, η Κέρκυρα, η Λέσβος και η Χίος, θεω­ρού­νται «μεγάλα νησιά», με πλη­θυ­σμό από 50.000 έως 500.000 κατοί­κους. Από 5.000 έως 50.000 κατοί­κους έχουν 21 νησιά, ενώ 32 έχουν πλη­θυ­σμό από 750 έως 5.000 κατοί­κους. Τα πολύ μικρά νησιά, δηλαδή με πλη­θυ­σμό μικρό­τερο των 750 κατοί­κων, είναι 46, ενώ μόλις 20 έχουν πλη­θυ­σμό πάνω από 100 κατοί­κους. Από τα νησιά αυτά, μόνο ένα, η Τέλεν­δος, δεν είναι αυτο­τε­λής δήμος (υπά­γε­ται στην Κάλυμνο). Από τα 35 νησιά που έχουν λιγό­τε­ρους από 100 κατοί­κους, μόνο 7 έχουν μόνιμο πλη­θυ­σμό όλο τον χρόνο. Το πιο πυκνο­κα­τοι­κη­μένο νησί της Ελλάδας είναι η Σαλα­μίνα (413,5 κάτοι­κοι ανά τ.χλμ.), καθώς λει­τουρ­γεί ως προ­ά­στιο της πρω­τεύ­ου­σας, και ακο­λου­θούν τα υπό­λοιπα νησιά του Αργο­σα­ρω­νι­κού πλην της Υδρας, η Σύρος (257,1 κάτοι­κοι ανά τ.χλμ.), η Σαντο­ρίνη (200,9), η Κέρκυρα (170,3). Πάντως τη μεγα­λύ­τερη πυκνό­τητα πλη­θυ­σμού στα μικρά νησιά έχει η Τήλος.

Αλλαγές στον πλη­θυ­σμό

Μεγα­λύ­τερο πλη­θυ­σμό το 2011 σε σχέση με το 1951 έχουν μόνο η Κρήτη, η Εύβοια, η Ζάκυν­θος και ακόμα 8 νησιά. Τη μεγα­λύ­τερη μείωση πλη­θυ­σμού στα τελευ­ταία 60 χρόνια κατα­γρά­φει ο Νομός Λέσβου (-33%).

Τα νησιά με τον υψη­λό­τερο ρυθμό γεν­νή­σεων είναι η Μύκονος (+8,2%), η Σαντο­ρίνη (+7,7%), η Ρόδος (+5,98%), η Kως (+5,9%), το Καστελ­λό­ριζο (+4,05%) και η Κάλυ­μνος (+5%). Αντί­θετα, τα μεγα­λύ­τερα ποσοστά υπο­γεν­νη­τι­κό­τη­τας έχουν το Μεγα­νήσι (-22,3%), οι Οθωνοί (-18,6%), τα Τρι­ζό­νια (-18,1%), τα Αντι­κύ­θηρα (-17,6%) και ο Κάλαμος (-17,5%).

Οσον αφορά την τελευ­ταία 30ετία, τα πέντε νησιά με τη μεγα­λύ­τερη αύξηση πλη­θυ­σμού ήταν η Τήλος με 15,9%, οι Οθωνοί με 13,9%, το Καστελ­λό­ριζο με 12,1%, η Ερει­κούσα με 11,7% και η Σαντο­ρίνη με 11,5%. Αντί­θετα, τη μεγα­λύ­τερη μείωση πλη­θυ­σμού το ίδιο διά­στημα είχαν τα Αντι­κύ­θηρα (-4%), η Υδρα (-2,8%) και το Μεγα­νήσι (-2,2%).

Κατοι­κία

Τη μεγα­λύ­τερη αύξηση κατοι­κιών το 1971-2011 είχε η Τήνος (130%), η Αντί­πα­ρος (128%) και η Μύκονος (114%). Το 50% των κατοι­κιών στην Αντί­παρο είναι νέες κατα­σκευές (43% στην Κέα, 42% στη Μύκονο).

Τις περισ­σό­τε­ρες κενές κατοι­κίες σε σχέση με τον μόνιμο πλη­θυ­σμό δια­θέ­τουν η Νίσυρος (1,52 κατοι­κία ανά κάτοικο), η Σέριφος (1,47), η Κύθνος (1,43), η Ανάφη (1,24) και η Κέα (1,12).

Το πιο «αστι­κο­ποι­η­μένο» νησί της χώρας είναι η Σαλα­μίνα, όπου το 41,8% της έκτασής της καλύ­πτε­ται από κτίρια, δρόμους κ.λπ. Ακο­λου­θεί η Σαντο­ρίνη με 18,6%, η Αίγινα με 12,5%, οι Σπέτσες με 8% και η Κέρκυρα με 7,7%.

Ποιο είναι το κύριο θέμα που ανα­δει­κνύ­ε­ται μέσα από αυτή τη σφαι­ρική προ­σέγ­γιση της νησιω­τι­κής Ελλάδας; «Αυτό που καθο­ρί­ζει τη βιω­σι­μό­τητα των νησιών είναι η ύπαρξη δρα­στη­ριο­τή­των που θα κρα­τή­σουν τους κατοί­κους. Στα νησιά, περίπου όπως και στην ορεινή Ελλάδα, όταν φύγεις δύσκολα επι­στρέ­φεις», λέει ο κ. Σπι­λά­νης, αναπλ. καθη­γη­τής στο Τμήμα Περι­βάλ­λο­ντος του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου. «Η ανα­ζή­τηση μιας στρα­τη­γι­κής είναι ιδιαί­τερα επι­τα­κτική για ορι­σμένα νησιά όπως τα Αντι­κύ­θηρα, που βρί­σκο­νται πολύ κοντά στην ορι­στική εγκα­τά­λειψη.

Αντί­θετα, σε άλλα νησιά το κύριο ζήτημα είναι το περι­βαλ­λο­ντικό και συν­δέ­ε­ται με τη δόμηση και τον του­ρι­σμό. Για παρά­δειγμα, η Σαντο­ρίνη, λόγω της φυσικής της ομορ­φιάς και της ελκυ­στι­κό­τη­τάς της, έχει ανα­δει­χθεί σε πολύ σημα­ντικό του­ρι­στικό προ­ο­ρι­σμό, ευρι­σκό­μενη όμως σε οριακό σημείο στην επάρ­κεια του νερού, στη δια­χεί­ριση των απορ­ριμ­μά­των, του θορύβου κ.λπ.

Τέλος, ακόμα ένα σημα­ντικό ζήτημα είναι το χαμηλό επίπεδο εκπαί­δευ­σης σε πολλά νησιά, που δημιουρ­γεί πρό­βλημα στην ποιό­τητα του ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού και στις ανα­πτυ­ξια­κές του δυνα­τό­τη­τες. Αυτή είναι μια συζή­τηση που έχει ανοίξει πλέον σε ευρω­παϊκό επίπεδο».

Πηγή: Καθη­με­ρινή