Χωρίς δίχτυ προστασίας η επόμενη γενιά ηλικιωμένων

Η συρ­ρί­κνω­ση της «στε­νής οι­κο­γέ­νειας» τα επό­με­να χρό­νια, επα­κό­λου­θο των δη­μο­γρα­φι­κών με­τα­βο­λών, οδη­γεί στην ανα­γκαιό­τη­τα χά­ρα­ξης πο­λι­τι­κών για τους ηλι­κιω­μέ­νους. Ο μέσος όρος ζωής αυ­ξά­νε­ται, την ίδια στιγ­μή που γεν­νιού­νται λι­γό­τε­ρα παι­διά, ενώ τα ζευ­γά­ρια χω­ρί­ζουν ευ­κο­λό­τε­ρα.

Το κρά­τος πρό­νοιας θα πρέ­πει στο άμεσο μέλ­λον να κα­λύ­ψει τις ανά­γκες πολ­λών ηλι­κιω­μέ­νων –σή­με­ρα οι άνω των 65 απο­τε­λούν το 22,6%– οι οποί­οι θα βρε­θούν μόνοι σε προ­χω­ρη­μέ­νη ηλι­κία, ενώ οι απο­λα­βές τους δεν θα μπο­ρούν να κα­λύ­ψουν τις αυ­ξη­μέ­νες ανά­γκες τους. Τη στιγ­μή μά­λι­στα που στην Ελ­λά­δα οι δα­πά­νες για τη μα­κρο­χρό­νια φρο­ντί­δα των ηλι­κιω­μέ­νων ως πο­σο­στό του ΑΕΠ ήταν το 2019 μόλις 0,2%, ενώ ο μέσος όρος στην Ευ­ρω­παϊ­κή Ενωση έφθα­σε στο 1,7%.

Ηλι­κιω­μέ­νοι χωρίς τη φρο­ντί­δα της οι­κο­γέ­νειας

Της Τά­νιας Γε­ωρ­γιο­πού­λου

Η ει­κό­να του παπ­πού και της για­γιάς που λένε πα­ρα­μύ­θια στα παι­διά μπρο­στά στο τζάκι, σε λίγο θα έχει μου­σεια­κή αξία. Το μα­ξι­λά­ρι ασφα­λεί­ας που λέ­γε­ται «οι­κο­γέ­νεια», η οποία πα­ρα­δο­σια­κά στην Ελ­λά­δα ανα­λάμ­βα­νε να φρο­ντί­σει τους ηλι­κιω­μέ­νους, όταν πλέον δεν μπο­ρού­σαν να ζή­σουν αυ­τό­νο­μα, θα μπο­ρεί όλο και λι­γό­τε­ρο τα επό­με­να χρό­νια να επι­τε­λέ­σει αυτόν τον ρόλο, λόγω των δη­μο­γρα­φι­κών εξε­λί­ξε­ων. Ταυ­τό­χρο­να ο αριθ­μός των ηλι­κιω­μέ­νων αν­θρώ­πων στη χώρα αλλά και σε ολό­κλη­ρη την Ευ­ρώ­πη, σε σχέση με τον γε­νι­κό πλη­θυ­σμό, θα συ­νε­χί­σει να αυ­ξά­νε­ται τα επό­με­να χρό­νια ως απο­τέ­λε­σμα της αύ­ξη­σης του μέσου όρου ζωής αλλά και της υπο­γο­νι­μό­τη­τας. Σή­με­ρα οι άνω των 80 στην Ελ­λά­δα είναι 775.704, ενώ το 22,6% του πλη­θυ­σμού είναι άνω των 65 ετών. «Το κρά­τος πρό­νοιας θα κλη­θεί να κα­λύ­ψει τις ανά­γκες των ηλι­κιω­μέ­νων δε­δο­μέ­νου ότι η “στενή οι­κο­γέ­νεια” για πολ­λούς δεν θα υπάρ­χει, ενώ και οι απο­λα­βές των ηλι­κιω­μέ­νων δεν θα μπο­ρούν να κα­λύ­ψουν ιδιω­τι­κά τις αυ­ξη­μέ­νες ανά­γκες τους», το­νί­ζει ο Βύρων Κο­τζα­μά­νης, κα­θη­γη­τής Δη­μο­γρα­φί­ας.

Την τε­λευ­ταία εκα­το­ντα­ε­τία έχουν συ­ντε­λε­στεί ση­μα­ντι­κό­τα­τες αλ­λα­γές στην πο­ρεία των βα­σι­κών δη­μο­γρα­φι­κών συ­νι­στω­σών – θνη­σι­μό­τη­τα, γο­νι­μό­τη­τα και δη­μιουρ­γία οι­κο­γέ­νειας (γα­μη­λιό­τη­τα) στην Ελ­λά­δα. «Εί­μα­στε πολύ πιο γε­ρα­σμέ­νοι ως πλη­θυ­σμός, ζούμε πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρα χρό­νια, πα­ντρευό­μα­στε λι­γό­τε­ρο και χω­ρί­ζου­με πε­ρισ­σό­τε­ρο, κά­νου­με λι­γό­τε­ρα παι­διά με απο­τέ­λε­σμα η σύν­θε­ση των οι­κο­γε­νειών να έχει αλ­λά­ξει ση­μα­ντι­κά», πε­ρι­γρά­φει ο κ. Κο­τζα­μά­νης στην έρευ­νά του για τις επι­πτώ­σεις των δη­μο­γρα­φι­κών εξε­λί­ξε­ων στο οι­κο­γε­νεια­κό πε­ρι­βάλ­λον των αν­θρώ­πων 65 ετών και άνω στην Ελ­λά­δα.

Μέσος όρος ζωής

Από τις αρχές του προη­γού­με­νου αιώνα έχει ση­μειω­θεί με­γά­λη αύ­ξη­ση του μέσου όρου ζωής, η οποία ενώ αρ­χι­κά οφει­λό­ταν στη μεί­ω­ση της βρε­φι­κής και παι­δι­κής θνη­σι­μό­τη­τας, τις τε­λευ­ταί­ες δε­κα­ε­τί­ες οφεί­λε­ται σχε­δόν απο­κλει­στι­κά στη μεί­ω­ση της θνη­σι­μό­τη­τας στις με­γά­λες ηλι­κί­ες. Υπο­λο­γί­ζε­ται ότι στα μέσα του αιώνα μας ο μέσος όρος ζωής θα αγ­γί­ζει τα 90 έτη για τις γυ­ναί­κες και θα ξε­περ­νά­ει τα 85 έτη για τους άν­δρες.

Ο ερευ­νη­τής κα­τα­γρά­φει τις αλ­λα­γές που έχουν συ­ντε­λε­στεί χρη­σι­μο­ποιώ­ντας ως πα­ρά­δειγ­μα τις γυ­ναί­κες οι οποί­ες άλ­λω­στε απο­τε­λούν πα­ρα­δο­σια­κά τα κατ’ εξο­χήν πρό­σω­πα που ανα­λαμ­βά­νουν τη φρο­ντί­δα ηλι­κιω­μέ­νων αλλά και ανη­λί­κων. Στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του 1920 το πο­σο­στό γυ­ναι­κών που στα 50 τους δεν είχαν πα­ντρευ­τεί ήταν 12%, οι γνω­στές δα­χτυ­λο­δει­κτού­με­νες γε­ρο­ντο­κό­ρες. Για τις γυ­ναί­κες που γεν­νή­θη­καν το 1980 το πο­σο­στό αυτό έχει ήδη δι­πλα­σια­στεί, ενώ πα­ράλ­λη­λα χω­ρί­ζουν πολύ πιο εύ­κο­λα: ένας στους τρεις γά­μους θα οδη­γη­θεί σε δια­ζύ­γιο. Πα­ράλ­λη­λα, έχου­με αύ­ξη­ση και των εκτός γάμου γεν­νή­σε­ων με απο­τέ­λε­σμα να πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται οι μο­νο­γο­νεϊ­κές οι­κο­γέ­νειες.

Επί­σης, οι γυ­ναί­κες που γεν­νή­θη­καν κατά τον με­σο­πό­λε­μο έκα­ναν από 2,3-2,5 παι­διά, όσες γεν­νή­θη­καν το 1985 –για πα­ρά­δειγ­μα– θα γεν­νή­σουν κατά μέσον όρο 1,45 παι­διά και μά­λι­στα σε ανα­λο­γι­κά με­γά­λη ηλι­κία μετά τη συ­μπλή­ρω­ση των 31 ετών. Επι­πλέ­ον, το 25% των γυ­ναι­κών που γεν­νή­θη­καν μέσα στη δε­κα­ε­τία του ’80 δεν θα κάνει κα­θό­λου παι­διά. Το αντί­στοι­χο πο­σο­στό στις προ­πο­λε­μι­κές γε­νιές δεν ξε­περ­νού­σε το 15%. Πε­ρι­γρά­φο­ντας την οι­κο­γε­νεια­κή κα­τά­στα­ση των γυ­ναι­κών που γεν­νή­θη­καν στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του 1920 με βάση τα δη­μο­γρα­φι­κά δε­δο­μέ­να, ο κ. Κο­τζα­μά­νης ανα­φέ­ρει ότι το 60%-70% αυτών θα ξε­περ­νού­σαν τα 65 έτη. Επί­σης, οι γυ­ναί­κες αυτές στα μισά πε­ρί­που χρό­νια που ζού­σαν μετά τα 65, ήταν χήρες, ωστό­σο είχαν 2-3 παι­διά και 4-6 εγ­γό­νια ηλι­κί­ας 10-20 ετών. «Επο­μέ­νως στα τε­λευ­ταία και πλέον δύ­σκο­λα χρό­νια της ζωής τους το στενό οι­κο­γε­νεια­κό τους πε­ρι­βάλ­λον πε­ριε­λάμ­βα­νε 6-9 άτομα».

Οσες όμως γεν­νή­θη­καν τη δε­κα­ε­τία του 1980 σε πο­σο­στό 90% θα ξε­πε­ρά­σουν τα 65 χρό­νια ζωής και κατά μέσον όρο θα ζή­σουν άλλα 25 χρό­νια. Τα τε­λευ­ταία χρό­νια της ζωής τους το «στενό οι­κο­γε­νεια­κό» τους πε­ρι­βάλ­λον θα απο­τε­λεί­ται από 2-5 άτομα. Τα παι­διά τους, τα οποία γέν­νη­σαν σε με­γα­λύ­τε­ρη ηλι­κία θα έχουν πα­ράλ­λη­λα τη φρο­ντί­δα των υπε­ρή­λι­κων γο­νιών τους αλλά και των ανή­λι­κων παι­διών τους, αδυ­να­τώ­ντας βέ­βαια να αντα­πο­κρι­θούν επαρ­κώς και στους δύο ρό­λους.

Η πρό­νοια εξα­ντλεί­ται στη σύ­ντα­ξη

Η Ελ­λά­δα πι­θα­νό­τα­τα στη­ρι­ζό­με­νη στο οι­κο­γε­νεια­κό μο­ντέ­λο φρο­ντί­δας των ηλι­κιω­μέ­νων, παρά τις δη­μο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις, πα­ρου­σιά­ζει το μι­κρό­τε­ρο πο­σο­στό εξό­δων για μα­κρο­χρό­νια φρο­ντί­δα ως πο­σο­στό του ΑΕΠ. Η πρό­νοια του κρά­τους εξα­ντλεί­ται στη σύ­ντα­ξη.

Ει­δι­κό­τε­ρα, το 2019 το πο­σο­στό των δη­μό­σιων εξό­δων για μα­κρο­χρό­νια φρο­ντί­δα επί του ΑΕΠ βρι­σκό­ταν στο 0,2%, ενώ ο αντί­στοι­χος μέσος όρος στην Ε.Ε. ήταν στο 1,7% (στοι­χεία Ε.Ε. – Ageing Report 2021). Το υψη­λό­τε­ρο πο­σο­στό εξό­δων για μα­κρο­χρό­νια φρο­ντί­δα σε σχέση με το ΑΕΠ πα­ρου­σιά­ζει η Νορ­βη­γία, 4% του ΑΕΠ, ακο­λου­θεί η Ολ­λαν­δία με 3,7% του ΑΕΠ και η Δανία με πο­σο­στό 3,5%.

Τα δη­μο­γρα­φι­κά δε­δο­μέ­να δεν πρό­κει­ται να ανα­στρα­φούν. Το 2022 το 1/5 των κα­τοί­κων της Ε.Ε. ήταν άνω των 65 ετών, την ίδια στιγ­μή που ο μισός πλη­θυ­σμός της Eνωσης ήταν με­γα­λύ­τε­ρος των 44,4 ετών.

To 10,5% του πλη­θυ­σμού της Ε.Ε. από 65-69 ετών δεν μπο­ρεί να ζήσει αυ­τό­νο­μα χωρίς υπο­στή­ρι­ξη. Το πο­σο­στό αυτό στην ηλι­κία 70-74 αυ­ξά­νε­ται στο 13,5%, στην ηλι­κία των 75-79 στο 19%, στους 80-84 φτά­νει στο 25,9% και άνω των 85 στο 35,9%.

Στην Ελ­λά­δα, ανά­με­σα στο 1951 και στο 2019 τα άτομα άνω των 65 ετών αλλά και άνω των 85 ετών αυ­ξή­θη­καν πολύ τα­χύ­τε­ρα από τον ενερ­γό πλη­θυ­σμό, δη­λα­δή τα άτομα ηλι­κί­ας 15-64. Το πλή­θος της ομά­δας άνω των 65 υπερ­τε­τρα­πλα­σιά­στη­κε και το πλή­θος των ατό­μων άνω των 85 ετών πολ­λα­πλα­σιά­στη­κε επί δώ­δε­κα.

Η χά­ρα­ξη πο­λι­τι­κής για τη φρο­ντί­δα και την προ­στα­σία των αν­θρώ­πων με­γά­λης ηλι­κί­ας οι οποί­οι δεν έχουν υπο­στη­ρι­κτι­κό πλαί­σιο και η αύ­ξη­ση των δη­μό­σιων εξό­δων για τη δη­μιουρ­γία δη­μό­σιων δομών που θα πα­ρέ­χουν ευ­πρε­πή μα­κρο­χρό­νια φρο­ντί­δα σε ηλι­κιω­μέ­νους είναι ανα­γκαί­ες.

Επι­τα­κτι­κή ανά­γκη πο­λυ­ε­πί­πε­δης στρα­τη­γι­κής για την τρίτη ηλι­κία

Της Ιω­άν­νας Φω­τιά­δη

Η οι­κο­γε­νεια­κή αλ­λη­λεγ­γύη ήταν πάντα έντο­νη στις χώρες της Με­σο­γεί­ου, καθώς για διά­φο­ρους λό­γους, κοι­νω­νι­κούς και οι­κο­νο­μι­κούς, δεν διέ­θε­ταν επαρ­κείς δομές για την τρίτη ηλι­κία. Σε αντί­θε­ση με τις αγ­γλο­σα­ξο­νι­κές χώρες και τις χώρες του ευ­ρω­παϊ­κού Βορρά, οι οποί­ες εδώ και πολ­λές δε­κα­ε­τί­ες έχουν ιδιαί­τε­ρα ανε­πτυγ­μέ­νη κοι­νω­νι­κή πρό­νοια για την τρίτη ηλι­κία.

Η Με­σό­γειος, όμως, τα τε­λευ­ταία χρό­νια δυ­τι­κο­ποιεί­ται τα­χύ­τα­τα, οι άν­θρω­ποι αλ­λά­ζουν νο­ο­τρο­πία και συ­μπε­ρι­φο­ρές, με απο­τέ­λε­σμα να υπάρ­χει αυ­ξη­μέ­νη πίεση για ισχυ­ρές πο­λι­τι­κές προ­στα­σί­ας των ηλι­κιω­μέ­νων, ει­δι­κά εκεί­νων που μέ­νουν πίσω… μόνοι. Η χώρα μας χρειά­ζε­ται να κάνει γρή­γο­ρα βή­μα­τα και σε πολλά πεδία στο θέμα της τρί­της ηλι­κί­ας.

Η στα­δια­κή γή­ραν­ση του πλη­θυ­σμού, λ.χ., κα­θι­στά ακόμη πιο επι­τα­κτι­κή την ανά­γκη θε­σμο­θέ­τη­σης της ει­δι­κό­τη­τας του γη­ριά­τρου στην Ελ­λά­δα. Πα­ρα­μέ­νου­με η μο­να­δι­κή χώρα στην Ευ­ρω­παϊ­κή Ενωση όπου η συ­γκε­κρι­μέ­νη ει­δι­κό­τη­τα δεν είναι ένας ανα­γνω­ρι­σμέ­νος κλά­δος της Ια­τρι­κής. Πα­ρό­λο που απο­δε­δειγ­μέ­να η συμ­βο­λή των γε­ρο­ντο­λό­γων στην ανα­βάθ­μι­ση της ποιό­τη­τας ζωής των ηλι­κιω­μέ­νων, στη στή­ρι­ξη των οι­κο­γε­νειών τους αλλά και στην εξοι­κο­νό­μη­ση πόρων του ΕΣΥ μπο­ρεί να απο­βεί κα­θο­ρι­στι­κή.

«Ο γη­ρί­α­τρος δεν είναι ο για­τρός που θα επι­σκε­φθού­με όταν θα αρ­ρω­στή­σου­με», εξη­γεί στην «Κ» η κ. Αθηνά Γρέκα, ει­δι­κή πα­θο­λό­γος – γε­ρο­ντο­λό­γος, «είναι ο για­τρός που θα μας πα­ρα­κο­λου­θεί στα­θε­ρά μετά τα 60 ή 65 έτη και θα μας κα­τευ­θύ­νει έτσι ώστε να προ­λά­βου­με πι­θα­νά προ­βλή­μα­τα υγεί­ας που συν­δέ­ο­νται με την ηλι­κία».

Χάρη στις εξει­δι­κευ­μέ­νες γνώ­σεις του, μπο­ρεί να προ­σεγ­γί­σει ολι­στι­κά κάθε ασθε­νή. Εξε­τά­ζει τη δια­τρο­φή του, τη δια­νοη­τι­κή, συ­ναι­σθη­μα­τι­κή και κοι­νω­νι­κή του κα­τά­στα­ση. «Εί­μα­στε τόσο απα­ραί­τη­τοι όσο και οι παι­δί­α­τροι για τα παι­διά», ανα­φέ­ρει η ίδια χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά. Στο εγγύς μέλ­λον, όταν με­γά­λος αριθ­μός ηλι­κιω­μέ­νων θα ζει χωρίς συγ­γε­νείς, ο ρόλος του γη­ριά­τρου θα είναι ακόμη πιο απα­ραί­τη­τος.

«Οταν υπάρ­χει στενή και εξα­το­μι­κευ­μέ­νη ια­τρι­κή πα­ρα­κο­λού­θη­ση των ηλι­κιω­μέ­νων, απο­φεύ­γο­νται οι μη απα­ραί­τη­τες πο­λυ­ή­με­ρες νο­ση­λεί­ες και η πο­λυ­φαρ­μα­κία». Στα βι­βλιά­ρια των με­γα­λύ­τε­ρων σε ηλι­κία μπο­ρεί κα­νείς να πα­ρα­τη­ρή­σει μια αέναη επα­νά­λη­ψη της ίδιας συ­ντα­γο­γρά­φη­σης.

Οι ανά­γκες βέ­βαια των ασθε­νών της κ. Γρέκα δια­φέ­ρουν, «καθώς η τρίτη ηλι­κία χω­ρί­ζε­ται νοητά σε τέσ­σε­ρις ηλι­κια­κές κα­τη­γο­ρί­ες», υπεν­θυ­μί­ζει.

Και εξη­γεί: «Στις δύο πρώ­τες οι άν­θρω­ποι ακόμη ερ­γά­ζο­νται, είναι πλή­ρως δρα­στή­ριοι, έχουν κοι­νω­νι­κή και σε­ξουα­λι­κή ζωή». Οπως πα­ρα­τη­ρεί, «οι ση­με­ρι­νοί 75άρη­δες δεν θυ­μί­ζουν εκεί­νους της δε­κα­ε­τί­ας του ’80 ή και του ’90».

Οσο το πε­ρί­φη­μο με­σο­γεια­κό οι­κο­γε­νεια­κό μο­ντέ­λο υπο­χω­ρεί, τόσο θα αυ­ξά­νο­νται οι ανά­γκες μιας πο­λυ­ε­πί­πε­δης στρα­τη­γι­κής για τη μα­κρο­χρό­νια φρο­ντί­δα των ηλι­κιω­μέ­νων, ει­δι­κά στην Ελ­λά­δα, που όπως όλα δεί­χνουν γερ­νά­ει τα­χύ­τα­τα.

Πηγή kathimerini.gr