Μνημονιακό «φάντασμα» πάνω από τα ελληνικά σχολεία

Της Χαράς Καλη­μέρη

Μεγάλες δυσκο­λίες να εξα­σφα­λί­σει τα απα­ραί­τητα για το σχολείο, αλλά και να εμπλα­κεί σε σχο­λι­κές και εξω­σχο­λι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες, που προ­ϋ­πο­θέ­τουν δαπάνες, έχει, λόγω της οικο­νο­μι­κής κρίσης, το ένα στα δέκα παιδιά που φοιτούν σε δημόσια νηπια­γω­γεία και δημο­τικά σχολεία της χώρας. Την ίδια ώρα, προ­βλή­ματα σίτισης και ένδυσης φαί­νε­ται να έχουν επη­ρε­ά­σει σε αρκετά μεγάλο βαθμό τα παιδιά των μισών σχο­λι­κών μονάδων. Η πραγ­μα­τι­κό­τητα, μάλιστα, μπορεί να είναι χει­ρό­τερη, αφού πολλές οικο­γέ­νειες αισθά­νο­νται ντροπή για τα οικο­νο­μικά προ­βλή­ματα που αντι­με­τω­πί­ζουν και τα απο­κρύ­πτουν?

Αυτά είναι τα σημα­ντι­κό­τερα συμπε­ρά­σματα του ερευ­νη­τι­κού προ­γράμ­μα­τος «Υπο­στή­ριξη των εκπαι­δευ­τι­κών στην αντι­με­τώ­πιση των κοι­νω­νι­κών ανι­σο­τή­των (Τocsin, 3708)» το οποίο μελετά τις συνέ­πειες της ολοένα αυξα­νό­με­νης οικο­νο­μι­κής κρίσης σε ευά­λω­τους πλη­θυ­σμούς της προ­σχο­λι­κής και πρώιμης σχο­λι­κής ηλικίας και υλο­ποιεί­ται με συντο­νι­στή φορέα το Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λίας και Επι­στη­μο­νική Υπεύ­θυνη την καθη­γή­τρια Δόμνα Κακανά. Το ερευ­νη­τικό πρό­γραμμα Tocsin υπο­στη­ρί­ζε­ται από τη Γενική Γραμ­μα­τεία Έρευνας και Τεχνο­λο­γίας (ΓΓΕΤ) με χρη­μα­το­δό­τηση από τον Ευρω­παϊκό Οικο­νο­μικό Χώρο (ΧΜ-ΕΟΧ, EEA – GRANTS).

Με συμ­με­τοχή 316 διευ­θυ­ντών

Η έρευνα διε­ξή­χθη εντός του 2016 με τη συμ­με­τοχή 316 διευ­θυ­ντών και προϊ­στα­μέ­νων δημο­τι­κών σχο­λείων και νηπια­γω­γείων των νομών Αττικής, Θεσ­σα­λο­νί­κης και Μαγνη­σίας. Ο αριθμός των μαθητών των σχο­λείων αυτών είναι 20.758, εκ των οποίων 5.688 νήπια και προ­νή­πια και 15.070 μαθητές των τριών πρώτων τάξεων του δημο­τι­κού.

Τα βασικά συμπε­ρά­σματα που προ­έ­κυ­ψαν από την έρευνα είναι τα εξής:

• Οι οικο­γέ­νειες που αντι­με­τω­πί­ζουν σοβαρά οικο­νο­μικά προ­βλή­ματα αγγί­ζουν το 10% του μαθη­τι­κού πλη­θυ­σμού, ενώ η ανεργία του ενός ή και των δύο γονιών πλήττει του­λά­χι­στον τη μία στις πέντε οικο­γέ­νειες. Ανα­σφά­λεια στον εργα­σιακό τομέα βιώνει το 20,44% των οικο­γε­νειών των νηπίων και το 15,33% των οικο­γε­νειών με παιδιά στις τρεις πρώτες τάξεις του δημο­τι­κού. Οι επι­πτώ­σεις της οικο­νο­μι­κής κρίσης στα παιδιά αφορούν, κυρίως, τη συμ­με­τοχή τους σε διά­φο­ρες δρα­στη­ριό­τη­τες είτε σχο­λι­κές (εκδρο­μές, επι­σκέ­ψεις, εκδη­λώ­σεις κ.λπ.) είτε εξω­σχο­λι­κές (φρο­ντι­στή­ρια, ξένες γλώσσες, χορός, ζωγρα­φική κ.λπ.) με το 68% των εκπαι­δευ­τι­κών να υπο­στη­ρί­ζει ότι το πρό­βλημα αυτό ανα­δύ­θηκε ή οξύν­θηκε μετά το 2010.

• Μεγάλες είναι, όμως, και οι δυσκο­λίες των οικο­γε­νειών να αντα­πο­κρι­θούν στην αγορά των απα­ραί­τη­των σχο­λι­κών ειδών και άλλων υλικών ή στολών για εκδη­λώ­σεις του σχο­λείου που ζητού­νται κάθε χρόνο. Ενδει­κτικά, στο νηπια­γω­γείο τα παιδιά δυσκο­λεύ­ο­νται περισ­σό­τερο να προ­μη­θευ­τούν τα απα­ραί­τητα σχολικά είδη (9,81%) σε σχέση με το δημο­τικό (7,66%) όπου οι γονείς, ακόμα και αν έχουν οικο­νο­μικά προ­βλή­ματα, καλύ­πτουν το κόστος των απα­ραί­τη­των υλικών. Επίσης, τα νήπια φαί­νε­ται να έχουν πιο περιο­ρι­σμέ­νες δυνα­τό­τη­τες για αγορά ρου­χι­σμού όπως στολές ή άλλα αξε­σουάρ για τις σχο­λι­κές γιορτές (12,28%) σε σχέση με τα παιδιά που φοιτούν στις τρεις πρώτες τάξεις του δημο­τι­κού (8,70%). Από την άλλη, στο δημο­τικό σχολείο είναι πιο σύνηθες να μειώ­νουν ή να παύουν οι γονείς τις εξω­σχο­λι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες των παιδιών τους (10,75%) σε σχέση με τα παιδιά του νηπια­γω­γείου (9,46%).

• Στα βασικά προ­βλή­ματα που προ­στέ­θη­καν μετά την κρίση στη ζωή των παιδιών είναι, επίσης, η σίτιση και η ένδυσή τους τα οποία φαί­νε­ται να έχουν επη­ρε­ά­σει σε αρκετά μεγάλο βαθμό τα παιδιά των μισών σχο­λι­κών μονάδων του δείγ­μα­τος της έρευνας. Μάλιστα, δεν απο­κλεί­ε­ται οι εκπαι­δευ­τι­κοί που απά­ντη­σαν να μην είχαν πλήρη εικόνα της ευρείας γκάμας των προ­βλη­μά­των που αντι­με­τω­πί­ζουν τα παιδιά, καθώς πολλά από αυτά μπορεί να απο­κρύ­πτο­νται από τις οικο­γέ­νειές τους, μιας και τα θέματα αυτά συχνά θεω­ρού­νται ως ταμπού στην ελλη­νική κοι­νω­νία. Για παρά­δειγμα, μπορεί να υπάρ­χουν οικο­γέ­νειες που απο­κρύ­πτουν με οποιο­δή­ποτε τρόπο την οικο­νο­μική δυσχέ­ρεια στην οποία έχουν περιέλ­θει κατά τη διάρ­κεια της οικο­νο­μι­κής κρίσης, ειδικά εάν τα προη­γού­μενα χρόνια βρί­σκο­νταν σε καλή οικο­νο­μική κατά­σταση. Άλλωστε, η επι­κοι­νω­νία μεταξύ σχο­λείου και οικο­γέ­νειας, όπως δηλώ­νουν οι ίδιοι οι εκπαι­δευ­τι­κοί, έχει επη­ρε­α­στεί αρνη­τικά λόγω της κρίσης. Επο­μέ­νως, είναι πιθανό οι διευ­θυ­ντές ή οι προϊ­στά­με­νοι των σχο­λείων να μην είχαν επι­πλέον πλη­ρο­φο­ρίες και λεπτο­μέ­ρειες από την κατά­σταση που βιώνουν τα παιδιά πέρα από το σχολικό πλαίσιο.

• Τέλος, το 31,6% των εκπαι­δευ­τι­κών υπο­στή­ριξε ότι έχουν παρα­τη­ρή­σει επι­πτώ­σεις στην παρα­κο­λού­θηση του σχο­λι­κού προ­γράμ­μα­τος και το 45% επι­σή­μα­ναν προ­βλή­ματα στην αντα­πό­κριση των μαθητών στις μαθη­σια­κές δρα­στη­ριό­τη­τες του σχο­λείου. Σημειώ­νε­ται ότι ένα ποσοστό εκπαι­δευ­τι­κών γύρω στο 8 με 10 % σε όλες σχεδόν τις ερω­τή­σεις δήλωσαν ότι δεν έχουν παρα­τη­ρή­σει εάν εμφα­νί­ζε­ται ή όχι κάποια από τις επι­πτώ­σεις αυτές στα παιδιά.

Οι επι­πτώ­σεις στη λει­τουρ­γία των σχο­λείων

Σοβαρές είναι και οι επι­πτώ­σεις στη λει­τουρ­γία της σχο­λι­κής μονάδας λόγω της οικο­νο­μι­κής κρίσης. Σύμφωνα με τους εκπαι­δευ­τι­κούς, προ­βλή­ματα υπάρ­χουν κυρίως με την ανα­νέ­ωση του εξο­πλι­σμού και των επο­πτι­κών μέσων, αλλά και με τη συντή­ρηση των χώρων του σχο­λείου, την αγορά των ανα­λώ­σι­μων υλικών και τη λει­τουρ­γία του ολο­ή­με­ρου προ­γράμ­μα­τος. Παράλ­ληλα, σύμφωνα με τους εκπαι­δευ­τι­κούς, ο κύριος λόγος που έχει επη­ρε­ά­σει την ποιό­τητα του εκπαι­δευ­τι­κού έργου είναι η μείωση των ευκαι­ριών για επι­μόρ­φωση με το κλεί­σιμο των διδα­σκα­λείων και την ανυ­παρ­ξία επι­μορ­φω­τι­κών προ­γραμ­μά­των, αλλά και το αίσθημα αβε­βαιό­τη­τας σχετικά με την εργασία τους.

Μια άλλη επί­πτωση της κρίσης είναι η προ­βλη­μα­τική επι­κοι­νω­νία με τους γονείς, κάτι που ερμη­νεύ­ε­ται από τους εκπαι­δευ­τι­κούς ως απο­τέ­λε­σμα της πίεσης που δέχο­νται οι γονείς λόγω των οικο­νο­μι­κών προ­βλη­μά­των και της αδυ­να­μίας τους να αντα­πο­κρι­θούν στις απαι­τή­σεις της καθη­με­ρι­νό­τη­τας των παιδιών τους ανάμεσα στις οποίες και η συμβολή τόσο στη σχολική ζωή (τσάντα, γραφική ύλη, καθη­με­ρινό κολα­τσιό) όσο και στην εξω­σχο­λική ζωή.

Μπροστά σε αυτή την κατά­σταση, οι εκπαι­δευ­τι­κοί δεν μένουν απαθείς. Όπως φάνηκε από τις απα­ντή­σεις των συμ­με­τε­χό­ντων, προ­χω­ρούν συχνά σε μείωση της γρα­φι­κής ύλης και των υλικών που απαι­τού­νται από τους μαθητές, δημιουρ­γούν προ­γράμ­ματα συναι­σθη­μα­τι­κής υπο­στή­ρι­ξης των μαθητών, ενώ κάνουν προ­σπά­θειες για συχνό­τερη επι­κοι­νω­νία με το σύλλογο γονέων και κηδε­μό­νων και άλλους φορείς, όπως το δήμο, την περι­φέ­ρεια, την Εκκλη­σία. Επίσης, ανα­λαμ­βά­νουν δράσεις προ­κει­μέ­νου να καλυ­φθούν οι βασικές ανάγκες των παιδιών και των οικο­γε­νειών τους, να εξυ­πη­ρε­τη­θεί η κάλυψη των σχο­λι­κών ειδών και των επι­σκέ­ψεων εκτός σχο­λείου αλλά και έκτα­κτες ανάγκες για τις οποίες ορι­σμέ­νες οικο­γέ­νειες απευ­θύ­νο­νται στο σχολείο, άσχετα αν δεν αφορούν άμεσα την εκπαί­δευση των παιδιών τους (π.χ. εύρεση εργα­σίας, ζητή­ματα υγείας…).

Σχετικά με τις προ­τά­σεις που θεωρούν ότι θα διευ­κό­λυ­ναν το έργο τους, οι εκπαι­δευ­τι­κοί ανα­φέ­ρουν ότι θα ήταν πολύ βοη­θη­τική η μεγα­λύ­τερη χρη­μα­το­δό­τηση από το Δήμο και η παροχή δωρεάν δημιουρ­γι­κών δρα­στη­ριο­τή­των. Επίσης, θα ενδια­φέ­ρο­νταν να παρα­κο­λου­θή­σουν επι­μορ­φω­τικά προ­γράμ­ματα σχετικά με τη δια­χεί­ριση των προ­βλη­μά­των της κρίσης, αλλά και να μοι­ρα­στούν τις καλές πρα­κτι­κές άλλων συνα­δέλ­φων τους. Σε κάθε περί­πτωση, είναι αρκετά ενθαρ­ρυ­ντικό ότι του­λά­χι­στον το 1/3 των σχο­λι­κών μονάδων του δείγ­μα­τος της έρευνας δηλώ­νουν ότι κινη­το­ποιού­νται ανα­ζη­τώ­ντας τρόπους αντι­με­τώ­πι­σης των επι­πτώ­σεων της κρίσης…

Ημε­ρη­σία