Ερωτήματα για τις δημοσκοπήσεις

Τι θα γινόταν, άραγε, αν την Παρα­σκευή προ των εκλογών όλες οι δημο­σκο­πι­κές εται­ρείες εμφά­νι­ζαν τον ΣΥΡΙΖΑ να προη­γεί­ται με 7,5% διαφορά από τη Ν.Δ. και τους ΑΝΕΛ εντός Βουλής; Θα ήταν δια­φο­ρε­τικό το ποσοστό που θα λάμβανε το Ποτάμι αν όσοι ψήφισαν τα δύο μεγάλα κόμματα ήξεραν ότι δεν επρό­κειτο περί ντέρμπι; Μήπως στη Βουλή θα έμπαινε και ο κ. Παν. Λαφα­ζά­νης;

Τα ερω­τή­ματα είναι ενδει­κτικά, αλλά δεν δια­τυ­πώ­νο­νται τυχαία. Αν θέλουμε να είμαστε ειλι­κρι­νείς, η πρώτη συζή­τηση που πρέπει να ανοίξει στη χώρα μας δημο­σίως και επει­γό­ντως είναι αυτή του ρόλου των δημο­σκο­πή­σεων. Διότι είναι αδια­νό­ητο οι προ­βλέ­ψεις των «ειδικών» να απο­δει­κνύ­ο­νται για μία ακόμη φορά εκτός τόπου και χρόνου και όλα να τελειώ­νουν με κάποιες σκόρ­πιες «συγ­γνώ­μες» που ελέ­χθη­σαν το βράδυ των εκλογών στα κανάλια. Πολύ περισ­σό­τερο όταν είναι πια ηλίου φαει­νό­τε­ρον ότι οι δημο­σκο­πι­κές προ­βλέ­ψεις που δημο­σιεύ­ο­νται μέχρι την προ­πα­ρα­μονή των εκλογών, όχι μόνον απο­δει­κνύ­ο­νται λαν­θα­σμέ­νες, αλλά σίγουρα επη­ρε­ά­ζουν και ένα τμήμα των πολιτών οι οποίοι συνει­δητά ή μη δια­μορ­φώ­νουν την εκλο­γική τους προ­τί­μηση με βάση τις δημο­σκο­πι­κές εκτι­μή­σεις.

Είναι πραγ­μα­τικά εξορ­γι­στικό ότι και οι δεκα­τέσ­σε­ρις (!) δημο­σκο­πι­κές εται­ρείες που δημο­σί­ευ­σαν στοι­χεία την προη­γού­μενη εβδο­μάδα (παρε­μπι­πτό­ντως, ολό­κληρη Αγγλία έχει 5 εται­ρείες ερευνών, ενώ στα δικά μας μητρώα είναι γραμ­μέ­νες 56) έδιναν δια­φο­ρές της τάξεως της μισής ή της μίας ποσο­στιαίας μονάδας και αρκετές μάλιστα με προ­βά­δι­σμα της Ν.Δ.! Με την εξαί­ρεση της ProRata (του ερευ­νητή Γ. Κων­στα­ντι­νίδη), που προ­έ­βλεψε την Τετάρτη διαφορά της τάξεως του 5% υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ και την περιό­ρισε τελικώς σε 4%, καμία άλλη εται­ρεία δεν έδειξε έστω τη μισή διαφορά από αυτήν που προ­έ­κυψε στην κάλπη. Η δε GPO και το ΠΑΜΑΚ μπορούν απλά να καυ­χώ­νται ότι προ­έ­βλε­ψαν τον νικητή, καθώς την Παρα­σκευή εκτί­μη­σαν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα προη­γείτο με 2,5% της Ν.Δ. στην πρόθεση ψήφου.

Δεν είναι του παρό­ντος να ανα­ζη­τη­θούν οι τεχνι­κοί λόγοι των κραυ­γα­λέων αστο­χιών που συνι­στούν ωμή παρα­πλά­νηση της κοινής γνώμης. Το πώς επι­λέ­γε­ται το δείγμα των ψηφο­φό­ρων, αν πρέπει να γίνο­νται σταθ­μί­σεις βάσει δημο­γρα­φι­κών κρι­τη­ρίων (ηλικία, φύλο) ή της προη­γού­με­νης ψήφου των ερω­τη­θέ­ντων (past vote) είναι θέματα που οφεί­λουν να λύσουν μεταξύ τους οι δημο­σκό­ποι. Σε κάθε περί­πτωση, όμως, είναι αδια­νό­ητο ακόμη και πρό­ε­δροι δημο­σκο­πι­κών εται­ρειών να είναι παράλ­ληλα και άτυποι σύμ­βου­λοι κομ­μά­των, και να υπάρχει πια η γενι­κευ­μένη αίσθηση ότι ανα­λό­γως του μέσου που συνερ­γά­ζε­ται κάθε εται­ρεία προ­μο­τά­ρει το ποσοστό του φίλα προ­σκεί­με­νου κόμ­μα­τος. Παγκο­σμίως και­νο­φα­νές είναι επίσης να μην υπάρχει κανένας επι­στη­μο­νι­κός έλεγχος από κάποια Αρχή για τις προ­βλέ­ψεις των δημο­σκό­πων, ακόμη και όταν αυτές εμφα­νί­ζο­νται εντελώς ατεκ­μη­ρί­ω­τες.

