Τα δημοψηφίσματα που έγιναν στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα

Τα δημο­ψη­φί­σματα στην ελλη­νική ιστορία του 20ού αιώνα είναι μια θλιβερή ιστορία. Ας βγά­λουμε από την εικόνα τα «δημο­ψη­φί­σματα» της Χούντας (1968 και 1973), τα οποία διε­ξή­χθη­σαν σε συν­θή­κες από­λυ­της στέ­ρη­σης των ατο­μι­κών και πολι­τι­κών ελευ­θε­ριών. Ας επι­κε­ντρω­θούμε σε αυτά του 1920, 1924, 1935, 1946 και 1974. Και τα πέντε αυτά δημο­ψη­φί­σματα διε­ξή­χθη­σαν για το Πολι­τειακό ζήτημα. Ολα τους είχαν ως αντι­κεί­μενο την επιλογή μεταξύ της βασι­λευο­μέ­νης και της αβα­σί­λευ­της δημο­κρα­τίας ή του προ­σώ­που του βασιλιά. Από τα πέντε, όμως, μόνον το ένα –αυτό του 1974– διε­ξή­χθη σε δημο­κρα­τικό πλαίσιο. Ολα τα άλλα παρου­σιά­ζουν χαρα­κτη­ρι­στικά που απάδουν των δημο­κρα­τι­κών πολι­τευ­μά­των. Η διε­ξα­γωγή τους, άλλωστε, ήταν οργα­νικό τμήμα αυτού που στη συνταγ­μα­τική ιστορία ανα­φέ­ρε­ται (από τους Α. Μάνεση και Ν. Αλι­βι­ζάτο) ως η «κρίση των θεσμών» του 1915-74. Και η διε­νέρ­γεια του μόνου δίκαιου δημο­ψη­φί­σμα­τος, το 1974, απο­τέ­λεσε οργα­νικό τμήμα της υπέρ­βα­σης και επί­λυ­σης αυτής της κρίσης.

• Το δημο­ψή­φι­σμα του Νοεμ­βρίου 1920, στην κορύ­φωση του Εθνικού Διχα­σμού, επα­νέ­φερε στον θρόνο τον βασιλιά Κων­στα­ντίνο Α΄. Η ψήφος των πολιτών υπε­κλάπη με επι­χει­ρή­ματα πολύ συγκε­κρι­μένα: όπως τόνιζαν οι αντι­βε­νι­ζε­λι­κοί, οι Σύμ­μα­χοι θα ήταν υπο­χρε­ω­μέ­νοι να απο­δε­χθούν το απο­τέ­λε­σμα, παρά το γεγονός ότι ήδη προει­δο­ποιού­σαν ρητά πως, αν επέ­στρεφε ο βασι­λιάς Κων­στα­ντί­νος, θα άλλαζαν την πολι­τική τους έναντι της Ελλάδας στο Μικρα­σια­τικό. Αν μη τι άλλο, έλεγαν οι αντι­βε­νι­ζε­λι­κοί, η Ελλάδα ήταν οφει­λέ­της των Συμ­μά­χων και η κατα­στροφή της θα τους προ­κα­λούσε οικο­νο­μική ζημία… Το απο­τέ­λε­σμα ήταν ότι οι προει­δο­ποι­ή­σεις επα­λη­θεύ­θη­καν: κάποιοι από τους Συμ­μά­χους χρη­σι­μο­ποί­η­σαν ως πρό­σχημα την επι­στροφή του Κων­στα­ντί­νου, η Ελλάδα απο­μο­νώ­θηκε διεθνώς στο μέσον της μικρα­σια­τι­κής εκστρα­τείας, και τούτο ήταν ένα από τα αίτια της Μικρα­σια­τι­κής Κατα­στρο­φής.

• Τον Απρίλιο του 1924 και τον Νοέμ­βριο του 1935 διε­ξή­χθη­σαν δύο δημο­ψη­φί­σματα, που έδωσαν όμως δια­φο­ρε­τικά απο­τε­λέ­σματα. Το πρώτο κατήρ­γησε τη μοναρ­χία, το δεύτερο την επα­νέ­φερε. Το 1924 εξε­διώ­χθη και το 1935 επέ­στρεψε ο ίδιος βασι­λιάς, ο Γεώρ­γιος Β΄. Ωστόσο, και τα δύο δημο­ψη­φί­σματα έγιναν με τρόπο που εκβίαζε τη λαϊκή βούληση. Και το 1924 και το 1935 είχε προη­γη­θεί απόφαση της Βουλής είτε (το 1924) για την κατάρ­γηση της βασι­λείας είτε (το 1935) για την επα­να­φορά της, και ο λαός κλήθηκε απλώς να επι­κυ­ρώ­σει το τετε­λε­σμένο. Αξίζει να σημειω­θεί ότι και τις δύο φορές αυτά τα τετε­λε­σμένα είχαν εδρα­στεί στην πρα­ξι­κο­πη­μα­τική κατί­σχυση των ακραίων του Εθνικού Διχα­σμού επί των μετριο­πα­θών της ίδιας τους της παρά­τα­ξης. Το 1924, ο Αλέ­ξαν­δρος Παπα­να­στα­σίου και οι παγκα­λι­κοί αξιω­μα­τι­κοί εξε­βί­α­σαν την απο­χώ­ρηση του Ελευ­θε­ρίου Βενι­ζέ­λου από την πολι­τική σκηνή, ενώ αντί­στοιχα προ­κά­λε­σαν με στρα­τιω­τικό προ­νουν­τσια­μέ­ντο την παραί­τηση του δια­δό­χου του, Γεωρ­γίου Καφα­ντάρη. Το 1935, με ακριβώς όμοιο τρόπο, οι ακραίοι της αντι­βε­νι­ζε­λι­κής πλευράς, Γεώρ­γιος Κον­δύ­λης και Αλέ­ξαν­δρος Παπάγος, ανέ­τρε­ψαν με στρα­τιω­τικό κίνημα τον πρω­θυ­πουργό και αρχηγό του Λαϊκού Κόμ­μα­τος, Παναγή Τσαλ­δάρη, ανά­γκα­σαν τη Βουλή να κηρύξει την παλι­νόρ­θωση της δυνα­στείας και κατόπιν προ­κή­ρυ­ξαν το δημο­ψή­φι­σμα. Και στα δύο δημο­ψη­φί­σματα έγινε, επίσης, νοθεία. Το 1924, έγραφε ο Χρ. Ξανθόπουλος-Παλαμάς στα απο­μνη­μο­νεύ­ματά του, ψήφισε τέσ­σε­ρις φορές ΟΧΙ σε δια­φο­ρε­τικά εκλο­γικά τμήματα. Το 1935, οι αρχές ζήτησαν από τις αρμό­διες υπη­ρε­σίες να στα­μα­τή­σουν να στέλ­νουν εκλο­γικά απο­τε­λέ­σματα, καθώς ο αριθμός των εκλο­γέων είχε ήδη συμπλη­ρω­θεί…

• Το 1946 διε­ξή­χθη το δημο­ψή­φι­σμα που επέ­τρεψε την επι­στροφή, για μία ακόμη φορά, του Γεωρ­γίου Β΄. Ωστόσο, το ερώτημα το 1946 ήταν, για να τεθεί το θέμα απλά, περί­εργο: αφο­ρούσε την επι­στροφή του συγκε­κρι­μέ­νου βασιλιά, υπο­νο­ώ­ντας ότι, εάν ανέ­κυ­πτε απο­τέ­λε­σμα υπέρ του ΟΧΙ, θα παρέ­μενε η ίδια δυνα­στεία με άλλον βασιλιά! Επι­πλέον, ενώ ήταν σαφές ότι η δια­δι­κα­σία θα κατέ­ληγε σε ψήφο υπέρ της μοναρ­χίας, φαι­νό­μενα νοθείας παρα­τη­ρή­θη­καν, καθώς ο «ζήλος» των φιλο­βα­σι­λι­κών του Λαϊκού Κόμ­μα­τος υπήρξε υπέρ­με­τρος. Ολα αυτά τα δημο­ψη­φί­σματα (1920, 1924, 1935, 1946) χαρα­κτη­ρί­στη­καν από μεγάλα ποσοστά αποχής: οι πολίτες, που θεω­ρού­σαν την απόφαση ειλημ­μένη, δεν πήγαι­ναν να ψηφί­σουν. Η αυξη­μένη αποχή, φυσικά, διευ­κό­λυνε αυτούς που είχαν κατευ­θύ­νει τη δια­δι­κα­σία, ώστε να πετύ­χουν ευκο­λό­τερα το απο­τέ­λε­σμα που εξ αρχής επι­δί­ω­καν.

• Το 1974 ήταν η μόνη φορά κατά την οποία διε­νερ­γή­θηκε ένα δημο­ψή­φι­σμα σε συν­θή­κες ομα­λό­τη­τας: το ερώτημα ήταν σαφές, ο χρόνος της προ­ε­κλο­γι­κής εκστρα­τείας θεμιτός, η έκφραση της γνώμης ελεύ­θερη, η συμ­με­τοχή των πολιτών μεγάλη, και δεν είχε προ­δι­κα­στεί το απο­τέ­λε­σμα. Γι’ αυτό, άλλωστε, το δημο­ψή­φι­σμα του Δεκεμ­βρίου του 1974 έκλεισε ορι­στικά το Πολι­τειακό, και ανα­γνω­ρί­ζε­ται ως το μόνο δίκαιο στην ελλη­νική σύγ­χρονη ιστορία. Από τις παρεμ­βά­σεις των επι­φα­νών συνταγ­μα­το­λό­γων, του ΔΣΑ και του Συμ­βου­λίου της Ευρώπης τις προη­γού­με­νες ημέρες, κατα­δει­κνύ­ε­ται ότι το δημο­ψή­φι­σμα του 1974 θα παρα­μεί­νει ως το μόνο δημο­κρα­τικό της ελλη­νι­κής ιστο­ρίας και στο άμεσο μέλλον.

(Ευάνθης Χατζη­βα­σι­λείου, ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής Ιστο­ρίας του Μετα­πο­λε­μι­κού Κόσμου στο Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών)