AEΠ: Μια απάτη της στατιστικής που κρύβει την πραγματικότητα

Του Γ. Παπα­νι­κο­λάου

Ο Disraeli (Άγγλος Πρω­θυ­πουρ­γός) είπε: “Υπάρ­χουν 3 ειδών ψέματα: τα συνη­θι­σμένα, τα κατα­στρο­φικά και η στα­τι­στική”.

Κατά τη γνώμη μου, η στα­τι­στική χωρίς να λέει ψέματα, μπορεί να δια­στρε­βλώ­σει την πραγ­μα­τι­κό­τητα σε τέτοιο βαθμό, που να απο­τε­λέ­σει ένα τρομερό μέσο εξα­πά­τη­σης γι αυτούς που θα θελή­σουν να τη χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν σαν τέτοιο.

Ένα παρά­δειγμα: Όταν το Πανε­πι­στή­μιο John Hopkins είχε αρχίσει να δέχεται για πρώτη φορά γυναί­κες, κάποιος επι­σή­μανε κάτι πραγ­μα­τικά “συγκλο­νι­στικό”: το 33% των φοι­τη­τριών του Hopkins είχαν παντρευ­τεί καθη­γη­τές του πανε­πι­στη­μίου τους. “Η αλήθεια είναι” ότι υπήρχαν τότε 3 μόνο εγγε­γραμ­μέ­νες γυναί­κες και μία απ αυτές τύχαινε να είναι παντρε­μένη με καθη­γητή…

Ένα άλλο παρά­δειγμα: Μια εται­ρεία ανα­κοί­νωσε ότι το μετο­χικό της κεφά­λαιο μοι­ρά­ζο­νταν σε 3.003 ανθρώ­πους μ έναν μέσο όρο 660 μετοχών ο καθένας. Αυτό ήταν αλήθεια. Αλλά ήταν επίσης αλήθεια ότι απ τα 2.000.000 μερίδια του μετο­χι­κού κεφα­λαίου, 3 άνθρω­ποι κατεί­χαν τα 3/4 και οι υπό­λοι­ποι 3.000 μοι­ρά­ζο­νταν το 1/3 που απέμενε. Σήμερα ο δείκτης που χρη­σι­μο­ποιεί­ται για να δείξει το “επίπεδο ανά­πτυ­ξης”, την “πρόοδο” και την “ευη­με­ρία” των λαών, είναι το Ακα­θά­ρι­στο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ). ΑΕΠ είναι η συνο­λική αξία σε χρη­μα­τι­κές μονάδες όλων των τελικών αγαθών και υπη­ρε­σιών που παρά­γο­νται σε μια χώρα και δια­κι­νού­νται μέσω της αγοράς, στη διάρ­κεια ενός χρόνου.

Κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε μια χώρα, είναι ο μέσος όρος εισο­δή­μα­τος των κατοί­κων (το ΑΕΠ της χώρας διαι­ρού­μενο με τον συνο­λικό πλη­θυ­σμό της).

Συνο­λικό εισό­δημα, μέσος άνθρω­πος, μέσο εισό­δημα: Που υπάρ­χουν αυτά; Μόνο στα νούμερα και στη φαντα­σία των ανθρώ­πων. Πρό­κει­ται για τον ορισμό της ταχυ­δα­κτυ­λουρ­γίας: κρύβει την κατα­νομή του πλούτου, εξα­φα­νί­ζει τις ανι­σό­τη­τες και τους εξα­θλιω­μέ­νους. Σε μια χώρα όπως η Ελλάδα πχ, όπου το πλου­σιό­τερο 10% του πλη­θυ­σμού κατέχει το 42% του καθαρού πλούτου (έρευνα του ΣΕΒ, 2020), τι μπορεί να παριστά το ΑΕΠ; Ένα φαντα­στικό “μερίδιο” για τους μη έχοντες. Και τι να πει κανείς για τις ΗΠΑ, όπου το 10% του πλη­θυ­σμού κατέχει το 78% του πλούτου!… Κι όμως, μόνο το 42% των αμε­ρι­κα­νών πιστεύει ότι η ανι­σό­τητα έχει αυξηθεί την τελευ­ταία δεκα­ε­τία (όταν στην πραγ­μα­τι­κό­τητα η αύξηση είναι τερα­στίου μεγέ­θους).

Με την επιβολή και χρήση δεικτών όπως το ΑΕΠ, οι ελίτ πείθουν τη μεγάλη πλειο­ψη­φία του κόσμου, ότι έχουν κοινά συμ­φέ­ρο­ντα. Η στρα­τη­γική αυτή απαιτεί εντυ­πω­σια­κές ταχυ­δα­κτυ­λουρ­γι­κές ικα­νό­τη­τες. Το ΑΕΠ δεν κάνει μόνο μια “δουλειά”. Είναι “πολυ­ερ­γα­λείο”.

Το ΑΕΠ δεν δια­κρί­νει ανάμεσα στις επι­ζή­μιες και βλα­βε­ρές δρα­στη­ριό­τη­τες και τις επω­φε­λείς. Μια μεγάλη οικο­λο­γική κατα­στροφή απο­τε­λεί πλήγμα στο φυσικό πλούτο μιας χώρας. Τα χρήματα όμως που δια­τί­θε­νται για την απο­κα­τά­σταση της κατα­στρο­φής, αυξά­νουν σημα­ντικά το ΑΕΠ, μέσω των δαπανών απο­κα­τά­στα­σης. Δηλαδή, αυξά­νε­ται το ΑΕΠ, την ίδια στιγμή που ο φυσικός πλούτος της χώρας, μειώ­νε­ται. Με το μέγεθος του ΑΕΠ δηλαδή, η φυσική κατα­στροφή του πλανήτη, μοιάζει ν αντι­με­τω­πί­ζε­ται σαν κάτι θετικό (…).

Το ΑΕΠ αυξά­νε­ται (με ταυ­τό­χρονη μείωση της ευη­με­ρίας), όταν:

• Μια οικο­γέ­νεια παίρνει δια­ζύ­γιο (γιατί δημιουρ­γού­νται αμει­βό­με­νες υπη­ρε­σίες/έξοδα δικη­γό­ρων κλπ).

• Οι άνθρω­ποι αρρω­σταί­νουν πιο συχνά και πιο βαριά (γιατί αυξά­νουν τα έξοδα σε για­τρούς, φάρμακα κλπ).

• Πολ­λα­πλα­σιά­ζε­ται η εγκλη­μα­τι­κό­τητα (αυξά­νουν οι δαπάνες για ασφά­λεια, φυλακές, απο­κα­τά­σταση ζημιών).

• Αυξά­νο­νται τα δάνεια των νοι­κο­κυ­ριών (μεγα­λώ­νει ο κύκλος εργα­σιών των τρα­πε­ζών).

Η φρο­ντίδα ενός βρέφους από τους γονείς του δεν αυξάνει το ΑΕΠ, ενώ η φρο­ντίδα από τροφό το αυξάνει.

Ο ελεύ­θε­ρος χρόνος αυξάνει την ευη­με­ρία, δρα­στη­ριό­τη­τες που διε­ξά­γο­νται εκτός αγορών (όπως εθε­λο­ντική εργασία, ανα­τροφή παιδιών, οικια­κές εργα­σίες), συμ­βάλ­λουν στην ευη­με­ρία, αλλά δεν περι­λαμ­βά­νο­νται στο ΑΕΠ.

Συχνά παρα­τη­ρούμε τα ίδια επίπεδα ευη­με­ρίας, πχ προσ­δό­κιμο ζωής, κοι­νω­νική συνοχή κλπ σε χώρες με πολύ μικρό­τερο οικο­νο­μικό πλούτο.

Μπορεί το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ν αυξά­νε­ται, αλλά οι περισ­σό­τε­ροι πολίτες σε μια χώρα να βρί­σκο­νται σε στάσιμη ή ακόμα και σε χει­ρό­τερη θέση, χρόνο με τον χρόνο.

[“Επί χρόνια η κοινώς απο­δε­κτή μονάδα μέτρη­σης οικο­νο­μι­κών επι­δό­σεων ήταν το ΑΕθνΠ, το Ακα­θά­ρι­στο Εθνικό Προϊόν, που χοντρικά ισούται με το ακα­θά­ρι­στο εισό­δημα των πολιτών μιας χώρας. Όμως γύρω στο 1990 έγινε η στροφή στο ΑΕΠ, το Ακα­θά­ρι­στο Εγχώριο Προϊόν, την αξία των αγαθών και υπη­ρε­σιών που παρά­γο­νται στο εσω­τε­ρικό μιας χώρας. Στην περί­πτωση χωρών που βρί­σκο­νται σε απο­μό­νωση, που δεν συναλ­λάσ­σο­νται με άλλες χώρες, ούτε δέχο­νται εισερ­χό­με­νες επεν­δύ­σεις, τα δύο νούμερα είναι ταυ­τό­σημα. Όμως η στροφή έγινε ακριβώς τη στιγμή που αυξα­νό­ταν ο ρυθμός της παγκο­σμιο­ποί­η­σης. Το γεγονός αυτό είχε βαθιές επι­πτώ­σεις: αν το εισό­δημα που σχε­τί­ζε­ται με τα αγαθά που παρά­γο­νται στο εσω­τε­ρικό της χώρας κατέ­ληγε αλλού, το ΑΕΠ θα αυξα­νό­ταν, αλλά το ΑΕθνΠ θα μειω­νό­ταν. Και δεν επρό­κειτο μόνο για θεω­ρη­τική λεπτο­μέ­ρεια. Τα χρυ­σο­ρυ­χεία της Παπούα Νέας Γου­ϊ­νέας (ΠΝΓ) τα εκμε­ταλ­λεύ­ο­νταν ξένες εται­ρείες, από την Αυστρα­λία, τον Καναδά και αλλού. Το μεγα­λύ­τερο μέρος της αξίας της παρα­γω­γής τους πιστω­νό­ταν στις ξένες εται­ρείες. Η ΠΝΓ εισέ­πραττε ψίχουλα -που δεν αρκού­σαν ούτε για να απο­ζη­μιω­θεί για την κατα­στροφή του περι­βάλ­λο­ντός της ή άλλες δυσμε­νείς επι­πτώ­σεις στην οικο­νο­μία της και την υγεία του λαού της. Η επι­κέ­ντρωση στο ΑΕΠ παρό­τρυνε τις χώρες να ανα­λαμ­βά­νουν τέτοιου είδους εγχει­ρή­ματα -το μέτρο της επι­τυ­χίας τους είχε βελ­τιω­θεί. Όμως αν η προσοχή είχε επι­κε­ντρω­θεί στην παλιά μονάδα μέτρη­σης, το ΑΕθνΠ, τέτοιου είδους εγχει­ρή­ματα ίσως να είχαν απορ­ρι­φθεί”.

(Από το βιβλίο “Το τίμημα της Ανι­σό­τη­τας”, του Γιόζεφ Στί­γκλιτς, τ.1, σελ. 246)].

[Σε δια­φο­ρε­τι­κές ομιλίες ο βρα­βευ­μέ­νος με Νόμπελ οικο­νο­μο­λό­γος Joseph Stiglitz καθώς και ο καθη­γη­τής του ΜΙΤ Erik Brynjolfsson δια­τύ­πω­σαν την άποψη πως όπως ο κόσμος αλλάζει, έτσι πρέπει να αλλά­ζουν και οι τρόποι μέτρη­σης της ευη­με­ρίας και της προόδου. Ο Brynjolfsson πιο συγκε­κρι­μένα ανέφερε: «Το ΑΕΠ απο­τε­λεί μια προ­σέγ­γιση των συνο­λι­κών αγαθών και υπη­ρε­σιών που παρά­γο­νται σε μια χώρα. Όμως όταν κατα­σκευά­στηκε σαν δείκτης στο τέλος της δεκα­ε­τίας του 1930, ακόμα και ο ίδιος ο άνθρω­πος που κατα­σκεύ­ασε τον δείκτη, ο Simon Kuznets, προει­δο­ποί­ησε πως ο εν λόγω δείκτης δεν είναι κατάλ­λη­λος για την μέτρηση της οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης. Είχε κατα­λά­βει πως το ΑΕΠ δεν απο­τε­λεί έναν δείκτη ευη­με­ρίας και σε καμία περί­πτωση δεν δείχνει το πόσο καλά περνάει ο πλη­θυ­σμός και αρκετές φορές μπορεί να πηγαί­νει σε αντί­θετη κατεύ­θυνση απ’ την ευη­με­ρία». Τέλος συμπλή­ρωσε πως όπως γίνεται ένας επα­να­προσ­διο­ρι­σμός στις επι­χει­ρή­σεις, έτσι πρέπει να πραγ­μα­το­ποι­η­θεί και ένας επα­να­προσ­διο­ρι­σμός του τρόπου μέτρη­σης της οικο­νο­μι­κής προόδου. Ο Joseph Stiglitz σημεί­ωσε: «To AEΠ στις ΗΠΑ αυξα­νό­ταν συνεχώς μέχρι το 2009. Παρ όλ αυτά, η ευη­με­ρία των Αμε­ρι­κα­νών πολιτών ήταν σε χει­ρό­τερη κατά­σταση απ’ ότι ήταν 30 χρόνια πριν.»

(Απ τη Διπλω­μα­τική Εργασία του Α. Πετράκη ” Κριτική Ανάλυση του ΑΕΠ και Ανά­πτυξη Και­νο­τό­μου Υγειο­κε­ντρι­κού Δείκτη Ευη­με­ρίας”)].

Στη Γαλλία, με νόμο του 2015, προ­βλέ­πε­ται η δυνα­τό­τητα θέσπι­σης νέων δεικτών πλούτου, συμπλη­ρω­μα­τι­κών του ΑΕΠ (απ την επι­τροπή προ­βλέ­πο­νται 10, περι­βαλ­λο­ντι­κοί και κοι­νω­νι­κοί), που θα καθο­δη­γούν τις δημό­σιες πολι­τι­κές.

Άλλοι δείκτες κοι­νω­νι­κής ευη­με­ρίας:

Δείκτης Ανθρώ­πι­νης Ανά­πτυ­ξης του ΟΗΕ (λαμ­βά­νει υπόψη εισό­δημα, προσ­δό­κιμο επι­βί­ω­σης, βαθμό αλφα­βη­τι­σμού, επίπεδο κατάρ­τι­σης).

Δείκτης Κοι­νω­νι­κής ευη­με­ρίας, Social Progress Index (SPI) (λαμ­βά­νει υπόψη βασικές ανθρώ­πι­νες ανάγκες, υπο­δο­μές για ευη­με­ρία, ευκαι­ρίες).

Δείκτης Ευτυ­χι­σμέ­νου Πλανήτη (HPI). O Δείκτης χρη­σι­μο­ποιεί δεδο­μένα όπως το προσ­δό­κιμο ζωής, η ευη­με­ρία, και το οικο­λο­γικό απο­τύ­πωμα.

Το ΑΕΠ μπορεί να μετράει τις επι­τυ­χίες των ελίτ, αλλά με την ευη­με­ρία των κοι­νω­νιών δεν έχει καμιά σχέση. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ κάθε άλλο παρά απο­τε­λεί δείκτη ευη­με­ρίας και προόδου μιας χώρας. Η προ­ώ­θηση και καθιέ­ρωση δεικτών όπως το ΑΕΠ, δημιουρ­γεί τα “πρί­σματα” εκείνα, μέσα απ τα οποία η μεγάλη πλειο­ψη­φία του κόσμου βλέπει τα πράγ­ματα και υπο­τάσ­σε­ται στην επιρροή των ελίτ. Χρειά­ζε­ται μια επίθεση στα “πρί­σματα”, για να σπά­σουμε την επιρροή των ελίτ και των πολι­τι­κών τους στον κόσμο.

[“Η έρευνα έχει τονίσει το πόσο επη­ρε­ά­ζο­νται οι αντι­λή­ψεις μας από το πλαίσιο μέσα στο οποίο τοπο­θε­τεί­ται η ανάλυση… Οι αντι­λή­ψεις και οι πεποι­θή­σεις είναι εύπλα­στες… Τα πλαίσια της προ­ο­πτι­κής, άρα και οι αντι­λή­ψεις και η συμπε­ρι­φορά, μπορούν να χει­ρα­γω­γη­θούν… Οι ισχυροί προ­σπα­θούν να πλαι­σιώ­σουν τη συζή­τηση, έτσι ώστε να ευνο­ού­νται τα συμ­φέ­ρο­ντά τους, καθώς αντι­λαμ­βά­νο­νται ότι σε μια δημο­κρα­τία δεν μπορούν απλώς να επι­βάλ­λουν την κυριαρ­χία τους στους άλλους… Οι εύποροι δια­θέ­τουν τα μέσα, τους πόρους και τα κίνητρα για να δια­μορ­φώ­νουν τις πεποι­θή­σεις με τρόπους που εξυ­πη­ρε­τούν τα συμ­φέ­ρο­ντά τους…”.

(Από το βιβλίο “Το τίμημα της Ανι­σό­τη­τας”, του Γιόζεφ Στί­γκλιτς)].

Ρόμπερτ Κένεντυ (Γερου­σια­στής των ΗΠΑ που δολο­φο­νή­θηκε το 1968):

“Το ΑΕΠ μετρά τα πάντα, εκτός από εκείνα που κάνουν τη ζωή ν αξίζει να τη ζεις”.