Brain drain: To προφίλ των Ελλήνων που έφυγαν και πώς θα επιστρέψουν-Η ΤτΕ καταθέτει τρεις προτάσεις

Η πρό­σφατη ελλη­νική κρίση οδήγησε την ελλη­νική οικο­νο­μία σε έναν πρω­τό­γνωρο σε βάθος και εύρος δεκαετή υφε­σιακό κύκλο με αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις: απώλεια μεγα­λύ­τερη από το 1/4 του ακα­θά­ρι­στου εγχώ­ριου προ­ϊ­ό­ντος σε στα­θε­ρές τιμές, διψήφιο ποσοστό ανερ­γίας, υπο­τί­μηση της αξίας των περιου­σια­κών στοι­χείων και κλο­νι­σμό της εμπι­στο­σύ­νης των πολιτών προς τους θεσμούς δια­κυ­βέρ­νη­σης. Η πιο βαθιά όμως απώλεια, όπως επι­ση­μαί­νει η ΤτΕ, είναι η μαζική φυγή στο εξω­τε­ρικό ενός σημα­ντι­κού τμή­μα­τος του ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού με υψηλό επίπεδο εκπαί­δευ­σης, δεξιό­τη­τες και επαγ­γελ­μα­τικά προ­σό­ντα. Και τούτο γιατί οι επι­πτώ­σεις είναι μακρο­πρό­θε­σμες. Μπορεί το φαι­νό­μενο αυτό να ανα­στρα­φεί;

Πριν απα­ντή­σουμε στο ερώτημα, θα πρέπει να δούμε τα χαρα­κτη­ρι­στικά του brain drain στη χώρα μας.

Το προφίλ των Ελλήνων που έφυγαν

Στην Ελλάδα, το 2010 κατα­γρά­φηκε ένα μεγάλο κύμα μετα­νά­στευ­σης νέων επι­στη­μό­νων και επαγ­γελ­μα­τιών. Το κύμα αυτό εντά­θηκε το 2012 και μονι­μο­ποι­ή­θηκε τα επόμενα έτη λαμ­βά­νο­ντας δια­στά­σεις μεγάλης φυγής, με τις ετήσιες εκροές ατόμων στην ηλι­κιακή ομάδα των 25-44 ετών να ξεπερ­νούν τις 50 χιλιά­δες.

Συνο­λικά, μεταξύ 2008 και 2017 μετα­νά­στευ­σαν περισ­σό­τερα από 467 χιλιά­δες άτομα της συγκε­κρι­μέ­νης ηλι­κια­κής ομάδας. Αν και η Ελλάδα δια­θέ­τει πλούσια μετα­να­στευ­τική εμπει­ρία, το σύγ­χρονο κύμα μετα­νά­στευ­σης παρου­σιά­ζει δύο σημα­ντι­κές δια­φο­ρές σε σχέση με τα ιστο­ρικά προη­γού­μενα. Πρώτον, περισ­σό­τε­ροι από 1 στους 3 απο­δή­μους είναι γυναί­κες, με αρνη­τι­κές συνέ­πειες για τον ήδη χαμηλό δείκτη γονι­μό­τη­τας, και δεύ­τε­ρον, στην πλειο­νό­τητά τους είναι άτομα που δια­θέ­τουν υψηλής ποιό­τη­τας ανθρώ­πινο κεφά­λαιο.

Οι αλλαγές αυτές, σύμφωνα με την ΤτΕ, χετί­ζο­νται με την άνοδο του εκπαι­δευ­τι­κού επι­πέ­δου στην Ελλάδα τα τελευ­ταία χρόνια, καθώς και με τη ζήτηση εργα­σίας από τις ευρω­παϊ­κές χώρες, οι οποίες απο­τέ­λε­σαν τις χώρες υπο­δο­χής για μεγάλο τμήμα απο­δή­μων.

Οι περισ­σό­τε­ρες έρευνες είναι ενδει­κτι­κές του υψηλού μορ­φω­τι­κού επι­πέ­δου των Ελλήνων που μετα­να­στεύ­ουν, με τους πτυ­χιού­χους μηχα­νι­κούς και πτυ­χιού­χους πλη­ρο­φο­ρι­κής να απο­τε­λούν ένα ιδιαί­τερα υψηλό ποσοστό. Η υψηλή ανεργία των πτυ­χιού­χων ανώ­τα­της εκπαί­δευ­σης, ήδη στα χρόνια πριν από την κρίση, πλήττει κυρίως τους επι­στη­μο­νι­κούς κλάδους στους οποίους υπάρχει υπε­ρεκ­παί­δευση. Η ισχνή σύνδεση της τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης με την αγορά εργα­σίας σε συν­δυα­σμό με τους εξαι­ρε­τικά χαμη­λούς ρυθμούς οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης απο­τέ­λε­σαν κρί­σι­μους παρά­γο­ντες στην απόφαση μετα­νά­στευ­σης. Η απώλεια ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού υψηλής μόρ­φω­σης και κατάρ­τι­σης υπο­βαθ­μί­ζει τη σημασία της χώρας ως προ­ο­ρι­σμού επεν­δύ­σεων υψηλής προ­στι­θέ­με­νης αξίας και δυσχε­ραί­νει τον ψηφιακό μετα­σχη­μα­τι­σμό της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας και κοι­νω­νίας και τη μετά­βασή της στην “οικο­νο­μία της γνώσης”. Εξίσου σημα­ντι­κές είναι και οι δευ­τε­ρο­γε­νείς επι­δρά­σεις, όπως ανα­δει­κνύ­ο­νται από τις επι­δρά­σεις δια­γε­νε­α­κής ανα­πα­ρα­γω­γής προ­τύ­πων συμ­με­το­χής στο εργα­τικό δυνα­μικό και από­κτη­σης υψη­λό­τε­ρου εκπαι­δευ­τι­κού επι­πέ­δου.

Οι προ­τά­σεις της ΤτΕ για την ανα­στροφή του φαι­νο­μέ­νου

. Αναμ­φι­σβή­τητα, η επι­τα­χυ­νό­μενη ανά­πτυξη και η μείωση του ποσο­στού ανερ­γίας απο­τε­λούν βασι­κούς παρά­γο­ντες ανα­κο­πής της έντασης του φαι­νο­μέ­νου. Ωστόσο, ο επα­να­πα­τρι­σμός των απο­δή­μων με τα ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά που ανα­φέρ­θη­καν δεν προ­ϋ­πο­θέ­τει μόνο την επί­τευξη υψηλού ρυθμού ανά­πτυ­ξης, αλλά κυρίως τη δημιουρ­γία θέσεων εργα­σίας υψηλής εξει­δί­κευ­σης και αμοιβής, καθώς και ένα εργα­σιακό περι­βάλ­λον που χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από αξιο­κρα­τία και ευκαι­ρίες προόδου και εξέ­λι­ξης.

Για να γίνει όμως αυτό, σημειώ­νει η ΤτΕ, α πρέπει να αντι­με­τω­πι­στούν απο­τε­λε­σμα­τικά οι παθο­γέ­νειες εκείνες που απο­τε­λούν την πηγή του προ­βλή­μα­τος, δηλαδή επι­τρέ­πουν την ύπαρξη και διεύ­ρυνση της ανα­ντι­στοι­χίας μεταξύ προ­σφο­ράς και ζήτησης δεξιο­τή­των. Παράλ­ληλα, θα πρέπει να επι­τευ­χθεί η ταχεία ολο­κλή­ρωση του μετα­σχη­μα­τι­σμού της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας, δίνο­ντας έμφαση σε εκεί­νους τους κλάδους που χρη­σι­μο­ποιούν τους παρα­γω­γι­κούς συντε­λε­στές με τον πλέον απο­δο­τικό τρόπο για την παρα­γωγή προ­ϊ­ό­ντων υψηλής προ­στι­θέ­με­νης αξίας.

Η ΤτΕ κατα­θέ­τει τρεις προ­τά­σεις:

α) Παροχή άμεσων φορο­λο­γι­κών κινή­τρων σε επα­να­πα­τρι­ζό­με­νους επι­στή­μο­νες και σε επι­χει­ρή­σεις που προ­σλαμ­βά­νουν τέτοιους επι­στή­μο­νες (για παρά­δειγμα μειω­μέ­νοι συντε­λε­στές φορο­λό­γη­σης και μειω­μέ­νες ασφα­λι­στι­κές εισφο­ρές), καθώς και επεν­δυ­τι­κών κινή­τρων, 8 βοηθά τη δια­τη­ρή­σιμη ανά­πτυξη και μεγέ­θυνση των πλέον παρα­γω­γι­κών κλάδων και αυξάνει τη ζήτηση εργα­σίας υψηλής εξει­δί­κευ­σης και αμοιβής. Παρό­μοια φορο­λο­γικά κίνητρα μπορούν να δοθούν και σε νεο­φυ­είς επι­χει­ρή­σεις που ιδρύ­ο­νται από επα­να­πα­τρι­ζό­με­νους επι­στή­μο­νες, ενώ παράλ­ληλα η παροχή φορο­λο­γι­κών κινή­τρων για την ομαλή ένταξη των νεοει­σερ­χό­με­νων ηλικίας κάτω των 25 ετών στην αγορά εργα­σίας μπορεί να ανα­κό­ψει την τάση φυγής. Εξάλλου, η στήριξη του επι­χει­ρείν και της νεο­φυούς επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας επιδρά ευερ­γε­τικά στην ανά­πτυξη του ιδιω­τι­κού τομέα της οικο­νο­μίας.

β) Οι επι­χει­ρή­σεις των κλάδων υψηλής προ­στι­θέ­με­νης αξίας είναι σε θέση να συμ­με­τέ­χουν σε προ­γράμ­ματα σύμπρα­ξης με επι­χει­ρή­σεις του εξω­τε­ρι­κού, στα οποία η συμ­με­τοχή των απο­δή­μων ως γέφυρας γνώσεων απο­φέ­ρει σημα­ντικά οφέλη για την εγχώρια οικο­νο­μία μέσω της μετα­φο­ράς τεχνο­λο­γίας, τεχνο­γνω­σίας και εμπει­ρο­γνω­μο­σύ­νης σε σύγ­χρο­νους τρόπους παρα­γω­γής και διοί­κη­σης που απέ­κτη­σαν κατά την παρα­μονή τους στο εξω­τε­ρικό.

γ)Κατα­γραφή των ανα­ντι­στοι­χιών στην αγορά εργα­σίας επι­τρέ­πει την απο­τε­λε­σμα­τική ανα­μόρ­φωση του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος με γνώμονα τη σύνδεση της εκπαί­δευ­σης με την αγορά εργα­σίας. Δράσεις πολι­τι­κής προς την κατεύ­θυνση αυτή είναι:

Η κατα­πο­λέ­μηση του ψηφια­κού αναλ­φα­βη­τι­σμού. Το κράτος, σε συνερ­γα­σία με τον ιδιω­τικό τομέα και τον ακα­δη­μαϊκό χώρο, θα πρέπει να ανα­λά­βει στο­χευ­μένη δράση για την ψηφιακή ανα­βάθ­μιση της πρω­το­βάθ­μιας, δευ­τε­ρο­βάθ­μιας και τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης και να υπο­στη­ρί­ξει έμπρα­κτα τη διά βίου μάθηση και εκπαί­δευση.

Η επι­και­ρο­ποί­ηση των προ­γραμ­μά­των σπουδών. Η αγορά εργα­σίας στην εποχή της παγκο­σμιο­ποί­η­σης, της ψηφια­κής επα­νά­στα­σης και της οικο­νο­μίας της γνώσης αλλάζει με μεγάλη ταχύ­τητα. Ένα από τα βασικά κρι­τή­ρια για την τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση πρέπει να είναι η ικα­νό­τητά της να εξυ­πη­ρε­τεί τις ανάγκες μιας οικο­νο­μι­κής πραγ­μα­τι­κό­τη­τας που στη­ρί­ζε­ται όλο και περισ­σό­τερο στις προηγ­μέ­νες δεξιό­τη­τες. Ένα πρό­γραμμα σπουδών που σχε­διά­ζε­ται από εκπαι­δευ­τι­κούς και βασί­ζε­ται στην εισροή πλη­ρο­φό­ρη­σης από τους κοι­νω­νι­κούς εταί­ρους έχει αυξη­μέ­νες πιθα­νό­τη­τες να οδη­γή­σει σε ισχυρά απο­τε­λέ­σματα σε όρους παρα­γω­γι­κό­τη­τας εργα­σίας.

Η ενί­σχυση των ανθρω­πι­στι­κών σπουδών στο πρό­γραμμα της εγκύ­κλιας εκπαί­δευ­σης κατα­πο­λεμά το λει­τουρ­γικό αναλ­φα­βη­τι­σμό και περιο­ρί­ζει το χρη­σι­μο­θη­ρικό χαρα­κτήρα της εκπαί­δευ­σης. Συνει­σφέ­ρει στην καλ­λιέρ­γεια των κοι­νω­νι­κών και συναι­σθη­μα­τι­κών δεξιο­τή­των του μαθητή (soft skills), όπως επι­κοι­νω­νία, ομα­δι­κό­τητα και ενσυ­ναί­σθηση, που είναι απα­ραί­τη­τες στη σύγ­χρονη αγορά εργα­σίας.

Η δυνα­τό­τητα χρη­μα­το­δό­τη­σης των ερευ­νη­τι­κών πανε­πι­στη­μια­κών προ­γραμ­μά­των από τον ιδιω­τικό τομέα με σκοπό την άμεση χρη­σι­μο­ποί­ηση του ερευ­νη­τι­κού προ­ϊ­ό­ντος στην παρα­γω­γική δια­δι­κα­σία. Η επι­στη­μο­νική έρευνα απαιτεί σοβαρή και διαρκή χρη­μα­το­δό­τηση, αξιο­κρα­τία, εξω­στρέ­φεια και στενή συνερ­γα­σία με τη διεθνή επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα. Απαιτεί επίσης κουλ­τούρα επι­χει­ρη­μα­τι­κού ρίσκου και ανά­λη­ψης επεν­δύ­σεων σε και­νο­τό­μες δρα­στη­ριό­τη­τες, οι οποίες απο­φέ­ρουν κέρδος σε βάθος χρόνου.

Η δια­σύν­δεση των ελλη­νι­κών πανε­πι­στη­μίων με ξένα πανε­πι­στη­μιακά ιδρύ­ματα και η ανά­πτυξη κέντρων αρι­στείας μπορούν να προ­σελ­κύ­σουν μια κρίσιμη μάζα επι­στη­μό­νων και ερευ­νη­τών.

Η δημιουρ­γία δομών κινη­τι­κό­τη­τας ερευ­νη­τών (“brain circulation”), καθώς και προ­γραμ­μά­των μετα­κί­νη­σης για λόγους επαγ­γελ­μα­τι­κής εκπαί­δευ­σης και κατάρ­τι­σης (Erasmus+), θα βοη­θή­σει πολ­λα­πλά το ελλη­νικό οικο­σύ­στημα έρευνας και ανά­πτυ­ξης με τη δημιουρ­γία ευνοϊ­κών συν­θη­κών για τον επα­να­πα­τρι­σμό επι­στη­μό­νων και ερευ­νη­τών, αφού τους παρέ­χε­ται η δυνα­τό­τητα να αξιο­ποι­ή­σουν απο­δο­τικά την εμπει­ρία που απέ­κτη­σαν στο εξω­τε­ρικό, μετα­τρέ­πο­ντας το brain drain σε brain regain.

Η βελ­τί­ωση των εσω­τε­ρι­κών συν­δέ­σεων, η ενί­σχυση των συνερ­γα­σιών πανε­πι­στη­μίων και επι­χει­ρή­σεων, η αμφί­δρομη κυκλική ροή πλη­ρο­φο­ριών μέσα από δίκτυα “τριπλής έλικας”, με στόχο τη στενή και απο­τε­λε­σμα­τική σύνδεση της εκπαί­δευ­σης, της έρευνας και της και­νο­το­μίας, των τριών δηλαδή πλευρών του “τρι­γώ­νου της γνώσης”.

Οι εται­ρι­κές σχέσεις πανεπιστημίου-βιομηχανίας με τη μορφή τεχνο­βλα­στών (university spin-offs) απο­τε­λούν όχημα για την αξιο­ποί­ηση του και­νο­τό­μου απο­τε­λέ­σμα­τος της ακα­δη­μαϊ­κής έρευνας και την κατο­χύ­ρωση διπλω­μά­των ευρε­σι­τε­χνίας και απαι­τούν αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο μεμο­νω­μέ­νων πανε­πι­στη­μια­κών ιδρυ­μά­των.

naftemporiki.gr