Προσφυγικό: Συναγερμός για έκρηξη αφίξεων

Τα νούμερα είναι απο­κα­λυ­πτικά. Μόνο τις πρώτες εβδο­μά­δες του Σεπτεμ­βρίου πέρασαν τα ελλη­νικά σύνορα πάνω από επτά χιλιά­δες πρό­σφυ­γες και μετα­νά­στες. Πρό­κει­ται για έναν ρυθμό αφίξεων που έχει σημάνει συνα­γερμό στο υπουρ­γείο Μετα­νά­στευ­σης και Ασύλου. Βρι­σκό­μα­στε άραγε στα πρόθυρα μιας νέας προ­σφυ­γι­κής κρίσης; Το σίγουρο είναι ότι σφίγγει ο κλοιός γύρω από την Ευρώπη, με αλλε­πάλ­ληλα προ­σφυ­γικά κύματα να κατα­φθά­νουν στις ακτές, πρω­τί­στως της Ιταλίας, αλλά δευ­τε­ρευό­ντως άλλων χωρών, όπως η Βρε­τα­νία. Το γερ­μα­νικό περιο­δικό Σπίγκελ ανα­ρω­τιό­ταν στο τελευ­ταίο του πρω­το­σέ­λιδο αν η Γερ­μα­νία «θα τα κατα­φέ­ρει», όπως το 2015, καθώς οι αιτή­σεις ασύλου αυξά­νο­νται και οι τοπικές κοι­νω­νίες διχά­ζο­νται. Οι ελλη­νι­κές αρχές αισθά­νο­νται πλέον την πίεση. Μέσα σε οκτώ μήνες του 2023 (Ιαν.-Αύγουστος) οι προ­σφυ­γι­κές ροές αριθ­μούν 18.244 ανθρώ­πους, όταν ολό­κληρο το 2022 ήταν 17.122 και το 2021 μόλις 8.745. Πλη­ρο­φο­ρίες ανα­φέ­ρουν ότι η κορύ­φωση των αφίξεων ανα­μέ­νε­ται να πραγ­μα­το­ποι­η­θεί τον Νοέμ­βριο, αλλά ο υπουρ­γός Μετα­νά­στευ­σης και Ασύλου Δημή­τρης Και­ρί­δης, απα­ντώ­ντας σε ερω­τή­σεις της «Κ» είναι προ­σε­κτι­κός: «Το πρό­βλημα είναι διεθνές, η Ιταλία αντι­με­τω­πί­ζει πολύ πιο έντονο πρό­βλημα, στην Ελλάδα είμαστε σε εγρή­γορση, αλλά πάντως εδώ το πρό­βλημα είναι απο­λύ­τως δια­χει­ρί­σιμο».

Το σύν­δρομο της Πύλου

Του­λά­χι­στον στην ενδο­χώρα είχαµε ξεχάσει το προ­σφυ­γικό. Είναι πολύ μακρι­νές οι εικόνες από την άνοιξη του 2015, όταν εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες πρό­σφυ­γες «λιά­ζο­νταν στην Ομόνοια». Οι κυβερ­νή­σεις της Νέας Δημο­κρα­τίας (πρω­τί­στως) έβαλαν τα πράγ­ματα σε τάξη σε μεγάλο βαθμό, αν και βοήθησε και ο κορω­νο­ϊός, που ουσια­στικά «απα­γό­ρευσε» τις μετα­κι­νή­σεις κάθε είδους σε όλο τον κόσμο. Καθώς όμως μπήκε το φθι­νό­πωρο του 2023, οι φήμες είναι πολλές και μία από αυτές λέει ότι μετά το ναυάγιο της Πύλου, στις 14 Ιουνίου, το Λιμε­νικό Σώμα, που ανήκει στο υπουρ­γείο Ναυ­τι­λίας, έλαβε αυστη­ρές εντολές που απηχούν απο­φά­σεις του πρω­θυ­πουρ­γού Κυριά­κου Μητσο­τάκη για πολύ πιο προ­σε­κτική επι­τή­ρηση όλων των διερ­χό­με­νων πλοίων και λέμβων.

Κάποιοι λένε, πιο συγκε­κρι­μένα, ότι το Λιμε­νικό Σώμα στα­μά­τησε τα pushbacks, με απο­τέ­λε­σμα τώρα οι δια­κι­νη­τές να τρίβουν τα χέρια τους, καθώς έχουν πάρει το μήνυμα ότι μπορούν να επι­τα­χύ­νουν το επι­κερ­δές έργο τους και να εργά­ζο­νται διπλο­βάρ­δια. Οι εκτι­μή­σεις αυτές, ωστόσο, δεν επι­βε­βαιώ­νο­νται από την κυβέρ­νηση. Αλλωστε, το ελλη­νικό κράτος, παρά την επιμονή των ξένων μέσων ενη­μέ­ρω­σης σε αυτό το ζήτημα, δια­ψεύ­δει σταθερά και κατη­γο­ρη­μα­τικά ότι υπήρχε άρρητη πολι­τική εντολή ή απόφαση για pushbacks. Οι ψύχραι­μοι και οι νου­νε­χείς λένε ότι δεν είναι η Πύλος (και η ανα­με­νό­μενη αυξη­μένη ευαι­σθη­σία του Λιμε­νι­κού Σώματος απέ­να­ντι στις ψυχές που ταξι­δεύ­ουν στη Μεσό­γειο) το στοι­χείο εκείνο που λει­τουρ­γεί σήμερα ως «προ­σκλη­τή­ριο» νέων μετα­να­στευ­τι­κών ροών.

Οι βάρκες μιας χρήσης made in Turkey

Οι τελευ­ταίες εξε­λί­ξεις που δεί­χνουν αυξη­μέ­νες ροές έχουν πολλές εξη­γή­σεις. Η κυριό­τερη εξήγηση σχε­τί­ζε­ται με την επι­στρά­τευση νέων τεχνι­κών μέσων και συγκε­κρι­μένα νέων λέμβων, που κατα­σκευά­ζο­νται από βιο­τε­χνίες της Τουρ­κίας και είναι «λέμβοι μιας χρήσης». Πρό­κει­ται για φθηνές λέμβους με ξύλινο πάτωμα και απλές μηχανές, που κινού­νται με ταχύ­τητα 4-5 κόμβων. Μόλις φτάνουν στα ελλη­νικά χωρικά ύδατα, και ιδίως μόλις συνα­ντή­σουν πλοίο του Λιμε­νι­κού, εύκολα τρυ­πιού­νται, ξεφου­σκώ­νουν και βυθί­ζο­νται, με απο­τέ­λε­σμα το Λιμε­νικό να προ­χω­ρεί σε επι­χει­ρή­σεις έρευνας και διά­σω­σης. Μέχρι πρό­σφατα, οι αφίξεις γίνο­νταν με λέμβους πολ­λα­πλών χρήσεων που δεν βυθί­ζο­νταν τόσο εύκολα (γιατί έπρεπε να επι­στρέ­ψουν στην Τουρκία), αλλά τώρα η νέα τεχνο­λο­γία «εγγυά­ται» τη βύθιση και τη μη επι­στροφή, ενώ η λόγω Πύλου αυξη­μένη ευαι­σθη­σία του Λιμε­νι­κού εξα­σφα­λί­ζει εν πολλοίς μια σίγουρη θέση στις δομές φιλο­ξε­νίας (παρά το γεγονός ότι και τώρα η δοκι­μα­σία αυτή είναι επι­κίν­δυνη για παιδιά ή όσους δεν γνω­ρί­ζουν κολύμπι). Αξίζει να σημειω­θεί ότι με τις ίδιες λέμβους γίνεται πλέον το πέρασμα στη Μεγάλη Βρε­τα­νία, κάτι που οδήγησε την κυβέρ­νηση Σούνακ να ζητήσει από την Αγκυρα την επιβολή κυρώ­σεων στις τουρ­κι­κές βιο­τε­χνίες που τις κατα­σκευά­ζουν.

Η Τουρκία έχει ανα­δει­χθεί στον πιο σημα­ντικό κόμβο παρά­νο­μης μετα­νά­στευ­σης παγκο­σμίως, εξηγούν στην «Κ» πρόσωπα με γνώση όσων συμ­βαί­νουν. Αυτό οφεί­λε­ται στο γεγονός ότι η Τουρκία δεν απαιτεί βίζα για πολίτες από την υπο­σα­χά­ρια Αφρική, τη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία, οι οποίοι με φθηνά εισι­τή­ρια της Turkish Airlines κατα­φθά­νουν στην Κων­στα­ντι­νού­πολη. Και από εκεί τα δίκτυα που έχουν δημιουρ­γη­θεί προ­ω­θούν τους ανθρώ­πους, είτε διά της ξηράς είτε διά των παρα­λίων, στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου, αλλά και στην υπό­λοιπη Ευρώπη.

Ο ρωσικός δάκτυ­λος στην Αφρική

Κι εδώ ερχό­μα­στε στον άλλο λόγο της νέας έξαρσης του προ­σφυ­γι­κού, που έχει καθαρά γεω­πο­λι­τική διά­σταση. Η Ρωσία έχει αντι­κα­τα­στή­σει τη Γαλλία ως χώρα με επιρροή στην υπο­σα­χά­ρια Αφρική (Σαχέλ) και καθώς βρί­σκε­ται σε αντι­πα­ρά­θεση με την Ευρώπη λόγω της Ουκρα­νίας εικά­ζε­ται ότι ενθαρ­ρύ­νει την παρά­νομη μετα­νά­στευση προς την Ευρώπη και χρη­σι­μο­ποιεί και πάλι τους πρό­σφυ­γες ως όπλο (όπως έκανε και με τον βομ­βαρ­δι­σμό της Συρίας το 2015) για να προ­κα­λέ­σει απο­στα­θε­ρο­ποί­ηση στις ευρω­παϊ­κές χώρες. Οι Τούρκοι μάλλον τους βοηθούν εμμέσως (όπως κάνουν και σε άλλα θέματα), όμως, η σκληρή αλήθεια είναι ότι οι Ρώσοι δεν χρειά­ζε­ται να κάνουν και πολλά για να πείσουν ανθρώ­πους να σηκω­θούν και να φύγουν από τις χώρες του Σαχέλ. Ο ίδιος ο πόλεμος στην Ουκρα­νία προ­κα­λεί επι­σι­τι­στική κρίση στις χώρες αυτές, με απο­τέ­λε­σμα ολοένα και περισ­σό­τε­ροι, κυρίως νέοι, να απο­φα­σί­ζουν να κάνουν το επι­κίν­δυνο ταξίδι στην Ευρώπη.

Στο τραπέζι της Νέας Υορκης

Ο τέταρ­τος λόγος αφορά το τελε­σί­γραφο του Τούρκου προ­έ­δρου Ταγίπ Ερντο­γάν προς τους Σύρους πρό­σφυ­γες που ζουν στην Κων­στα­ντι­νού­πολη, και αριθ­μούν πάνω από μισό εκα­τομ­μύ­ριο. Τους ζητεί να εγκα­τα­λεί­ψουν την Πόλη, από σήμερα, 24 Σεπτεμ­βρίου, και να επι­στρέ­ψουν στις περιο­χές και στις δομές της νοτιο­α­να­το­λι­κής Τουρ­κίας που φτιά­χτη­καν γι’ αυτούς. Οπως εξηγεί στην «Κ» ο Δημή­τρης Και­ρί­δης, η απόφαση αυτή του Τούρκου προ­έ­δρου δεν θα είναι εύκολο να υλο­ποι­η­θεί, αλλά σε κάθε περί­πτωση απο­τε­λεί μια πρό­σθετη πίεση που ασκεί­ται στον συγκε­κρι­μένο πλη­θυ­σμό. Ας θυμη­θούμε ότι τον Μάρτιο του 2024 διε­νερ­γού­νται δημο­τι­κές εκλογές και ο Τούρκος πρό­ε­δρος θέλει να κερ­δί­σει την Κων­στα­ντι­νού­πολη και την Αγκυρα. Στο πλαίσιο αυτό, ανα­πτύσ­σει πρω­το­βου­λίες περιο­ρι­σμού του προ­σφυ­γι­κού πλη­θυ­σμού, με απο­τέ­λε­σμα ήδη να αυξά­νε­ται ο αριθμός των Σύρων που φτάνουν στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου.

Ο Κυριά­κος Μητσο­τά­κης έβαλε το προ­σφυ­γικό στην ατζέντα της συνά­ντη­σής του με τον Τούρκο πρόεδρο, την περα­σμένη Τετάρτη, στη Νέα Υόρκη. Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες, ο πρω­θυ­πουρ­γός ζήτησε από τον Ερντο­γάν να υπάρχει επι­κοι­νω­νία μεταξύ του Λιμε­νι­κού και της τουρ­κι­κής ακτο­φυ­λα­κής, ώστε, όταν εντο­πί­ζε­ται από την ελλη­νική επι­τή­ρηση μια βάρκα στα τουρ­κικά χωρικά ύδατα, να κινη­το­ποιού­νται οι Αρχές εκεί, προ­κει­μέ­νου να επι­στρέ­φει αμέσως στις τουρ­κι­κές ακτές. Πηγές με γνώση των συνο­μι­λιών έλεγαν πως η τουρ­κική πλευρά έδειξε να ακούει με κατα­νό­ηση το ελλη­νικό αίτημα.

Αντα­πό­κριση, πάντως, του Ρόιτερς από την Κων­στα­ντι­νού­πολη, την Παρα­σκευή, φαί­νε­ται να επι­βε­βαιώ­νει τους ελλη­νι­κούς φόβους. Η αντι­με­τα­να­στευ­τική πολι­τική, οι οικο­νο­μι­κές δυσκο­λίες και οι πολι­τι­κές πιέσεις εξωθούν πολλούς εκ των 3,3 εκατ. Σύρων προ­σφύ­γων που ζουν στην Τουρκία να εξε­τά­ζουν το ενδε­χό­μενο της παλιν­νό­στη­σης ή της ανα­ζή­τη­σης κατα­φυ­γίου σε κάποια χώρα στην Ευρώπη, ανα­φέ­ρει το πρα­κτο­ρείο. Μόνο η ελλη­νική πίεση προς την Τουρκία μάλλον δεν αρκεί.

«Θέλουμε μια νέα συμ­φω­νία Ευρώπης – Τουρ­κίας»

Επί του πεδίου, η Ελλάδα έχει εξε­λι­χθεί πολύ μετά την κρίση του 2015. «Σήμερα η Ελλάδα έχει ένα πρότυπο σύστημα υπο­δο­χής και ασύλου», λέει ο υπουρ­γός Μετα­νά­στευ­σης. «Εχουμε 33 δομές, όπου με ασφά­λεια και απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα μπο­ρούμε να προ­σφέ­ρουμε ανθρώ­πινη φιλο­ξε­νία σύμφωνα με τις διε­θνείς δεσμεύ­σεις της χώρας και παράλ­ληλα έχουμε εγκα­θι­δρύ­σει μια γρήγορη και απο­τε­λε­σμα­τική δια­δι­κα­σία ασύλου». Ο κ. Και­ρί­δης δεν θέλει να επε­κτα­θεί, αλλά τι σημαί­νει πρα­κτικά η «δια­δι­κα­σία ασύλου»; Ανθρω­ποι που γνω­ρί­ζουν εξηγούν ότι όσοι δεν λαμ­βά­νουν άσυλο θα πρέπει να επι­στρέ­ψουν στην Τουρκία ή θα πρέπει να απε­λα­θούν στις χώρες προ­έ­λευ­σής τους. Τίποτε από τα δύο δεν εφαρ­μό­ζε­ται στην πράξη, αφού δεν τους απο­δέ­χε­ται ούτε η Τουρκία ούτε οι χώρες προ­έ­λευ­σης. Στις δομές δεν μπορούν να παρα­μεί­νουν πέρα από περιο­ρι­σμένο χρονικό διά­στημα (συνήθως ένα μήνα), οπότε ουσια­στικά κινού­νται ελεύ­θε­ροι στην Ελλάδα και όπως δεί­χνουν τα δια­θέ­σιμα στοι­χεία κατευ­θύ­νο­νται σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης. Βάσει όσων ισχύουν διεθνώς, στους πρό­σφυ­γες χορη­γεί­ται το λεγό­μενο ειδικό προ­σφυ­γικό δια­βα­τή­ριο (TDV). Από το 2021 έως το τέλος Αυγού­στου 2023 έχουν χορη­γη­θεί 91.555 προ­σφυ­γικά δια­βα­τή­ρια. Επι­πλέον, έχουν επα­να­πα­τρι­στεί είτε εθε­λου­σίως είτε υπο­χρε­ω­τικά άλλες 20.000. Την ίδια περίοδο έχουν εισέλ­θει στη χώρα 44.111 άνθρω­ποι. Κατά συνέ­πεια, την τελευ­ταία τριετία έφυγαν από την Ελλάδα υπερ­δι­πλά­σιος αριθμός από όσους εισήλ­θαν.

Οι πρό­σφυ­γες από το Αφγα­νι­στάν ή το Κονγκό δεν έχουν ως προ­ο­ρι­σμό την Ελλάδα. Αυτό όμως δεν πρέπει να μας προ­κα­λεί εφη­συ­χα­σμό ότι θα είμαστε για πάντα χώρα διέ­λευ­σης, γιατί αν η Ευρώπη δεν ακο­λου­θή­σει μια σαφή μετα­να­στευ­τική πολι­τική τότε τα μελ­λο­ντικά προ­σφυ­γικά κύματα μπορεί να είναι τερά­στια και οι δίοδοι προς την Ευρώπη να κλεί­σουν απροει­δο­ποί­ητα. Σε μια τέτοια περί­πτωση, πολλοί πρό­σφυ­γες μπορεί να ανα­γκα­στούν να συνυ­πάρ­ξουν μαζί μας για άδηλο χρόνο, ακριβώς ό,τι συμ­βαί­νει σήμερα στην Τουρκία, όπου σχεδόν 4 εκα­τομ­μύ­ρια πρό­σφυ­γες βρί­σκο­νται «ακι­νη­το­ποι­η­μέ­νοι».

Στο υπουρ­γείο Μετα­νά­στευ­σης προ­φα­νώς υπάρχει αυτός ο προ­βλη­μα­τι­σμός και γι’ αυτό ανα­λαμ­βά­νουν μια διπλή πρω­το­βου­λία, αφενός για την προ­ώ­θηση του νέου Ευρω­παϊ­κού Συμ­φώ­νου Μετα­νά­στευ­σης (με απλά λόγια: τη συμ­φω­νία μεταξύ των 27 χωρών για το τι θέλουν και τι δεν θέλουν στη μετα­να­στευ­τική πολι­τική) και αφε­τέ­ρου για μια νέα συμ­φω­νία Ε.Ε. – Τουρ­κίας. «Θέλουμε μια νέα συμ­φω­νία Ευρώπης – Τουρ­κίας», λέει ευθαρ­σώς ο Δημή­τρης Και­ρί­δης. Η Γερ­μα­νία μετά τη Μέρκελ είναι σήμερα ακόμη πιο αργή, επι­φυ­λα­κτική και ανα­πο­φά­σι­στη, καθώς εκδη­λώ­νο­νται δια­φω­νίες μέσα στην τρι­κομ­μα­τική κυβέρ­νηση για την πολι­τική που πρέπει να εφαρ­μο­στεί. Γεγονός που επι­τεί­νει την ευρω­παϊκή ασυ­νεν­νοη­σία. Εχουμε λοιπόν μια Ευρώπη όπου η Πολωνία και η Ουγ­γα­ρία δεν πιστεύ­ουν στις ευρω­παϊ­κές λύσεις (και γι’ αυτό έχουν διώξει τον Frontex επι­τη­ρώ­ντας τα σύνορά τους με τις δικές τους δυνά­μεις), την ίδια ώρα που σε άλλες χώρες οι κάθε λογής ριζο­σπα­στι­κές και αντι­συ­στη­μι­κές πολι­τι­κές δυνά­μεις θέλουν «ανοιχτά σύνορα».

Η αντί­φαση

«Ανοιχτά σύνορα είναι μια αντί­φαση, γιατί το σύνορο είναι κάτι που θα πρέπει να φυλάσ­σε­ται», λέει ο κ. Και­ρί­δης και προ­σθέ­τει ότι «εκείνο που θέλει η Ελλάδα είναι ένας ισχυρός Frontex». Παράλ­ληλα, όπως συμπλη­ρώ­νει ο υπουρ­γός, «η Τουρκία είναι χώρα-κλειδί για την αντι­με­τώ­πιση του προ­βλή­μα­τος της παρά­νο­μης μετα­νά­στευ­σης. Η προη­γού­μενη συμ­φω­νία Ε.Ε. – Τουρ­κίας έχει “παγώσει”, δεν είμαστε υπέρ­με­τρα αισιό­δο­ξοι, αλλά οφεί­λουμε να διε­ρευ­νή­σουμε τη δυνα­τό­τητα μιας τέτοιας συμ­φω­νίας από την οποία και η Τουρκία έχει πράγ­ματα να κερ­δί­σει». Ο υπουρ­γός βρί­σκε­ται σε επαφές τόσο με το Βερο­λίνο όσο και με τον Τούρκο υπουργό Εσω­τε­ρι­κών, Αλί Γερ­λι­κα­γιά. Ο στόχος είναι να ενερ­γο­ποι­η­θεί περισ­σό­τερο η Τουρκία στην πάταξη των δικτύων των δια­κι­νη­τών και στην αυστηρή επι­τή­ρηση των συνόρων, ενώ ταυ­τό­χρονα να απο­δε­χθεί και πάλι επι­στρο­φές. Αυτό, φυσικά, είναι μια κου­βέ­ντα, διότι η Τουρκία για να τα κάνει όλα αυτά απαιτεί να εντα­χθεί στη ζώνη Σένγκεν (δηλαδή να ταξι­δεύ­ουν οι Τούρκοι πολίτες στην Ευρώπη χωρίς βίζα), αλλά αυτό είναι αμφί­βολο αν μπορεί ποτέ η Ευρώπη να το προ­σφέ­ρει.

Πηγή kathimerini.gr

Παύλος Παπα­δό­που­λος