Η συναρπαστική ιστορία των κεραμικών της Ρόδου

Μια έκ­θε­ση στο Μου­σείο Μπε­νά­κη πα­ρου­σιά­ζει για πρώτη φορά στο ελ­λη­νι­κό κοινό τη συλ­λο­γή κε­ρα­μι­κών του Γιάν­νου Ιω­αν­νί­δη από ένα ερ­γο­στά­σιο καλ­λι­τε­χνι­κών κε­ρα­μι­κών το οποίο συν­δέ­ε­ται άρ­ρη­κτα με την ιστο­ρία του νη­σιού

Η έκ­θε­ση «ICARO – ΙΚΑ­ΡΟΣ, Το ερ­γο­στά­σιο κε­ρα­μι­κών της Ρόδου, 1928-1988» με ρο­δια­κά κε­ρα­μι­κά και αδη­μο­σί­ευ­το αρ­χεια­κό υλικό από όλη την πε­ρί­ο­δο λει­τουρ­γί­ας του ερ­γο­στα­σί­ου κε­ρα­μι­κών, η οποία πα­ρου­σιά­ζε­ται στο Μου­σείο Μπε­νά­κη, είναι στην ουσία η πρώτη προ­σπά­θεια να ανα­δει­χθεί η συ­νο­λι­κή ιστο­ρία του ΙΚΑ­ΡΟΥ, που είναι άρ­ρη­κτα συν­δε­δε­μέ­νη με το νησί της Ρόδου.

Ταυ­τό­χρο­να, έρ­χε­ται σε διά­λο­γο με την έκ­θε­ση «Η Μα­γεία των Κε­ρα­μι­κών Ιζνίκ», που γί­νε­ται την ίδια χρο­νι­κή πε­ρί­ο­δο στο Μου­σείο Μπε­νά­κη Ισλα­μι­κής Τέ­χνης στον Κε­ρα­μει­κό.

Το πρώτο αντι­κεί­με­νο της συλ­λο­γής, που εκτί­θε­ται στο Μου­σείο Μπε­νά­κη είναι ένα μικρό τιρ­κουάζ βάζο με υπο­γρα­φή «IKAROS RHODES – Πο­το­ποι­ία Τρια­ντα­φύλ­λου»: «Το αγό­ρα­σα ο ίδιος σε ηλι­κία 15 ετών, σε μια επί­σκε­ψη με τους γο­νείς μου στο ερ­γο­στά­σιο του ΙΚΑ­ΡΟΥ το 1987, λίγο πριν κλεί­σει. Τότε δεν μπο­ρού­σα να φα­ντα­στώ ότι μετά από 30, πε­ρί­που, χρό­νια θα κα­τέ­γρα­φα την ιστο­ρία του ερ­γο­στα­σί­ου», γρά­φει ο συλ­λέ­κτης Γιάν­νος Ιω­αν­νί­δης στην ωραία δί­γλωσ­ση έκ­δο­ση (σε ελ­λη­νι­κά – αγ­γλι­κά), που συ­νο­δεύ­ει την έκ­θε­ση ICARO – ΙΚΑ­ΡΟΣ.

Η συ­γκρό­τη­ση της συλ­λο­γής του Γιάν­νου Ιω­αν­νί­δη με κε­ρα­μι­κά της εται­ρεί­ας ΙΚΑ­ΡΟΣ ξε­κί­νη­σε στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του 2000 και καθώς εμπλου­τι­ζό­ταν με νέα απο­κτή­μα­τα, η ύπαρ­ξη απο­σπα­σμα­τι­κών πλη­ρο­φο­ριών και η έλ­λει­ψη μιας ολο­κλη­ρω­μέ­νης με­λέ­της για την ιστο­ρία αυτής της βιο­μη­χα­νί­ας τον οδή­γη­σε πα­ράλ­λη­λα στην έρευ­να.

Η συλ­λο­γή του, μία από τις με­γα­λύ­τε­ρες και πλη­ρέ­στε­ρες στην Ελ­λά­δα και στο εξω­τε­ρι­κό, πε­ρι­λαμ­βά­νει 400 και πλέον κε­ρα­μι­κά όλων των ειδών και σχε­δί­ων, κάθε χρο­νι­κής πε­ριό­δου του ερ­γο­στα­σί­ου, σπά­νιο και αδη­μο­σί­ευ­το αρ­χεια­κό και φω­το­γρα­φι­κό υλικό και αρ­θρο­γρα­φία από ελ­λη­νι­κές και ξε­νό­γλωσ­σες εφη­με­ρί­δες και πε­ριο­δι­κά, και πε­ρισ­σό­τε­ρες από 25 συ­νε­ντεύ­ξεις με ερ­γα­ζό­με­νους του ερ­γο­στα­σί­ου.

Μέρος της συλ­λο­γής αυτής πα­ρου­σιά­ζε­ται τώρα στην έκ­θε­ση του Μου­σεί­ου Μπε­νά­κη, η οποία πραγ­μα­το­ποιεί­ται με χο­ρη­γό την Alpha Bank. Την έχει επι­με­λη­θεί ο ίδιος ο Γιάν­νος Ιω­αν­νί­δης, ο οποί­ος έχει ανα­λά­βει επί­σης μέρος των ξα­να­γή­σε­ων.

Αγ­γειο­πλα­στι­κή πα­ρά­δο­ση και ξε­νό­φερ­τα κε­ρα­μι­κά

Κατά τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα τα πε­ρισ­σό­τε­ρα ερ­γα­στή­ρια αγ­γειο­πλα­στι­κής της Ρόδου λει­τουρ­γού­σαν στην Αρ­χάγ­γε­λο. Από τον Πε­τρώ­να έως κάτω στη θά­λασ­σα, η πε­ριο­χή ήταν διά­σπαρ­τη με ρο­δί­τι­κα αγ­γειο­πλα­στεία, που λει­τουρ­γού­σαν από τον Μάρ­τιο μέχρι τον Οκτώ­βριο.

Οι τε­χνί­τες έφτια­χναν χρη­στι­κά αντι­κεί­με­να για το κα­θη­με­ρι­νό νοι­κο­κυ­ριό, ενώ μο­να­δι­κή για τον ελ­λα­δι­κό χώρο ήταν μια σειρά κε­ρα­μι­κών που έφτια­χναν οι Πε­τρω­νιά­τες: το «τα­κί­μι» του γάμου, που κατά το το­πι­κό έθιμο έπαιρ­νε προί­κα η πρω­τό­το­κη κόρη, απο­τε­λού­νταν από 19 αγ­γεία, όλα ζω­γρα­φι­σμέ­να με έντο­να χρώ­μα­τα από τις «πλου­μί­στρες», γυ­ναί­κες του χω­ριού ει­δι­κευ­μέ­νες στο πλού­μι­σμα – ερ­γα­σία που γι­νό­ταν με φτερό μι­κρής «πού­λας» (όρ­νι­θας).

Εκτός όμως από τα το­πι­κά αγ­γεία, στα ρο­δί­τι­κα σπί­τια υπήρ­χε, επί­σης, μια τε­ρά­στια ποι­κι­λία από ει­σα­γό­με­να κε­ρα­μι­κά από διά­φο­ρα κε­ρα­μουρ­γι­κά κέ­ντρα, τόσο οθω­μα­νι­κά (κυ­ρί­ως από το Ιζνίκ, το Τσα­νά­κα­λε και την Κιου­τά­χεια) όσο και ευ­ρω­παϊ­κά (από την Ιτα­λία, τη Γαλ­λία και την Ολ­λαν­δία), απο­τέ­λε­σμα της με­γά­λης ανά­πτυ­ξης της ναυ­τι­λί­ας και του εμπο­ρί­ου από τον 16^ο αιώνα και μετά. Τα ξε­νό­φερ­τα κε­ρα­μι­κά ήταν τα «καλά» σκεύη και στό­λι­ζαν τους τοί­χους του σπι­τιού.

Ο σκου­τε­λό­τοι­χος (ή πια­τε­λό­τοι­χος), τοί­χος γε­μά­τος μέχρι τη μέση με πιάτα (σκου­τέ­λες), βρί­σκε­ται απέ­να­ντι από την κύρια εί­σο­δο συ­νή­θως λαϊ­κών σπι­τιών της Ρόδου, κυ­ρί­ως στα Κο­σκι­νού και στην Έμπω­να. Στα αστι­κά σπί­τια  δεν υπήρ­χαν σκου­τε­λό­τοι­χοι.

Στην πόλη της Ρόδου, το­πο­θε­τού­σαν τα καλά κε­ρα­μι­κά τους σε ράφια, αντί­θε­τα στα αρ­χο­ντι­κά της Λίν­δου,  το κα­μά­ρι τους ήταν οι πια­τε­λό­τοι­χοι με σει­ρές από  αρι­στουρ­γη­μα­τι­κά πιάτα Ιζνίκ. Το Ιζνίκ, η πάλαι ποτέ βυ­ζα­ντι­νή Νί­καια, είναι σή­με­ρα μια μικρή τουρ­κι­κή πόλη νο­τιο­α­να­το­λι­κά της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης. Στη Λίνδο υπήρ­χαν τόσα πολλά κε­ρα­μι­κά του Ιζνίκ ώστε λαν­θα­σμέ­να μέχρι τις αρχές του 20^ου αιώνα όλοι πί­στευαν ότι ήταν ρο­δια­κά, γιαυ­τό και λέ­γο­νται «λιν­δια­κά».

Να ση­μειω­θεί ότι τα κε­ρα­μι­κά του Ιζνίκ «συν­δυά­ζο­ντας το οθω­μα­νι­κό ύφος με επιρ­ρο­ές από την Κίνα, την Ασία και την Ευ­ρώ­πη, αντι­προ­σω­πεύ­ουν μια κα­τα­πλη­κτι­κή τε­χνι­κή και­νο­το­μία στην ιστο­ρία της κε­ρα­μι­κής και απο­τε­λούν το κο­ρυ­φαίο επί­τευγ­μα της οθω­μα­νι­κής κε­ρα­μι­κής τέ­χνης», ανα­φέ­ρει ο Γιάν­νος Ιω­αν­νί­δης.

Η ιτα­λι­κή και η ελ­λη­νι­κή πε­ρί­ο­δος της I.C.A.R.O.

Κατά την πε­ρί­ο­δο της Ιτα­λο­κρα­τί­ας (άρ­χι­σε το 1912 και κρά­τη­σε 31 χρό­νια) σε μία προ­σπά­θεια εκ­βιο­μη­χά­νι­σης των Δω­δε­κα­νή­σων, οι Ιτα­λοί ίδρυ­σαν διά­φο­ρες βιο­μη­χα­νί­ες με­τα­ξύ άλλων και την Industria Ceramiche Artistiche Rodio Orientali (I.C.A.R.O.), στη Ρόδο την 19η Δε­κεμ­βρί­ου 1928.

Σκο­πός της ήταν η κα­τα­σκευή καλ­λι­τε­χνι­κών κε­ρα­μι­κών, και πιο συ­γκε­κρι­μέ­να αντι­γρά­φων των πε­ρι­ζή­τη­των κε­ρα­μι­κών Ιζνίκ. Η πα­ρα­γω­γή της εται­ρί­ας ICARO ήκ­μα­σε τη δε­κα­ε­τία 1930-40, κα­τόρ­θω­σε, μά­λι­στα, να επι­βιώ­σει την πε­ρί­ο­δο του Β’ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου.

Με την εν­σω­μά­τω­ση της Δω­δε­κα­νή­σου στην Ελ­λά­δα και την απο­χώ­ρη­ση των Ιτα­λών, η εται­ρία πω­λή­θη­κε στον ρόδιο επι­χει­ρη­μα­τία Κων­στα­ντί­νο Δ. Χα­τζη­κων­στα­ντή. Ο νέος ιδιο­κτή­της, εκ­με­ταλ­λευό­με­νος την αύ­ξη­ση του του­ρι­σμού και την ανά­πτυ­ξη του νη­σιού δη­μιούρ­γη­σε το δεύ­τε­ρο με­γα­λύ­τε­ρο ερ­γο­στά­σιο κε­ρα­μι­κών στην Ελ­λά­δα, μετά τον ΚΕ­ΡΑ­ΜΕΙ­ΚΟ στην Αθήνα, με την επω­νυ­μία ΙΚΑ­ΡΟΣ.

Στα 40 χρό­νια της ελ­λη­νι­κής πε­ριό­δου που λει­τούρ­γη­σε το ερ­γο­στά­σιο (1948-88), πε­ρί­που 400-500 Ρό­διοι, κυ­ρί­ως νέα παι­διά, θα δου­λέ­ψουν στο σχέ­διο, στο χρώμα, ή σε κά­ποια άλλη φάση της πα­ρα­γω­γι­κής δια­δι­κα­σί­ας.

Η πα­ρα­γω­γή καλ­λι­τε­χνι­κών κε­ρα­μι­κών γί­νε­ται από τις βα­σι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες στο νησί και ο ΙΚΑ­ΡΟΣ ση­μείο ανα­φο­ράς στη συ­νεί­δη­ση των κα­τοί­κων της Δω­δε­κα­νή­σου. Το ερ­γο­στά­σιο θα λει­τουρ­γή­σει μέχρι το τέλος της ζωής του Χα­τζη­κω­στα­ντή σε ατύ­χη­μα το 1987, οπότε και η εται­ρία θα δια­κό­ψει ορι­στι­κά τη λει­τουρ­γία της (1988).

Η βιο­μη­χα­νία καλ­λι­τε­χνι­κών κε­ρα­μι­κών ΙΚΑ­ΡΟΣ απο­τέ­λε­σε έναν ση­μα­ντι­κό πυ­λώ­να για την οι­κο­νο­μία της Ρόδου, τόσο κατά την πε­ρί­ο­δο της Ιτα­λο­κρα­τί­ας, όσο και μετά την εν­σω­μά­τω­ση του νη­σιού με την Ελ­λά­δα. Πα­ρέ­μει­νε σε συ­νε­χή λει­τουρ­γία για σχε­δόν 60 έτη, πα­ρά­γο­ντας μια τε­ρά­στια ποι­κι­λία κε­ρα­μι­κών προ­ϊ­ό­ντων, όπως δια­κο­σμη­τι­κά πιάτα, βάζα, κα­νά­τια, σερ­βί­τσια, αγαλ­μα­τί­δια, γυ­ναι­κεί­ες φι­γού­ρες με πα­ρα­δο­σια­κές φο­ρε­σιές, ζω­ό­μορ­φα μπι­μπε­λό κ.ά.

Συν­δέ­θη­κε στενά με την το­πι­κή κοι­νω­νία, μέσω της απορ­ρό­φη­σης ση­μα­ντι­κού ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού, αλλά και μέσω της πα­ρα­γω­γής προ­ϊ­ό­ντων, τα οποία απο­τε­λούν χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά δείγ­μα­τα της εγ­χώ­ριας βιο­μη­χα­νι­κής πα­ρα­γω­γής κατά τη διάρ­κεια του πε­ρα­σμέ­νου αιώνα.

Info
Έκ­θε­ση: «ICARO – ΙΚΑ­ΡΟΣ, Το ερ­γο­στά­σιο κε­ρα­μι­κών της Ρόδου, 1928-1988»

• Μου­σείο Μπε­νά­κη Ελ­λη­νι­κού Πο­λι­τι­σμού-Κου­μπά­ρη 1, Κο­λω­νά­κι
• Διάρ­κεια: 28.09.2017 – 19.11.2017

Πα­ράλ­λη­λες εκ­δη­λώ­σεις

Στην έκ­θε­ση θα πραγ­μα­το­ποιού­νται ξε­να­γή­σεις από τον συλ­λέ­κτη και επι­με­λη­τή της έκ­θε­σης Γιάν­νο Θ. Ιω­αν­νί­δη και την επι­με­λή­τρια της συλ­λο­γής Νε­ο­ελ­λη­νι­κού Πο­λι­τι­σμού Ξένια Πο­λί­του, τις ακό­λου­θες ημε­ρο­μη­νί­ες και ώρες:

• Πέμ­πτη, 12/10, 19/10, 2/11, 9/11 & 16/11/2017, στις 18:00
• Σάβ­βα­το, 14/10, 4/11, 11/11/2017, στις 12:00
• Κυ­ρια­κή, 19/10/2017, στις 12:00

Η συμ­με­το­χή στις ξε­να­γή­σεις επι­βα­ρύ­νει το ει­σι­τή­ριο της έκ­θε­σης κατά €2

Για κρά­τη­ση θέ­σε­ων: Τηλ. 210-3671014, Δευ­τέ­ρα – Πέμ­πτη, 10:00-15:00

protagon.gr