Η αρχική πρό­βλεψη

Θα το πούμε και δια­φο­ρε­τικά. Σε οποια­δή­ποτε σοβαρή ιδιω­τική εται­ρεία και σε οποια­δή­ποτε πολι­τι­σμένη χώρα θα συνι­στούσε λόγο αυτο­νό­η­της παραί­τη­σης των δημο­σκό­πων το προ­χθε­σινό exit poll, το οποίο, σημειω­τέον, συνυ­πέ­γρα­ψαν όλες μαζί οι μεγάλες δημο­σκο­πι­κές εται­ρείες. Προ­σέξτε: Στις 7 το από­γευμα και αφού «δια­βου­λεύ­τη­καν» μεταξύ τους οι ειδικοί προ­έ­βλε­ψαν όλοι μαζί ότι η διαφορά των δύο κομ­μά­των θα ήταν μάλλον 1,5% (32%-30,5%)! Ναι, αυτή ήταν η αρχική τους πρό­βλεψη, διότι αυτή ήταν η μέση τιμή στις δια­κυ­μάν­σεις του 30-34% που έδωσαν στον ΣΥΡΙΖΑ και του 28,5-32,5% στη Ν.Δ. Το δε δημο­σκο­πικό επι­χεί­ρημα ότι «όσο πιθανή για κάθε κόμμα είναι η κατώ­τατη τιμή, άλλα τόσο είναι και η ανώτατη» είναι επι­στη­μο­νικά παρα­πλα­νη­τικό και όχι σοβαρό στα­τι­στικό επι­χεί­ρημα. Διότι τα exit polls δεν είναι δημο­σκο­πή­σεις. Μετρούν πραγ­μα­τι­κές ψήφους και όχι πρόθεση ψήφου. Επο­μέ­νως, οι ειδικοί καλού­νται να ανα­λά­βουν την ευθύνη –ή το ρίσκο, αν θέλετε– να προ­βλέ­ψουν συγκε­κρι­μένα νούμερα με από­κλιση, π.χ., ± 2%. Οχι να ισχυ­ρί­ζο­νται ότι η Ν.Δ. θα κυμαν­θεί από 28,5 ώς 32,5% και ο ΣΥΡΙΖΑ από 30 ώς 34% για να μπερ­δεύ­ουν τους τηλε­θε­α­τές και επι­διώ­κο­ντας να πέσουν μέσα σε κάθε ενδε­χό­μενο. Ναι, ανθρώ­πινα είναι τα λάθη και γίνο­νται και σε άλλες χώρες ακόμη και στα exit polls. Αλλά δεν επα­να­λαμ­βά­νο­νται σε κάθε εκλο­γική δια­δι­κα­σία. Και στις άλλες χώρες ανα­λαμ­βά­νει κάποιος την ευθύνη για τα λάθη και δεν υπάρχει η γενι­κευ­μένη πια αίσθηση που θα μπο­ρούσε να περι­γρα­φεί με τη φράση «ευχα­ρι­στούμε πολύ για την ασαφή πρό­βλεψη, αυτό το ξέραμε και πριν από τις εκλογές, γιατί κάνατε exit poll;».

Είναι δε τρα­γέ­λα­φος πώς προ­έ­κυψε ειδικώς τούτη τη φορά το exit poll, το οποίο έπεσε έξω ακόμη και στις ακραίες τιμές του (η Ν.Δ. έλαβε τελικώς 28,1% και ο ΣΥΡΙΖΑ 35,5%). «Στην τελική σύσκεψη ένας δημο­σκό­πος επέμενε ότι “θα κερ­δί­σει σίγουρα η Ν.Δ.” και απεί­λησε “να μη συνυ­πο­γρά­ψει το τελικό πόρισμα αν δεν δεί­ξουμε μεγάλη δια­κύ­μανση”. Και έτσι οι υπό­λοι­ποι υπο­χρε­ω­θή­καμε να υπα­κού­σουμε για να είμαστε όλοι ευχα­ρι­στη­μέ­νοι», παρα­δέ­χθηκε στην «Κ» ένας από τους μετέ­χο­ντες στην τελική δια­βού­λευση. Και δεν είχε βέβαια απά­ντηση στο ερώτημα «αν είναι επι­στη­μο­νικά σοβαρό να ισχυ­ρί­ζε­στε ότι “διορ­θώ­νετε” το exit poll μισή ώρα αργό­τερα, όταν ούτως ή άλλως το συγκρί­νετε με τα πραγ­μα­τικά απο­τε­λέ­σματα». Απά­ντηση δεν είχε και στην ερώτηση αν είναι σοβαρό για μια ευρω­παϊκή χώρα, ανήμερα των εκλογών, να δια­δί­δο­νται από το πρωί φήμες των exit polls που τάχα έδει­χναν τα δύο κόμματα να κινού­νται από το 30% ώς το 33,5%. Κάτι που εκ των υστέρων επι­βε­βαί­ωσε και την αγωνία των δημο­σκό­πων να υπε­ρα­μυν­θούν των προ­ε­κλο­γι­κών τους προ­βλέ­ψεων που απε­δεί­χθη­σαν και αυτές εντελώς εκτός πραγ­μα­τι­κό­τη­τας.

Υπάρχει λόγος που το συγκε­κρι­μένο κείμενο πιθανόν να εκλη­φθεί ως οργι­σμένο. Ο γράφων όπως και πολλοί ακόμη συνά­δελ­φοι χρη­σι­μο­ποι­ή­σαμε τις τελευ­ταίες εβδο­μά­δες ως «σοβαρό εργα­λείο» σενα­ρίων και εκτι­μή­σεων τις δημο­σκο­πή­σεις. Πιστέ­ψαμε ως θέσφα­τες, π.χ., τις προ­βλέ­ψεις των «ειδικών» ότι το απώτατο ταβάνι για τον νικητή θα ήταν το 34% και η μάξι­μουμ διαφορά 3-4 μονάδες. Και γι’ αυτό οφεί­λε­ται μια αυτο­νό­ητη, ειλι­κρι­νής και δημόσια δημο­σιο­γρα­φική συγ­γνώμη.

Καθη­με­ρινή ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΖΟΥΛΑΣ