Τα δημοψηφίσματα που έγιναν στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα

Τα δη­μο­ψη­φί­σμα­τα στην ελ­λη­νι­κή ιστο­ρία του 20ού αιώνα είναι μια θλι­βε­ρή ιστο­ρία. Ας βγά­λου­με από την ει­κό­να τα «δη­μο­ψη­φί­σμα­τα» της Χού­ντας (1968 και 1973), τα οποία διε­ξή­χθη­σαν σε συν­θή­κες από­λυ­της στέ­ρη­σης των ατο­μι­κών και πο­λι­τι­κών ελευ­θε­ριών. Ας επι­κε­ντρω­θού­με σε αυτά του 1920, 1924, 1935, 1946 και 1974. Και τα πέντε αυτά δη­μο­ψη­φί­σμα­τα διε­ξή­χθη­σαν για το Πο­λι­τεια­κό ζή­τη­μα. Ολα τους είχαν ως αντι­κεί­με­νο την επι­λο­γή με­τα­ξύ της βα­σι­λευο­μέ­νης και της αβα­σί­λευ­της δη­μο­κρα­τί­ας ή του προ­σώ­που του βα­σι­λιά. Από τα πέντε, όμως, μόνον το ένα –αυτό του 1974– διε­ξή­χθη σε δη­μο­κρα­τι­κό πλαί­σιο. Ολα τα άλλα πα­ρου­σιά­ζουν χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά που απά­δουν των δη­μο­κρα­τι­κών πο­λι­τευ­μά­των. Η διε­ξα­γω­γή τους, άλ­λω­στε, ήταν ορ­γα­νι­κό τμήμα αυτού που στη συ­νταγ­μα­τι­κή ιστο­ρία ανα­φέ­ρε­ται (από τους Α. Μά­νε­ση και Ν. Αλι­βι­ζά­το) ως η «κρίση των θε­σμών» του 1915-74. Και η διε­νέρ­γεια του μόνου δί­καιου δη­μο­ψη­φί­σμα­τος, το 1974, απο­τέ­λε­σε ορ­γα­νι­κό τμήμα της υπέρ­βα­σης και επί­λυ­σης αυτής της κρί­σης.

• Το δη­μο­ψή­φι­σμα του Νο­εμ­βρί­ου 1920, στην κο­ρύ­φω­ση του Εθνι­κού Δι­χα­σμού, επα­νέ­φε­ρε στον θρόνο τον βα­σι­λιά Κων­στα­ντί­νο Α΄. Η ψήφος των πο­λι­τών υπε­κλά­πη με επι­χει­ρή­μα­τα πολύ συ­γκε­κρι­μέ­να: όπως τό­νι­ζαν οι αντι­βε­νι­ζε­λι­κοί, οι Σύμ­μα­χοι θα ήταν υπο­χρε­ω­μέ­νοι να απο­δε­χθούν το απο­τέ­λε­σμα, παρά το γε­γο­νός ότι ήδη προει­δο­ποιού­σαν ρητά πως, αν επέ­στρε­φε ο βα­σι­λιάς Κων­στα­ντί­νος, θα άλ­λα­ζαν την πο­λι­τι­κή τους ένα­ντι της Ελ­λά­δας στο Μι­κρα­σια­τι­κό. Αν μη τι άλλο, έλε­γαν οι αντι­βε­νι­ζε­λι­κοί, η Ελ­λά­δα ήταν οφει­λέ­της των Συμ­μά­χων και η κα­τα­στρο­φή της θα τους προ­κα­λού­σε οι­κο­νο­μι­κή ζημία… Το απο­τέ­λε­σμα ήταν ότι οι προει­δο­ποι­ή­σεις επα­λη­θεύ­θη­καν: κά­ποιοι από τους Συμ­μά­χους χρη­σι­μο­ποί­η­σαν ως πρό­σχη­μα την επι­στρο­φή του Κων­στα­ντί­νου, η Ελ­λά­δα απο­μο­νώ­θη­κε διε­θνώς στο μέσον της μι­κρα­σια­τι­κής εκ­στρα­τεί­ας, και τούτο ήταν ένα από τα αίτια της Μι­κρα­σια­τι­κής Κα­τα­στρο­φής.

• Τον Απρί­λιο του 1924 και τον Νο­έμ­βριο του 1935 διε­ξή­χθη­σαν δύο δη­μο­ψη­φί­σμα­τα, που έδω­σαν όμως δια­φο­ρε­τι­κά απο­τε­λέ­σμα­τα. Το πρώτο κα­τήρ­γη­σε τη μο­ναρ­χία, το δεύ­τε­ρο την επα­νέ­φε­ρε. Το 1924 εξε­διώ­χθη και το 1935 επέ­στρε­ψε ο ίδιος βα­σι­λιάς, ο Γε­ώρ­γιος Β΄. Ωστό­σο, και τα δύο δη­μο­ψη­φί­σμα­τα έγι­ναν με τρόπο που εκ­βί­α­ζε τη λαϊκή βού­λη­ση. Και το 1924 και το 1935 είχε προη­γη­θεί από­φα­ση της Βου­λής είτε (το 1924) για την κα­τάρ­γη­ση της βα­σι­λεί­ας είτε (το 1935) για την επα­να­φο­ρά της, και ο λαός κλή­θη­κε απλώς να επι­κυ­ρώ­σει το τε­τε­λε­σμέ­νο. Αξί­ζει να ση­μειω­θεί ότι και τις δύο φορές αυτά τα τε­τε­λε­σμέ­να είχαν εδρα­στεί στην πρα­ξι­κο­πη­μα­τι­κή κα­τί­σχυ­ση των ακραί­ων του Εθνι­κού Δι­χα­σμού επί των με­τριο­πα­θών της ίδιας τους της πα­ρά­τα­ξης. Το 1924, ο Αλέ­ξαν­δρος Πα­πα­να­στα­σί­ου και οι πα­γκα­λι­κοί αξιω­μα­τι­κοί εξε­βί­α­σαν την απο­χώ­ρη­ση του Ελευ­θε­ρί­ου Βε­νι­ζέ­λου από την πο­λι­τι­κή σκηνή, ενώ αντί­στοι­χα προ­κά­λε­σαν με στρα­τιω­τι­κό προ­νουν­τσια­μέ­ντο την πα­ραί­τη­ση του δια­δό­χου του, Γε­ωρ­γί­ου Κα­φα­ντά­ρη. Το 1935, με ακρι­βώς όμοιο τρόπο, οι ακραί­οι της αντι­βε­νι­ζε­λι­κής πλευ­ράς, Γε­ώρ­γιος Κον­δύ­λης και Αλέ­ξαν­δρος Πα­πά­γος, ανέ­τρε­ψαν με στρα­τιω­τι­κό κί­νη­μα τον πρω­θυ­πουρ­γό και αρ­χη­γό του Λαϊ­κού Κόμ­μα­τος, Πα­να­γή Τσαλ­δά­ρη, ανά­γκα­σαν τη Βουλή να κη­ρύ­ξει την πα­λι­νόρ­θω­ση της δυ­να­στεί­ας και κα­τό­πιν προ­κή­ρυ­ξαν το δη­μο­ψή­φι­σμα. Και στα δύο δη­μο­ψη­φί­σμα­τα έγινε, επί­σης, νο­θεία. Το 1924, έγρα­φε ο Χρ. Ξαν­θό­που­λος-Πα­λα­μάς στα απο­μνη­μο­νεύ­μα­τά του, ψή­φι­σε τέσ­σε­ρις φορές ΟΧΙ σε δια­φο­ρε­τι­κά εκλο­γι­κά τμή­μα­τα. Το 1935, οι αρχές ζή­τη­σαν από τις αρ­μό­διες υπη­ρε­σί­ες να στα­μα­τή­σουν να στέλ­νουν εκλο­γι­κά απο­τε­λέ­σμα­τα, καθώς ο αριθ­μός των εκλο­γέ­ων είχε ήδη συ­μπλη­ρω­θεί…

• Το 1946 διε­ξή­χθη το δη­μο­ψή­φι­σμα που επέ­τρε­ψε την επι­στρο­φή, για μία ακόμη φορά, του Γε­ωρ­γί­ου Β΄. Ωστό­σο, το ερώ­τη­μα το 1946 ήταν, για να τεθεί το θέμα απλά, πε­ρί­ερ­γο: αφο­ρού­σε την επι­στρο­φή του συ­γκε­κρι­μέ­νου βα­σι­λιά, υπο­νο­ώ­ντας ότι, εάν ανέ­κυ­πτε απο­τέ­λε­σμα υπέρ του ΟΧΙ, θα πα­ρέ­με­νε η ίδια δυ­να­στεία με άλλον βα­σι­λιά! Επι­πλέ­ον, ενώ ήταν σαφές ότι η δια­δι­κα­σία θα κα­τέ­λη­γε σε ψήφο υπέρ της μο­ναρ­χί­ας, φαι­νό­με­να νο­θεί­ας πα­ρα­τη­ρή­θη­καν, καθώς ο «ζήλος» των φι­λο­βα­σι­λι­κών του Λαϊ­κού Κόμ­μα­τος υπήρ­ξε υπέρ­με­τρος. Ολα αυτά τα δη­μο­ψη­φί­σμα­τα (1920, 1924, 1935, 1946) χα­ρα­κτη­ρί­στη­καν από με­γά­λα πο­σο­στά απο­χής: οι πο­λί­τες, που θε­ω­ρού­σαν την από­φα­ση ει­λημ­μέ­νη, δεν πή­γαι­ναν να ψη­φί­σουν. Η αυ­ξη­μέ­νη αποχή, φυ­σι­κά, διευ­κό­λυ­νε αυ­τούς που είχαν κα­τευ­θύ­νει τη δια­δι­κα­σία, ώστε να πε­τύ­χουν ευ­κο­λό­τε­ρα το απο­τέ­λε­σμα που εξ αρχής επι­δί­ω­καν.

• Το 1974 ήταν η μόνη φορά κατά την οποία διε­νερ­γή­θη­κε ένα δη­μο­ψή­φι­σμα σε συν­θή­κες ομα­λό­τη­τας: το ερώ­τη­μα ήταν σαφές, ο χρό­νος της προ­ε­κλο­γι­κής εκ­στρα­τεί­ας θε­μι­τός, η έκ­φρα­ση της γνώ­μης ελεύ­θε­ρη, η συμ­με­το­χή των πο­λι­τών με­γά­λη, και δεν είχε προ­δι­κα­στεί το απο­τέ­λε­σμα. Γι’ αυτό, άλ­λω­στε, το δη­μο­ψή­φι­σμα του Δε­κεμ­βρί­ου του 1974 έκλει­σε ορι­στι­κά το Πο­λι­τεια­κό, και ανα­γνω­ρί­ζε­ται ως το μόνο δί­καιο στην ελ­λη­νι­κή σύγ­χρο­νη ιστο­ρία. Από τις πα­ρεμ­βά­σεις των επι­φα­νών συ­νταγ­μα­το­λό­γων, του ΔΣΑ και του Συμ­βου­λί­ου της Ευ­ρώ­πης τις προη­γού­με­νες ημέ­ρες, κα­τα­δει­κνύ­ε­ται ότι το δη­μο­ψή­φι­σμα του 1974 θα πα­ρα­μεί­νει ως το μόνο δη­μο­κρα­τι­κό της ελ­λη­νι­κής ιστο­ρί­ας και στο άμεσο μέλ­λον.

(Ευάν­θης Χα­τζη­βα­σι­λεί­ου, ανα­πλη­ρω­τής κα­θη­γη­τής Ιστο­ρί­ας του Με­τα­πο­λε­μι­κού Κό­σμου στο Πα­νε­πι­στή­μιο Αθη­νών)